Actus Apostolorum
Dzieje Apostolskie
1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 6 – 7 – 8 – 9 – 10 – 11 – 12 – 13 – 14 – 15 – 16 – 17 – 18 – 19 – 20 – 21 – 22 – 23 – 24 – 25 – 26 – 27 – 28
1
Primum quidem sermónem feci de ómnibus, o Theóphile, quæ cœpit Iesus fácere, et docére
Pierwsząm mowę uczynił, o Theophile, o wszystkiem co począł Jezus czynić i uczyć:
2
usque in diem, qua præcípiens Apóstolis per Spíritum sanctum, quos elégit, assúmptus est:
Aż do dnia, którego rozkazawszy Apostołom przez Ducha świętego, które obrał, wzięt jest:
3
quibus et prǽbuit seípsum vivum post passiónem suam in multis arguméntis, per dies quadragínta appárens eis, et loquens de regno Dei.
Którym też siebie samego po swej męce stawił żywym w rozmaitych dowodziech, przez czterdzieści dni się im ukazując, i mówiąc o królestwie Bożem.
4
Et convéscens, præcépit eis ab Ierosólymis ne discéderent, sed exspectárent promissiónem Patris, quam audístis (inquit) per os meum:
A z nimi jedząc rozkazał im, aby nie odchodzili z Jeruzalem, ale czekali obietnice Ojcowskiej: którąście (prawi) słyszeli przez usta moje.
5
quia Ioánnes quidem baptizávit aqua, vos autem baptizabímini Spíritu sancto non post multos hos dies.
Abowiemci Jan chrzcił wodą, a wy będziecie chrzczeni Duchem świętym po nie wielu tych dni.
6
Igitur qui convénerant, interrogábant eum, dicéntes: Dómine si in témpore hoc restítues regnum Israel?
A tak, którzy się byli zeszli, pytali go, mówiąc: Panie, zali w tym czasie przywrócisz królestwo Izraelowi?
7
Dixit autem eis: Non est vestrum nosse témpora vel moménta, quæ Pater pósuit in sua potestáte:
I rzekł do nich: Nie wasza rzecz jest znać czasy i chwile, które Ociec w swej władzy położył:.
8
sed accipiétis virtútem superveniéntis Spíritus sancti in vos, et éritis mihi testes in Ierúsalem, et in omni Iudǽa, et Samaría, et usque ad últimum terræ.
Ale weźmiecie moc Ducha świętego, który przydzie na was: i będziecie mi świadkami w Jeruzalem, i we wszystkiej Żydowskiej ziemi, i w Samarjej, i aż na kraj ziemie.
9
Et cum hæc dixísset, vidéntibus illis, elevátus est: et nubes suscépit eum ab óculis eórum.
A to rzekłszy, gdy oni patrzali podniesion jest, a obłok wziął go od oczu ich.
10
Cumque intueréntur in cælum eúntem illum, ecce duo viri astitérunt iuxta illos in véstibus albis,
A gdy pilnie patrzali za nim do nieba idącym: oto dwa mężowie stanęli przy nich w białem odzieniu:
11
qui et dixérunt: Viri Galilǽi, quid statis aspiciéntes in cælum? Hic Iesus, qui assúmptus est a vobis in cælum, sic véniet quemádmodum vidístis eum eúntem in cælum.
Którzy też rzekli: Mężowie Galilejscy, czemu stoicie, patrząc w niebo? ten Jezus, który wzięt jest od was do nieba, tak przydzie jakoście go widzieli idącego do nieba.
12
Tunc revérsi sunt Ierosólymam a monte, qui vocátur Olivéti, qui est iuxta Ierúsalem, sábbati habens iter.
Tedy się wrócili do Jeruzalem od góry, którą zowią Oliwną: która jest blizko Jeruzalem, mając drogę szabbatu.
13
Et cum introíssent in cœnáculum, ascendérunt ubi manébant Petrus, et Ioánnes, Iacóbus, et Andréas, Philíppus, et Thomas, Bartholomǽus, et Matthǽus, Iacóbus Alphǽi, et Simon Zelótes, et Iudas Iacóbi.
A gdy wyszli wstąpili do wieczernika, gdzie mieszkali Piotr i Jan, Jakób i Andrzej, Filip i Tomasz, Bartłomiej i Mateusz, Jakób Alpheuszów, i Symon Zelotes? i Judas Jakobów.
14
Hi omnes erant perseverántes unanímiter in oratióne cum muliéribus, et María matre Iesu, et frátribus eius.
Ci wszysci trwali jednomyślnie na modlitwie z niewiastami i z Maryą matką Jezusową, i z bracią jego.
15
In diébus illis, exsúrgens Petrus in médio fratrum, dixit (erat autem turba hóminum simul, fere centum vigínti):
W one dni powstawszy Piotr w pośród braciej rzekł: (a był poczet osób wespołek jakoby sto dwadzieścia).
16
Viri fratres, opórtet impléri Scriptúram, quam prædíxit Spíritus sanctus per os David de Iuda, qui fuit dux eórum, qui comprehendérunt Iesum:
Mężowie bracia, musiałoć się wypełnić pismo, które opowiedział Duch święty przez usta Dawidowe, o Judaszu (który był wodzem tych co pojmali Jezusa):
17
qui connumerátus erat in nobis, et sortítus est sortem ministérii huius.
Który był policzony z nami, i dostała mu się cząstka tego usługowania.
18
Et hic quidem possédit agrum de mercéde iniquitátis, et suspénsus crépuit médius: et diffúsa sunt ómnia víscera eius.
A onci otrzymał rolą z zapłaty niesprawiedliwości: a obiesiwszy się rozpuki się na poły, i wypłynęły wszystkie wnętrzności jego.
19
Et notum factum est ómnibus habitántibus Ierúsalem, ita ut appellarétur ager ille, lingua eórum, Hacéldama, hoc est, ager sánguinis.
I stało się jawno wszystkim mieszkającym w Jeruzalem: tak iż nazwano onę rolą ich językiem Haceldama, to jest, rola krwie.
20
Scriptum est enim in libro Psalmórum: Fiat commorátio eórum desérta, et non sit qui inhábitet in ea: et episcopátum eius accípiat alter.
Abowiem napisano w księgach Psalmów: Niechaj będzie ich mieszkanie puste, a niech nie będzie ktoby w nim mieszkał. A biskupstwo jego niech weźmie drugi.
21
Opórtet ergo ex his viris, qui nobíscum sunt congregáti in omni témpore, quo intrávit et exívit inter nos Dóminus Iesus,
Potrzeba tedy z tych mężów, którzy się z nami schodzili przez wszystek czas, którego Pan Jezus wchodził i wychodził między nami:
22
incípiens a baptísmate Ioánnis usque in diem, qua assúmptus est a nobis, testem resurrectiónis eius nobíscum fíeri unum ex istis.
Począwszy ode chrztu Janowego aż do tego dnia, w który jest od nas, aby jeden z nich był z nami świadkiem zmartwychwstania jego.
23
Et statuérunt duos, Ioseph, qui vocabátur Bársabas, qui cognominátus est Iustus: et Matthíam.
I postanowili dwu, Józefa, którego zwano Barsabas, którego nazywano Justem, i Macieja.
24
Et orántes dixérunt: Tu Dómine, qui corda nosti ómnium, osténde, quem elégeris ex his duóbus unum,
A modląc się mówili: Ty Panie, który znasz serca wszystkich, okaż któregoś obrał z tych dwu jednego.
25
accípere locum ministérii huius, et apostolátus, de quo prævaricátus est Iudas ut abíret in locum suum.
Aby wziął miejsce usługowania tego i Apostolstwa, z którego wypadł Judasz, aby odszedł na miejsce swe.
26
Et dedérunt sortes eis, et cécidit sors super Matthíam: et annumerátus est cum úndecim Apóstolis.
I dali im losy, i padł los na Macieja, i policzon jest z jedenaścią Apostołów.
1
Et cum compleréntur dies Pentecóstes, erant omnes páriter in eódem loco:
A gdy się spełniały dni Pięć dziesiątnice, byli wszyscy wespołek na temże miejscu.
2
et factus est repénte de cælo sonus, tamquam adveniéntis spíritus veheméntis, et replévit totam domum ubi erant sedéntes.
I stał się z prędka z nieba szum, jakoby przypadającego wiatru gwałtownego: i napełnił wszystek dom, gdzie siedzieli.
3
Et apparuérunt illis dispertítæ linguæ tamquam ignis, sedítque supra síngulos eórum:
I ukazały się im rozdzielone języki jakoby ognia, i usiadł na każdym z nich z osobna:
4
et repléti sunt omnes Spíritu sancto, et cœpérunt loqui váriis linguis, prout Spíritus sanctus dabat éloqui illis.
I napełnieni byli wszyscy Ducha świętego: i poczęli mówić rozmaitemi językami, jako im Duch Święty wymawiać dawał,
5
Erant autem in Ierúsalem habitántes Iudǽi, viri religiósi ex omni natióne, quæ sub cælo est.
A byli w Jeruzalem mieszkający Żydowie, mężowie nabożni, ze wszego narodu, który jest pod niebem.
6
Facta autem hac voce, convénit multitúdo, et mente confúsa est, quóniam audiébat unusquísque lingua sua illos loquéntes.
A gdy się stał ten głos, zbieżało się mnóstwo, i strwożyło się na myśli, że każdy słyszał je swym językiem mówiące.
7
Stupébant autem omnes, et mirabántur, dicéntes: Nonne ecce omnes isti, qui loquúntur, Galilǽi sunt,
A zdumiewali się wszyscy, i dziwowali, mówiąc: Izali, oto, ci wszyscy, którzy mówią, nie są Galilejczycy?
8
et quómodo nos audívimus unusquísque linguam nostram, in qua nati sumus?
A jakożeśmy słyszeli każdy z nas swój język, w którymechmy się urodzili?
9
Parthi, et Medi, et Ælamítæ, et qui hábitant Mesopotámiam, Iudǽam, et Cappadóciam, Pontum, et Asiam,
Parthowie, i Medowie, i Elamitowie, i mieszkający w Mesopotamjej, w Żydowskiej ziemi, i w Kapadocjej, w Pontcie, i w Azjej.
10
Phrýgiam, et Pamphýliam, Ægýptum, et partes Líbyæ, quæ est circa Cyrénen: et ádvenæ Románi,
W Frygjej, i w Pamphiljej, w Egipcie, i w stronach Libjej, która jest podle Cyreny, i przychodniowie Rzymscy:
11
Iudǽi quoque, et Prosélyti, Cretes, et Arabes: audívimus eos loquéntes nostris linguis magnália Dei.
Żydowie też i nowo nawróceni, Kreteńczycy i Arabczycy: słyszeliśmy je mówiące języki naszemi wielmożne sprawy Boże.
12
Stupébant autem omnes, et mirabántur ad ínvicem, dicéntes: Quidnam vult hoc esse?
I zdumiewali się wszyscy, i dziwowali, mówiąc jeden do drugiego: Cóż to ma być?
13
Alii autem irridéntes dicébant: Quia musto pleni sunt isti.
A drudzy naśmiewając się mówili: Że muszczu pełni są ci.
14
Stans autem Petrus cum úndecim, levávit vocem suam, et locútus est eis: Viri Iudǽi, et qui habitátis Ierúsalem univérsi, hoc vobis notum sit, et áuribus percípite verba mea.
A stanąwszy Piotr z jedenaścią, podniósł głos swój, i mówił im: Mężowie Żydowscy i wszyscy, którzy mieszkacie w Jeruzalem, niech to wam jawno będzie, a przyjmicie do uszu słowa moje.
15
Non enim, sicut vos æstimátis, hi ébrii sunt, cum sit hora diéi tértia:
Abowiem nie są pijani ci, jako wy mniemacie: gdyż jest trzecia godzina na dzień:
16
sed hoc est, quod dictum est per prophétam Ioel:
Ale to jest co rzeczono jest przez proroka Joela:
17
Et erit in novíssimis diébus, dicit Dóminus, effúndam de Spíritu meo super omnem carnem: et prophetábunt fílii vestri, et fíliæ vestræ, et iúvenes vestri visiónes vidébunt, et senióres vestri sómnia somniábunt.
I będzie w ostateczne dni (mówi Pan) wyleję z Ducha mego na wszelkie ciało: a prorokować będą synowie waszy i córki wasze: a młodzieńcy waszy widzenia będą widzieć: a starcom waszym sny się śnić będą.
18
Et quidem super servos meos, et super ancíllas meas, in diébus illis effúndam de Spíritu meo, et prophetábunt:
A iście w one dni, na sługi me, i na służebnice moje wyleję z Ducha mego, i będą prorokować:
19
et dabo prodígia in cælo sursum, et signa in terra deórsum, sánguinem, et ignem, et vapórem fumi:
I dam cuda na niebie wzgórę, i znaki na ziemi nizko, krew, i ogień, i kurzawę dymu.
20
sol convertétur in ténebras, et luna in sánguinem, ántequam véniat dies Dómini magnus et maniféstus.
Słońce się obróci w ciemności, a księżyc w krew przedtem niż przydzie dzień Pański wielki i jawny.
21
Et erit: omnis, quicúmque invocáverit nomen Dómini, salvus erit.
I będzie: wszelki, którybykolwiek wzywał imienia Pańskiego, zbawion będzie.
22
Viri Israelítæ, audíte verba hæc: Iesum Nazarénum, virum approbátum a Deo in vobis, virtútibus, et prodígiis, et signis, quæ fecit Deus per illum in médio vestri, sicut et vos scitis:
Mężowie Izraelscy, słuchajcież słów tych. Jezusa Nazareńskiego, męża od Boga pochwalonego u was mocam i cudami, i znakami, które czynił Bóg przezeń między wami, jako i wy wiecie:
23
hunc, definíto consílio et præsciéntia Dei tráditum, per manus iniquórum affligéntes interemístis:
Tego. naznaczoną radą i przejrzeniem Bożem wydanego, przez ręce niezbożników umęczywszy zatraciliście.
24
quem Deus suscitávit, solútis dolóribus inférni, iuxta quod impossíbile erat tenéri illum ab eo.
Którego Bóg wzbudził rozwiązawszy boleści piekła: jakoż była rzecz niepodobna, aby od niego miał być on zatrzyman.
25
David enim dicit in eum: Providébam Dóminum in conspéctu meo semper: quóniam a dextris est mihi, ne commóvear:
Abowiem Dawid o nim mówi: Upatrowałem zawżdy Pana przed sobą, bo mi jest po prawicy, abych nie był wzruszon.
26
propter hoc lætátum est cor meum, et exsultávit lingua mea, ínsuper et caro mea requiéscet in spe:
Dla tegoż się rozweseliło serce moje, a rozradował się język mój: nadto i ciało moje odpoczynie w nadziei.
27
quóniam non derelínques ánimam meam in inférno, nec dabis sanctum tuum vidére corruptiónem.
Abowiem nie zostawisz dusze mojej w piekle: ani dasz świętemu twemu oglądać skażenia.
28
Notas mihi fecísti vias vitæ: et replébis me iucunditáte cum fácie tua.
Oznajmiłeś mi drogi żywota: i napełnisz mię radością z obliczem twojem.
29
Viri fratres, líceat audénter dícere ad vos de patriárcha David, quóniam defúnctus est, et sepúltus: et sepúlcrum eius est apud nos usque in hodiérnum diem.
Mężowie bracia, niech się godzi bezpiecznie mówić do was o Patryarsze Dawidzie, że umarł, i pogrzebion jest: i grób jego jest u nas, aż do dnia dzisiejszego.
30
Prophéta ígitur cum esset, et sciret quia iureiurándo iurásset illi Deus de fructu lumbi eius sedére super sedem eius:
Będąc tedy prorokiem, i wiedząc, że mu Bóg przysięgą przysiągł, iż z owocu biodry jego miał siedzieć na stolicy jego:
31
próvidens locútus est de resurrectióne Christi, quia neque derelíctus est in inférno, neque caro eius vidit corruptiónem.
Przeglądając powiedział o zmartwychwstaniu Chrystusowem: iż ani zostawion jest w piekle: ani ciało jego ujrzało zepsowania.
32
Hunc Iesum resuscitávit Deus, cuius omnes nos testes sumus.
Tego Jezusa wzbudził Bóg: czego my wszyscy jesteśmy świadkowie.
33
Déxtera ígitur Dei exaltátus, et promissióne Spíritus sancti accépta a Patre, effúdit hunc, quem vos vidétis, et audítis.
Prawicą tedy Bożą podwyższony, a obietnicę Ducha świętego wziąwszy od Ojca, wylał tego, którego wy widzicie i słyszycie.
34
Non enim David ascéndit in cælum: dixit autem ipse: Dixit Dóminus Dómino meo: Sede a dextris meis,
Abowiem Dawid nie wstąpił do nieba: lecz sam powiada, Rzekł Pan Panu memu, siądź na prawicy mojej:
35
donec ponam inimícos tuos scabéllum pedum tuórum.
Aż położę nieprzyjacioły twe podnóżkiem nóg twoich.
36
Certíssime sciat ergo omnis domus Israel, quia et Dóminum eum, et Christum fecit Deus hunc Iesum, quem vos crucifixístis.
Niechaj tedy wie za pewne wszystek dom Izraelski, iż go i Panem, i Chrystusem uczynił Bóg, tego Jezusa, któregoście wy ukrzyżowali.
37
His autem audítis, compúncti sunt corde, et dixérunt ad Petrum, et ad réliquos Apóstolos: Quid faciémus, viri fratres?
A usłyszawszy to, skruszeni są na sercu: i rzekli do Piotra i do innych Apostołów: Cóż mamy czynić mężowie bracia?
38
Petrus vero ad illos: Pœniténtiam, inquit, ágite, et baptizétur unusquísque vestrum in nómine Iesu Christi in remissiónem peccatórum vestrórum: et accipiétis donum Spíritus sancti.
A Piotr do nich: Pokutę czyńcie (prawi), a niech ochrzczon będzie każdy z was w imię Jezusa Chrystusa, na odpuszczenie grzechów waszych: a weźmiecie dar Ducha świętego.
39
Vobis enim est repromíssio, et fíliis vestris, et ómnibus, qui longe sunt, quoscúmque advocáverit Dóminus Deus noster.
Abowiem wam jest obietnica i dziatkom waszym, i wszystkim, którzy są daleko, którekolwiek przyzowie Pan Bóg nasz.
40
Aliis étiam verbis plúrimis testificátus est, et exhortabátur eos, dicens: Salvámini a generatióne ista prava.
I wielą innych słów świadczył, i napominał ich, mówiąc: Wyzwólcie się od tego narodu przewrotnego.
41
Qui ergo recepérunt sermónem eius, baptizáti sunt: et appósitæ sunt in die illa ánimæ círciter tria míllia.
Którzy tedy przyjęli mowę jego, ochrzczeni są: i przystało dnia onego jakoby trzy tysiące dusz.
42
Erant autem perseverántes in doctrína Apostolórum, et communicatióne fractiónis panis, et oratiónibus.
I trwali w nauce Apostolskiej, i w uczestnictwie łamania chleba, i w modlitwach.
43
Fiébat autem omni ánimæ timor: multa quoque prodígia, et signa per Apóstolos in Ierúsalem fiébant, et metus erat magnus in univérsis.
I przychodziła na każdą duszę bojaźń: wiele się też dziwów i znaków przez Apostoły działo w Jeruzalem: i była wielka bojaźń we wszystkich.
44
Omnes étiam, qui credébant, erant páriter, et habébant ómnia commúnia.
Wszyscy też, którzy wierzyli, byli pospołu: i wszystko mieli spólne.
45
Possessiónes, et substántias vendébant, et dividébant illa ómnibus, prout cuíque opus erat.
Osiadłości i majętności przedawali, i podzielali nimi wszystkie, jako każdemu było potrzeba.
46
Quotídie quoque perdurántes unanímiter in templo, et frangéntes circa domos panem, sumébant cibum cum exsultatióne, et simplicitáte cordis,
Co dzień też trwając jednomyślnie w kościele, a łamiąc chleb po domiech, pożywali pokarmu z radością i w prostocie serdecznej:
47
collaudántes Deum, et habéntes grátiam ad omnem plebem. Dóminus autem augébat qui salvi fíerent quotídie in idípsum.
Chwaląc Boga, i mając łaskę u wszego ludu. A Pan co dzień przymnaża do kupy, którzy mieli być zbawieni.
1
Petrus autem, et Ioánnes ascendébant in templum ad horam oratiónis nonam.
A Piotr i Jan wstępowali do kościoła, na godzinę modlitwy dziewiątą.
2
Et quidam vir, qui erat claudus ex útero matris suæ, baiulabátur: quem ponébant quotídie ad portam templi, quæ dícitur Speciósa, ut péteret eleemósynam ab introeúntibus in templum.
A niektóry mąż, który był chromy z żywota matki swej był noszon: którego na każdy dzień kładziono u drzwi kościelnych, które zowią ozdobne, aby prosił jałmużny u tych którzy do kościoła wchodzili.
3
Is cum vidísset Petrum, et Ioánnem incipiéntes introíre in templum, rogábat ut eleemósynam accíperet.
Ten, ujrzawszy Piotra i Jana, poczynające wchodzić do kościoła, prosił, aby wziął jałmużnę.
4
Intuens autem in eum Petrus cum Ioánne, dixit: Réspice in nos.
A patrząc pilnie nań Piotr z Janem, rzekł mu: Wejrzy na nas.
5
At ille intendébat in eos, sperans se áliquid acceptúrum ab eis.
A on patrzył na nie, spodziewając się co wziąć od nich.
6
Petrus autem dixit: Argéntum et aurum non est mihi: quod autem hábeo, hoc tibi do: in nómine Iesu Christi Nazaréni surge, et ámbula.
I rzekł Piotr: Srebra i złota nie mam: lecz co mam, to tobie dawam: W imię Jezusa Chrystusa Nazareńskiego wstań, a chodź.
7
Et apprehénsa manu eius déxtera, allevávit eum, et prótinus consolidátæ sunt bases eius, et plantæ.
A ująwszy prawą rękę jego, podniósł go i wnet były utwierdzone goleni jego i stopy.
8
Et exsíliens stetit, et ambulábat: et intrávit cum illis in templum ámbulans, et exsíliens, et laudans Deum.
A wyskoczywszy stanął, i chodził: i wszedł z niemi do kościoła, chodząc i wyskakując, i chwaląc Boga.
9
Et vidit omnis pópulus eum ambulántem, et laudántem Deum.
I widział go wszystek lud chodzącego, i Boga chwalącego.
10
Cognoscébant autem illum, quod ipse erat, qui ad eleemósynam sedébat ad Speciósam portam templi: et impléti sunt stupóre et éxtasi in eo, quod contígerat illi.
A znali go, iż on, był który dla jałmużny siadał u drzwi ozdobnych kościelnych: i napełnieni byli zdumienia i zapamiętania, z tego co się mu przydało.
11
Cum tenéret autem Petrum, et Ioánnem, cucúrrit omnis pópulus ad eos ad pórticum, quæ appellátur Salomónis, stupéntes.
A gdy się trzymał Piotra i Jana, przybiegł wszystek lud do nich do krudżganku, który zową Salomonowym, zdumiawszy się.
12
Videns autem Petrus, respóndit ad pópulum: Viri Israelítæ, quid mirámini in hoc, aut nos quid intuémini, quasi nostra virtúte aut potestáte fecérimus hunc ambuláre?
A ujrzawszy Piotr, odpowiedział do ludu: Mężowie Izraelscy, co się temu dziwujecie? abo przecz się nam przypatrujecie, jakobychmy naszą mocą abo władzą uczynili, że ten chodzi?
13
Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Iacob, Deus patrum nostrórum glorificávit Fílium suum Iesum, quem vos quidem tradidístis, et negástis ante fáciem Piláti, iudicánte illo dimítti.
Bóg Abrahamów, i Bóg Izaaków, i Bóg Jakóbów, i Bóg ojców naszych, uwielbił Jezusa Syna swego, któregoście wy wydali, i zaprzeliście się przed Piłatem, gdyż jego zdanie było, aby był wypuszczon.
14
Vos autem sanctum, et iustum negástis, et petístis virum homicídam donári vobis:
A wyście się zaprzeli świętego i sprawiedliwego, i prosiliście, aby wam darował męża mężobójcę:
15
auctórem vero vitæ interfecístis, quem Deus suscitávit a mórtuis, cuius nos testes sumus.
A zabiliście sprawcę żywota: którego Bóg wzbudził od umarłych, czego my świadkami jesteśmy.
16
Et in fide nóminis eius, hunc, quem vos vidístis, et nostis, confirmávit nomen eius: et fides, quæ per eum est, dedit íntegram sanitátem istam in conspéctu ómnium vestrum.
A w wierze imienia jego, tego którego wy widziecie i znacie umocniło imię jego: i wiara, która przezeń jest, dała to zupełnie zdrowie przed oczyma was wszystkich.
17
Et nunc fratres scio quia per ignorántiam fecístis, sicut et príncipes vestri.
A teraz bracia wiem, żeście z niewiadomości uczynili, jako i przełożeni waszy.
18
Deus autem, quæ prænuntiávit per os ómnium prophetárum, pati Christum suum, sic implévit.
A Bóg co przez usta wszech proroków pierwej opowiedział, iż Chrystus jego cierpieć miał, tak ziścił.
19
Pœnitémini ígitur, et convertímini, ut deleántur peccáta vestra:
A przetoż pokutujcie, i nawróćcie się, aby były zgładzone grzechy wasze.
20
ut cum vénerint témpora refrigérii a conspéctu Dómini, et míserit eum, qui prædicátus est vobis, Iesum Christum,
Aby gdy przydą czasy ochłody od obliczności Pańskiej, a posłałby tego, który jest opowiadany wam Jezusa Chrystusa:
21
quem opórtet quidem cælum suscípere usque in témpora restitutiónis ómnium, quæ locútus est Deus per os sanctórum suórum a sǽculo prophetárum.
Którego potrzeba, aby niebo przyjęło aż do czasów naprawienia wszech rzeczy: które opowiedział Bóg przez usta swych świętych od wieku proroków.
22
Móyses quidem dixit: Quóniam prophétam suscitábit vobis Dóminus Deus vester de frátribus vestris, tamquam me: ipsum audiétis iuxta ómnia quæcúmque locútus fúerit vobis.
Mojżeszci mówił: Iż proroka wzbudzi wam Pan Bóg wasz z braciej waszej jako mnie: onego słuchać będziecie wedle wszystkiego cokolwiek wam mówić będzie.
23
Erit autem: omnis ánima, quæ non audíerit prophétam illum, exterminábitur de plebe.
I stanie się, wszelka dusza, któraby nie słuchała proroka onego, będzie wykorzeniona z ludu.
24
Et omnes prophétæ a Sámuel, et deínceps, qui locúti sunt, annuntiavérunt dies istos.
I wszyscy prorocy od Samuela, i po nich, którzy mówili, opowiedzieli te dni.
25
Vos estis fílii prophetárum et testaménti, quod dispósuit Deus ad patres nostros, dicens ad Abraham: Et in sémine tuo benedicéntur omnes famíliæ terræ.
Wyście są syny prorockiemi, i testamentu, który postanowił Bóg z ojcy naszemi, mówiąc do Abrahama: I w nasieniu twojem błogosławione będą wszystkie narody ziemie,
26
Vobis primum Deus súscitans Fílium suum, misit eum benedicéntem vobis: ut convértat se unusquísque a nequítia sua.
Wam naprzód Bóg, wzbudziwszy Syna swego, posłał go błogosławiącego wam: aby się nawrócił każdy od złości swej.
1
Loquéntibus autem illis ad pópulum, supervenérunt sacerdótes, et magistrátus templi, et Sadducǽi,
A gdy oni mówili do ludu, nadeszli kapłani i urząd kościelny i Saduceuszowie:
2
doléntes quod docérent pópulum, et annuntiárent in Iesu resurrectiónem ex mórtuis:
Frasując się, iż uczyli lud, a opowiadali w Jezusie powstanie od umarłych:
3
et iniecérunt in eos manus, et posuérunt eos in custódiam in crástinum: erat enim iam véspera.
I pojmali je, i wsadzili je do więzienia do jutra: bo już był wieczór.
4
Multi autem eórum, qui audíerant verbum, credidérunt: et factus est númerus virórum quinque míllia.
A wiele tych, którzy byli słowo uslyszeli, uwierzyło: i była liczba mężów pięć tysięcy.
5
Factum est autem in crástinum, ut congregaréntur príncipes eórum, et senióres, et scribæ, in Ierúsalem:
I stało się nazajutrz, że się zebrali przełożeni ich, i starszy i Doktorowie w Jeruzalem.
6
et Annas princeps sacerdótum, et Caíphas, et Ioánnes, et Alexánder, et quotquot erant de génere sacerdotáli.
I Annasz nawyższy kapłan, i Kaiphasz, i Jan, i Aleksander, i ile ich jedno było z rodu kapłańskiego.
7
Et statuéntes eos in médio, interrogábant: In qua virtúte, aut in quo nómine fecístis hoc vos?
A stawiwszy je w pośrodku, pytali: którą mocą abo którem imieniem wyście to uczynili?
8
Tunc replétus Spíritu sancto Petrus, dixit ad eos: Príncipes pópuli, et senióres audíte:
Tedy Piotr napełniony Ducha świętego, rzekł do nich: Książęta ludu i starszy słuchajcie:
9
si nos hódie diiudicámur in benefácto hóminis infírmi, in quo iste salvus factus est,
Jeśli my dziś sądzeni jesteśmy o dobrodziejstwo przeciw człowiekowi niemocnemu, przez coby ten był uzdrowiony.
10
notum sit ómnibus vobis, et omni plebi Israel, quia in nómine Dómini nostri Iesu Christi Nazaréni, quem vos crucifixístis, quem Deus suscitávit a mórtuis, in hoc iste astat coram vobis sanus.
Niechże wam wszem jawno będzie, i wszystkiemu ludowi Izraelskiemu: że przez imię Pana naszego Jezusa Chrystusa Nazareńskiego, któregoście wy ukrzyżowali, którego był wzbudził od umarłych, przez tegoć ten stoi zdrowy przed wami.
11
Hic est lapis, qui reprobátus est a vobis ædificántibus, qui factus est in caput ánguli:
Ten jest kamień, który jest odrzucony od was budujących, który się stał na głowę węgła.
12
et non est in álio áliquo salus. Nec enim áliud nomen est sub cælo datum homínibus, in quo opórteat nos salvos fíeri.
I niemasz w żadnym innym zbawienia. Abowiem nie jest pod niebem inne imię dane ludziom, w którembyśmy mieli być zbawieni.
13
Vidéntes autem Petri constántiam, et Ioánnis, compérto quod hómines essent sine lítteris, et idiótæ, admirabántur, et cognoscébant eos quóniam cum Iesu fúerant:
A widząc bezpieczność Piotrowę i Janowę, i porozumiawszy, iż byli ludzie bez nauki i prostacy, dziwowali się, i poznali je, iż byli z Jezusem:
14
hóminem quoque vidéntes stantem cum eis, qui curátus fúerat, nihil póterant contradícere.
Widząc też człowieka z niemi stojącego, który był uzdrowion nie mogli nic przeciwko mówić.
15
Iussérunt autem eos foras extra concílium secédere: et conferébant ad ínvicem,
A kazali im precz ustąpić z Rady, i namawiali się wespół,
16
dicéntes: Quid faciémus homínibus istis? quóniam quidem notum signum factum est per eos, ómnibus habitántibus Ierúsalem: maniféstum est, et non póssumus negáre.
Mówiąc: Co uczynimy tym ludziom? gdyż jednak znak uczyniony jest przez nie, wiadomy wszystkim mieszkającym w Jeruzalem, rzecz jasna jest, a zaprzeć nie możemy.
17
Sed ne ámplius divulgétur in pópulum, comminémur eis, ne ultra loquántur in nómine hoc ulli hóminum.
Ale izby się więcej nie rozsławiało między ludzie zagroźmy im, aby więcej w imię to żadnemu człowiekowi nie mówili.
18
Et vocántes eos, denuntiavérunt ne omníno loqueréntur, neque docérent in nómine Iesu.
A wezwawszy ich, zakazali, aby koniecznie nie mówili, ani uczyli w imię Jezusowe.
19
Petrus vero, et Ioánnes respondéntes, dixérunt ad eos: Si iustum est in conspéctu Dei vos pótius audíre quam Deum, iudicáte.
Lecz Piotr i Jan odpowiedziawszy, rzekli do nich: Jeśliż jest sprawiedliwa przed oczyma Boskiemi, was raczej niźli Boga słuchać, rozsądźcie.
20
Non enim póssumus quæ vídimus et audívimus non loqui.
Bo nie możemy cośmy widzieli i słyszeli nie mówić.
21
At illi comminántes dimisérunt eos, non inveniéntes quómodo punírent eos propter pópulum: quia omnes clarificábant id, quod factum fúerat in eo quod accíderat.
A oni zagroziwszy, wypuścili je, nie najdując jakoby je skarać, dla ludu: ponieważ wszyscy wysławiali to co się było stało, w tem co się przydało.
22
Annórum enim erat ámplius quadragínta homo, in quo factum fúerat signum istud sanitátis.
Bo było więcej niż czterdzieści lat człowiekowi, na którym się stało to cudo ozdrowienia.
23
Dimíssi autem venérunt ad suos, et annuntiavérunt eis quanta ad eos príncipes sacerdótum, et senióres dixíssent.
Lecz gdy ich wypuszczono, przyszli do swych: i oznajmili im cokolwiek do nich nawyższy kapłani i starszy mówili.
24
Qui cum audíssent, unanímiter levavérunt vocem ad Deum, et dixérunt: Dómine, tu es qui fecísti cælum, et terram, mare, et ómnia, quæ in eis sunt:
Którzy usłyszawszy, zgodnie podnieśli głos swój ku Bogu, i mówili: Panie, tyś jest, któryś stworzył niebo i ziemię, morze i wszystko co w nich jest:
25
qui Spíritu sancto per os patris nostri David púeri tui dixísti: Quare fremuérunt gentes, et pópuli meditáti sunt inánia?
Któryś Duchem świętym przez usta ojca naszego Dawida sługi twego powiedział: Czemu się narody wzburzyły, a ludzie próżne rzeczy rozmyślali?
26
Astitérunt reges terræ, et príncipes convenérunt in unum advérsus Dóminum, et advérsus Christum eius.
Stanęli królowie ziemscy, i książęta zeszli się w gromadę przeciw Panu i przeciw Chrystusowi jego?
27
Convenérunt enim vere in civitáte ista advérsus sanctum púerum tuum Iesum, quem unxísti, Heródes, et Póntius Pilátus, cum géntibus, et pópulis Israel,
Abowiem się zgromadzili prawdziwie w mieście tem przeciw świętemu Synowi twemu Jezusowi, któregoś pomazał, Herod, i Ponthis Piłat, z pogany i z ludźmi Izraelskiemi.
28
fácere quæ manus tua, et consílium tuum decrevérunt fíeri.
Aby uczynili co ręka twa i rada twa postanowiły, aby się stało.
29
Et nunc Dómine réspice in minas eórum, et da servis tuis cum omni fidúcia loqui verbum tuum,
A teraz Panie wejrzy na pogróżki ich: a daj sługom twym ze wszystką bezpiecznością opowiadać słowo twoje:
30
in eo quod manum tuam exténdas ad sanitátes, et signa, et prodígia fíeri per nomen sancti Fílii tui Iesu.
W tem, abyś ściągał rękę twoję na uzdrawiania, a żeby się znaki i cuda działy przez imię świętego Syna twego Jezusa.
31
Et cum orássent, motus est locus, in quo erant congregáti: et repléti sunt omnes Spíritu sancto, et loquebántur verbum Dei cum fidúcia.
A gdy się modlili, zatrząsnęło się miejsce, na ktorem byli zgromadzeni: i napełnieni są Ducha ś. i mówili śmiele słowo Boże.
32
Multitúdinis autem credéntium erat cor unum, et ánima una: nec quisquam eórum quæ possidébat, áliquid suum esse dicébat, sed erant illis ómnia commúnia.
A mnóstwa wierzących było serce jedno i dusza jedna: ani żaden z nich to co miał swem nazywał: ale było im wszystko spółne.
33
Et virtúte magna reddébant Apóstoli testimónium resurrectiónis Iesu Christi Dómini nostri: et grátia magna erat in ómnibus illis.
A wielką mocą Apostołowie dawali świadectwo zmartwychwstania Jezusa Chrystusa Pana naszego: i była wielka łaska nad niemi wszystkiemi.
34
Neque enim quisquam egens erat inter illos. Quotquot enim possessóres agrórum, aut domórum erant, vendéntes afferébant prétia eórum, quæ vendébant,
Bo żadnego między niemi nie było niedostatecznego. Gdyż którzykolwiek mieli role abo domy, przedawszy przynosili zapłatę za ono co przedawali.
35
et ponébant ante pedes Apostolórum. Dividebátur autem síngulis prout cuíque opus erat.
I kładli przed nogi Apostolskie. I rozdawano każdemu ile komu było potrzeba.
36
Ioseph autem, qui cognominátus est Bárnabas ab Apóstolis (quod est interpretátum, Fílius consolatiónis), Levítes, Cýprius génere,
A Józef, który nazwany był Barnabaszem od Apostołów (co wyłożywszy jest, Syn pocieszenia) Lewit, rodem z Cypru,
37
cum habéret agrum, véndidit eum, et áttulit prétium, et pósuit ante pedes Apostolórum.
Mając rolą, przedał ją i przyniósł pieniądze, i położył u nóg Apostolskich.
1
Vir autem quidam nómine Ananías, cum Saphíra uxóre suo véndidit agrum,
A niektóry mąż imieniem Ananiasz, z Saphirą żoną swą przedał rolą:
2
et fraudávit de prétio agri, cónscia uxóre sua: et áfferens partem quamdam, ad pedes Apostolórum pósuit.
I ujął z pieniędzy za rolą, z wiadomością żony swej: a przyniósszy część niektórą, położył przed nogi Apostolskie.
3
Dixit autem Petrus: Ananía, cur tentávit Sátanas cor tuum, mentíri te Spirítui sancto, et fraudáre de prétio agri?
I rzekł Piotr: Ananiaszu, przeczże szatan skusił serce twe, iżbyś skłamał Duchowi świętemu, i ujął z zapłaty rolej?
4
Nonne manens tibi manébat, et venúmdatum in tua erat potestáte? quare posuísti in corde tuo hanc rem? non es mentítus homínibus, sed Deo.
Azaż zostawając nie tobie zostawało, a przędawszy nie w mocy twej było? Czemuś tę rzecz do serca twego przypuścił? Nie skłamałeś ludziom, ale Bogu.
5
Audiens autem Ananías hæc verba, cécidit, et exspirávit. Et factus est timor magnus super omnes, qui audiérunt.
A słysząc słowa te Ananiasz, padł, i umarł. I przyszedł strach wielki na wszystkie, którzy tego słuchali.
6
Surgéntes autem iúvenes amovérunt eum, et efferéntes sepeliérunt.
A wstawszy młodzieńcy, znieśli go na stronę, a wyniósszy pogrzebli.
7
Factum est autem quasi horárum trium spátium, et uxor ipsíus, nésciens quod factum fúerat, introívit.
I stało się, jakoby we trzy godziny, żona też jego, niewiedząc co się było stało, weszła.
8
Dixit autem ei Petrus: Dic mihi múlier, si tanti agrum vendidístis? At illa dixit: Etiam tanti.
I rzekł jej Piotr: Powiedz mi niewiasto, jeśliście za to przedali rolą? A ona rzekła: Iście, za to,
9
Petrus autem ad eam: Quid útique convénit vobis tentáre Spíritum Dómini? Ecce pedes eórum, qui sepeliérunt virum tuum ad óstium, et éfferent te.
A Piotr do niej: Cóż to, żeście się zmówili, abyście kusili Ducha Pańskiego? Oto nogi tych, którzy pogrzebli męża twego, u drzwi, i wyniosą cię.
10
Conféstim cécidit ante pedes eius, et exspirávit. Intrántes autem iúvenes invenérunt illam mórtuam: et extulérunt, et sepeliérunt ad virum suum.
Natychmiast padła u nóg jego, i skonała. A wszedszy młodzieńcy naleźli ją umarłą: i wynieśli, i pogrzebli podle męża jej.
11
Et factus est timor magnus in univérsa Ecclésia, et in omnes, qui audiérunt hæc.
I padł wielki strach na wszystek kościół, i na wszystkie, którzy to słyszeli.
12
Per manus autem Apostolórum fiébant signa, et prodígia multa in plebe. Et erant unanímiter omnes in pórticu Salomónis.
A przez ręce Apostolskie działo się wiele znaków i cudów między ludem. A byli wszyscy jednomyślnie w krudżganku Salomonowym.
13
Ceterórum autem nemo audébat se coniúngere illis: sed magnificábat eos pópulus.
A z innych żaden nie śmiał się do nich przyłączyć: ale je lud wysławiał.
14
Magis autem augebátur credéntium in Dómino multitúdo virórum, ac mulíerum,
I więcej przybywało mnóstwa wierzących w Panu, mężów i niewiast:
15
ita ut in platéas eícerent infírmos, et pónerent in léctulis ac grabátis, ut, veniénte Petro, saltem umbra illíus obumbráret quemquam illórum, et liberaréntur ab infirmitátibus suis.
Tak, iż na ulice wynaszali niemocne, i kładli na łożach i łóżkach: aby, gdy Piotr chodził, przynajmniej cień jego zaćmił którego z nich: a byli uzdrowieni od niemocy swoich.
16
Concurrébat autem et multitúdo vicinárum civitátum Ierúsalem, afferéntes ægros, et vexátos a spirítibus immúndis: qui curabántur omnes.
Zbiegało się też mnóstwo blizkich miast do Jeruzalem, nosząc niemocne i nagabane od duchów nieczystych: którzy wszyscy byli uzdrowieni.
17
Exsúrgens autem princeps sacerdótum, et omnes, qui cum illo erant (quæ est hǽresis Sadducæórum), repléti sunt zelo:
A powstawszy Nawyższy kapłan i wszyscy, którzy z nim byli (to jest sekta Sadduceuszów ), napełnieni są zazdrością.
18
et iniecérunt manus in Apóstolos, et posuérunt eos in custódia pública.
I pojmali Apostoły, i wsadzili je do więzienia pospolitego.
19
Angelus autem Dómini per noctem apériens iánuas cárceris, et edúcens eos, dixit:
Lecz Anioł Pański w nocy otworzywszy drzwi ciemnice, a wywiódszy je rzekł:
20
Ite, et stantes loquímini in templo plebi ómnia verba vitæ huius.
Idźcież: a stanąwszy powiadajcie ludowi w kościele wszystkie słowa żywota tego.
21
Qui cum audíssent, intravérunt dilúculo in templum, et docébant. Advéniens autem princeps sacerdótum, et qui cum eo erant, convocavérunt concílium, et omnes senióres filiórum Israel: et misérunt ad cárcerem ut adduceréntur.
Którzy usłyszawszy, weszli na świtaniu do kościoła, i uczyli. A przyszedszy Nawyższy kapłan i którzy z nim byli, zwołali Radę, i wszystkie starsze synów Izraelskich: i posłali do ciemnice, aby je przywiedziono.
22
Cum autem veníssent minístri, et apérto cárcere non inveníssent illos, revérsi nuntiavérunt,
A gdy przyszli słudzy, i otworzywszy ciemnicę, nie naleźli ich: wróciwszy się oznajmili,
23
dicéntes: Cárcerem quidem invénimus clausum cum omni diligéntia, et custódes stantes ante iánuas: aperiéntes autem néminem intus invénimus.
Mówiąc: ciemnicęśmy naleźli zamknioną ze wszystką pilnością, i stróże stojące przede drzwiami: lecz otworzywszy żadnegośmy w niej nie naleźli.
24
Ut autem audiérunt hos sermónes magistrátus templi, et príncipes sacerdótum, ambigébant de illis quidnam fíeret.
A gdy te słowa usłyszeli, urząd kościelny i przedniejszy kapłani, wątpili o nich coby było.
25
Advéniens autem quidam, nuntiávit eis: Quia ecce viri, quos posuístis in cárcerem, sunt in templo stantes, et docéntes pópulum.
A przyszedszy ktoś powiedział im: Iż oto mężowie, któreście wsadzili do więzienia, są w kościele stojąc i ucząc lud.
26
Tunc ábiit magistrátus cum minístris, et addúxit illos sine vi: timébant enim pópulum ne lapidaréntur.
Tedy poszedł urząd z służebnikami i przywiódł je bez gwałtu: bo się ludu bali, by ich nie ukamionował.
27
Et cum adduxíssent illos, statuérunt in concílio: et interrogávit eos princeps sacerdótum,
A przywiódszy je postawili przed Radą. I pytał ich Nawyższy kapłan,
28
dicens: Præcipiéndo præcépimus vobis ne docerétis in nómine isto: et ecce repléstis Ierúsalem doctrína vestra: et vultis indúcere super nos sánguinem hóminis istíus.
Mówiąc: Rozkazując rozkazaliśmy, abyście w imię to nie uczyli: a oto napełniliście Jeruzalem nauką waszą, i chcecie na nas przywieść krew człowieka tego.
29
Respóndens autem Petrus, et Apóstoli, dixérunt: Obedíre opórtet Deo magis, quam homínibus.
A odpowiadając Piotr i Apostołowie, rzekli: Więcej trzeba słuchać Boga a niż ludzi.
30
Deus patrum nostrórum suscitávit Iesum, quem vos interemístis, suspendéntes in ligno.
Bóg ojców naszych wzbudził Jezusa, któregoście wy zabili, zawiesiwszy na drzewie.
31
Hunc príncipem, et salvatórem Deus exaltávit déxtera sua ad dandam pœniténtiam Israéli, et remissiónem peccatórum:
Tego Książęcia i zbawiciela wywyższył Bóg prawicą swoją, aby dał pokutę Izraelowi i odpuszczenie grzechów.
32
et nos sumus testes horum verbórum, et Spíritus sanctus, quem dedit Deus ómnibus obediéntibus sibi.
A myśmy są świadkowie tych słów: i Duch ś., którego dał Bóg wszystkim, którzy mu są posłuszni.
33
Hæc cum audíssent, dissecabántur, et cogitábant interfícere illos.
To usłyszawszy, krajali się, i myślili je zabić.
34
Surgens autem quidam in concílio Pharisǽus, nómine Gamáliel, legis doctor, honorábilis univérsæ plebi, iussit foras ad breve hómines fíeri:
Lecz wstawszy w radzie niektóry Faryzeusz imieniem Gamaliel, Doktor zakonny, w poważeniu u wszego ludu, rozkazał na mały czas ludziom wystąpić.
35
dixítque ad illos: Viri Israelítæ, atténdite vobis super homínibus istis quid actúri sitis.
I rzekł do nich: Mężowie Izraelscy, miejcie się na baczeniu z strony tych ludzi, cobyście mieli czynić.
36
Ante hos enim dies éxtitit Théodas, dicens se esse áliquem, cui consénsit númerus virórum círciter quadringentórum: qui occísus est: et omnes, qui credébant ei, dissipáti sunt, et redácti ad níhilum.
Abowiem przed temi dni powstał Theodas, powiadając się być czym, do którego przystała liczba mężów około czterech set: który zabit jest: a wszyscy, którzy mu wierzyli, rozproszeni są, i wniwecz się obrócili.
37
Post hunc éxtitit Iudas Galilǽus in diébus professiónis, et avértit pópulum post se, et ipse périit: et omnes, quotquot consensérunt ei, dispérsi sunt.
Potem powstał Judas Galilejczyk we dni popisu, i uwiódł lud za sobą: i on zginął, i wszyscy, i co ich kolwiek z nim przestawało, są rozproszeni.
38
Et nunc ítaque dico vobis, discédite ab homínibus istis, et sínite illos: quóniam si est ex homínibus consílium hoc, aut opus, dissolvétur:
Przetoż i teraz powiadam wam, odstąpcie od tych ludzi, i zaniechajcie ich: abowiem jeślić jest z ludzi ta rada abo sprawa, rozchwieje się:
39
si vero ex Deo est, non potéritis dissólvere illud, ne forte et Deo repugnáre inveniámini. Consensérunt autem illi.
Lecz jeśli jest z Boga, nie będziecie mogli ich zepsować: byście snać nie naleźli się z Bogiem walczyć. I usłuchali go.
40
Et convocántes Apóstolos, cæsis denuntiavérunt ne omníno loqueréntur in nómine Iesu, et dimisérunt eos.
I wezwawszy Apostołów, ubiwszy je, zakazali, aby zgoła nie mówili w imię Jezusowe: i puścili je.
41
Et illi quidem ibant gaudéntes a conspéctu concílii, quóniam digni hábiti sunt pro nómine Iesu contuméliam pati.
A oni szli od obliczności rady, radując się, iż się stali godnemi dla imienia Jezusowego zelżywość cierpieć.
42
Omni autem die non cessábant in templo, et circa domos docéntes, et evangelizántes Christum Iesum.
I nie przestawali każdy dzień w kościele i po domiech nauczać i opowiadać Jezusa Chrystusa.
1
In diébus illis, crescénte número discipulórum, factum est murmur Græcórum advérsus Hebrǽos, eo quod despiceréntur in ministério quotidiáno víduæ eórum.
A we dni one gdy rosła liczba uczniów, stało się szemranie Greków przeciw Żydom, iż w posługowaniu powszedniem, bywały pogardzone wdowy ich.
2
Convocántes autem duódecim multitúdinem discipulórum, dixérunt: Non est æquum nos derelínquere verbum Dei, et ministráre mensis.
A dwanaście zezwawszy gromadę uczniów, rzekł: Nie jest słuszna, żebyśmy my opuścili słowo Boże, a stołom służyli.
3
Consideráte ergo fratres, viros ex vobis boni testimónii septem, plenos Spíritu sancto, et sapiéntia, quos constituámus super hoc opus.
Upatrzcież tedy, Bracia, z was siedmi mężów dobre świadectwo mających, pełnych Ducha świętego, i mądrości, którebyśmy przełożyli nad tą sprawą.
4
Nos vero oratióni, et ministério verbi instántes érimus.
A my modlitwy i usługowania słowa pilnować będziemy.
5
Et plácuit sermo coram omni multitúdine. Et elegérunt Stéphanum, virum plenum fide, et Spíritu sancto, et Philíppum, et Próchorum, et Nicánorem, et Timónem, et Pármenam, et Nicoláum ádvenam Antiochénum.
I podobała się mowa przed wszystką gromadą. I obrali Szczepana męża pełnego wiary i Ducha ś. i Filipa, i Prochora, i Nikanora, i Tymona, i Parmena, i Mikołaja nowożydowina Antiocheńczyka.
6
Hos statuérunt ante conspéctum Apostolórum: et orántes imposuérunt eis manus.
Te postawili przed oczyma Apostołów, a modliwszy się włożyli na nie ręce.
7
Et verbum Dómini crescébat, et multiplicabátur númerus discipulórum in Ierúsalem valde: multa étiam turba sacerdótum obediébat fídei.
A słowo Pańskie rosło, i mnożył się poczet uczniów barzo w Jeruzalem: wielkie też mnóstwo kapłanów posłuszne było wierze.
8
Stéphanus autem plenus grátia, et fortitúdine faciébat prodígia, et signa magna in pópulo.
A Szczepan pełen łaski i mocy czynił cuda i znaki wielkie między ludem.
9
Surrexérunt autem quidam de synagóga quæ appellátur Libertinórum, et Cyrenénsium, et Alexandrinórum, et eórum qui erant a Cilícia, et Asia, disputántes cum Stéphano:
I powstali niektórzy z bóżnice, którą zowią Libertynów i Cerenejczyków, i Aleksandryanów, i tych, którzy byli z Cylicjej i z Azjej, gadając się z Szczepanem.
10
et non póterant resístere sapiéntiæ, et Spirítui, qui loquebátur.
I nie mogli się sprzeciwić mądrości i Duchowi, który mówił.
11
Tunc summisérunt viros, qui dícerent se audivísse eum dicéntem verba blasphémiæ in Móysen, et in Deum.
Tedy naprawili męże, którzyby mówili, że go słyszeli mówiącego słowa bluźnierskie przeciw Mojżeszowi i Bogu.
12
Commovérunt ítaque plebem, et senióres, et scribas: et concurréntes rapuérunt eum, et adduxérunt in concílium,
A tak wzruszyli lud i starsze i Doktory: a zbieżawszy się porwali go, i przywiedli do rady:
13
et statuérunt falsos testes, qui dícerent: Homo iste non cessat loqui verba advérsus locum sanctum, et legem:
I postawili fałszywe świadki, którzy mówili: Ten człowiek nie przestawa mówić słów przeciw miejscu świętemu, i zakonowi.
14
audívimus enim eum dicéntem: Quóniam Iesus Nazarénus hic déstruet locum istum, et mutábit traditiónes, quas trádidit nobis Móyses.
Abowiemeśmy go słyszeli, mówiącego: Iż Jezus Nazareński ten zburzy to miejsce, i odmieni podania które nam podał Mojżesz.
15
Et intuéntes eum omnes, qui sedébant in concílio, vidérunt fáciem eius tamquam fáciem ángeli.
A patrząc nań pilnie wszyscy, którzy siedzieli w radzie, widzieli oblicze jego jako oblicze anielskie.
1
Dixit autem princeps sacerdótum: Si hæc ita se habent?
I rzekł Nawyższy kapłan: Jeśli się to tak ma?
2
Qui ait: Viri fratres, et patres audíte: Deus glóriæ appáruit patri nostro Abrahæ cum esset in Mesopotámia, priúsquam morarétur in Charan,
Który rzekł: Mężowie bracia i ojcowie, słuchajcie: Bóg chwały ukazał się ojcu naszemu Abrahamowi, gdy był w Mezopotamjej, przed tem niż mieszkał w Charan.
3
et dixit ad illum: Exi de terra tua, et de cognatióne tua, et veni in terram, quam monstrávero tibi.
I rzekł do niego: Wynidź z ziemie twej, iż twojej rodziny, a idź do ziemie, którąć ukażę.
4
Tunc éxiit de terra Chaldæórum, et habitávit in Charan. Et inde, postquam mórtuus est pater eius, tránstulit illum in terram istam, in qua nunc vos habitátis.
Tedy wyszedł z ziemie Chaldejskiej, i mieszkał w Charan: a ztamtąd, gdy umarł ociec jego, przeniósł go do tej ziemie, w której wy teraz mieszkacie.
5
Et non dedit illi hereditátem in ea, nec passum pedis: sed repromísit dare illi eam in possessiónem, et sémini eius post ipsum, cum non habéret fílium.
I nie dał mu w niej dziedzictwa i na krok nogi: a obiecał mu ją dać w osiadłość, i nasieniu jego po nim, gdy nie miał syna.
6
Locútus est autem ei Deus: Quia erit semen eius áccola in terra aliéna, et servitúti eos subícient, et male tractábunt eos annis quadringéntis:
I mówił mu Bóg: Że nasienie jego przychodniem będzie w cudzej ziemi: i podbiją je w niewolą, i źle się z niemi obchodzić będą przez cztery sta lat:
7
et gentem, cui servíerint, iudicábo ego, dixit Dóminus: et post hæc exíbunt, et sérvient mihi in loco isto.
A naród, któremu służyć będą, ja sądzić będę, rzekł Pan: a potem wynidą, i będą mi służyć na tem miejscu.
8
Et dedit illi testaméntum circumcisiónis: et sic génuit Isaac, et circumcídit eum die octávo: et Isaac, Iacob: et Iacob, duódecim patriárchas.
I dał mu testament obrzezania: i tak zrodził Izaaka, i obrzezał go dnia ósmego: a Izaak Jakóba, a Jakób dwanaście Patryarchów.
9
Et patriárchæ æmulántes, Ioseph vendidérunt in Ægýptum: et erat Deus cum eo:
A Patryarchowie nienawidząc Józefa przedali do Egiptu: I był Bóg z nim.
10
et erípuit eum ex ómnibus tribulatiónibus eius: et dedit ei grátiam, et sapiéntiam in conspéctu Pharaónis regis Ægýpti, et constítuit eum præpósitum super Ægýptum, et super omnem domum suam.
I wyrwał go ze wszystkich jego ucisków: a dał mu łaskę i mądrość przed oczyma Faraona króla Egiptskiego: i postanowił go nad Egiptem, i nad wszystkim domem swoim.
11
Venit autem fames in univérsam Ægýptum, et Chánaan, et tribulátio magna: et non inveniébant cibos patres nostri.
I przyszedł głód na wszystek Egipt i Chanaan, i wielkie uciśnienie: i nie najdowali żywności Ojcowie naszy.
12
Cum audísset autem Iacob esse fruméntum in Ægýpto, misit patres nostros primum:
A usłyszawszy Jakób, iż było zboże w Egiptcie, posiał ojce nasze pierwszy raz:
13
et in secúndo cógnitus est Ioseph a frátribus suis, et manifestátum est Pharaóni genus eius.
A za którym razem poznany jest Józef od braciej swojej, i oznajmiony jest Faraonowi naród jego.
14
Mittens autem Ioseph, accersívit Iacob patrem suum, et omnem cognatiónem suam, in animábus septuagínta quinque.
A Józef posławszy, przyzwał ojca swego Jakóba, i wszystkiej rodziny swej w siedmidziesiąt i piąci duszach.
15
Et descéndit Iacob in Ægýptum: et defúnctus est ipse, et patres nostri.
I zstąpił Jakób do Egiptu: i umarł on i ojcowie naszy.
16
Et transláti sunt in Sichem, et pósiti sunt in sepúlcro, quod emit Abraham prétio argénti a fíliis Hemor fílii Sichem.
I przeniesieni są do Sychem, i położeni są w grobie, który kupił Abraham za summę srebra u synów Hemora syna Sychem.
17
Cum autem appropinquáret tempus promissiónis, quam conféssus erat Deus Abrahæ, crevit pópulus, et multiplicátus est in Ægýpto,
A gdy się przybliżył czas obietnice, którą był przysiągł Bóg Abrahamowi: rozrodził się lud i rozmnożył w Egiptcie:
18
quoadúsque surréxit álius rex in Ægýpto, qui non sciébat Ioseph.
Aż nastał inny król w Egiptcie, który nie znał Józefa.
19
Hic circumvéniens genus nostrum, afflíxit patres nostros ut expónerent infántes suos, ne vivificaréntur.
Ten podszedszy nasz naród, utrapił ojce nasze: żeby wyrzucali dziatki swe, aby nie żyły.
20
Eódem témpore natus est Móyses, et fuit gratus Deo: qui nutrítus est tribus ménsibus in domo patris sui.
Tegoż czasu narodził się Mojżesz, i był przyjemny Bogu: który wychowany był trzy miesiące w domu ojca swego.
21
Expósito autem illo, sústulit eum fília Pharaónis, et nutrívit eum sibi in fílium.
A gdy był wyrzucony, wzięła go córka Faraonowa, i wychowała go sobie za syna.
22
Et erudítus est Móyses omni sapiéntia Ægyptiórum, et erat potens in verbis, et in opéribus suis.
I wyćwiczon był Mojżesz we wszelkiej mądrości Egiptskiej: i był możnym w słowiech i w uczynkach swoich.
23
Cum autem implerétur ei quadragínta annórum tempus, ascéndit in cor eius ut visitáret fratres suos fílios Israel.
A gdy mu się wypełnił czas czterdzieścia lat, przyszło mu na myśl, aby nawiedził bracią swą syny Izraelskie.
24
Et cum vidísset quemdam iniúriam patiéntem, vindicávit illum: et fecit ultiónem ei, qui iniúriam sustinébat, percússo Ægýptio.
A widząc niektórego ukrzywdzonego, obronił go i pomścił się krzywdy onego, który krzywdę cierpiał, zabiwszy Egiptczyka.
25
Existimábat autem intellígere fratres, quóniam Deus per manum ipsíus daret salútem illis: at illi non intellexérunt.
A mniemał, żeby rozumieli bracia, że Bóg daje im wybawienie przez rękę jego: lecz oni nie rozumieli.
26
Sequénti vero die appáruit illis litigántibus: et reconciliábat eos in pace, dicens: Viri, fratres estis, ut quid nocétis altérutrum?
A nazajutrz ukazał się im, gdy się wadzili, i jednał je na pokój mówiąc: Mężowie, braciaście sobie: czemu jeden drugiego krzywdzicie?
27
Qui autem iniúriam faciébat próximo, répulit eum, dicens: Quis te constítuit príncipem, et iúdicem super nos?
Lecz co krzywdził bliźniego, odegnał go, mówiąc: Któż cię postawił książęciem i sędzią nad nami?
28
Numquid interfícere me tu vis, quemádmodum interfecísti heri Ægýptium?
Izali mię ty chcesz zabić, jakoś wczora zabił Egiptczyka?
29
Fugit autem Móyses in verbo isto: et factus est ádvena in terra Mádian, ubi generávit fílios duos.
I uciekł Mojżesz dla słowa tego: i stał się przychodniem w ziemi Madyańskiej, gdzie zrodził dwu synu.
30
Et explétis annis quadragínta, appáruit illi in desérto montis Sina ángelus in igne flammæ rubi.
A gdy wyszło lat czterdzieści, ukazał się mu na puszczy góry Syna Anioł w ogniu płomienistym krza.
31
Móyses autem videns, admirátus est visum. Et accedénte illo ut consideráret, facta est ad eum vox Dómini, dicens:
Lecz Mojżesz, ujrzawszy, dziwował się widzeniu. A gdy przystępował, aby się przypatrzył, stał się do niego głos Pański, mówiąc:
32
Ego sum Deus patrum tuórum, Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Iacob. Tremefáctus autem Móyses, non audébat consideráre.
Jam jest Bóg ojców twoich, Bóg Abrahamów, Bóg Izaaków, i Bóg Jakóbów. A zadrżawszy Mojżesz, nie śmiał się przypatrować.
33
Dixit autem illi Dóminus: Solve calceaméntum pedum tuórum: locus enim in quo stas, terra sancta est.
I rzekł mu Pan: Zzuj obuwie nóg twoich: bo miejsce, na którem stoisz, jest ziemia święta.
34
Videns vidi afflictiónem pópuli mei, qui est in Ægýpto, et gémitum eórum audívi, et descéndi liberáre eos. Et nunc veni, et mittam te in Ægýptum.
Widziałem widząc utrapienie ludu mego, który jest w Egiptcie, i słyszałem wzdychanie ich, i zstąpiłem, żebych je wybawił. A teraz chodź, a poślę cię do Egiptu.
35
Hunc Móysen, quem negavérunt, dicéntes: Quis te constítuit príncipem, et iúdicem? hunc Deus príncipem et redemptórem misit, cum manu ángeli, qui appáruit illi in rubo.
Tego Mojżesza, którego się zaprzeli, mówiąc: Kto cię postanowił książęciem i sędzią? tego Bóg książęciem i odkupicielem posłał, z ręką Anioła, który mu się ukazał we krzu.
36
Hic edúxit illos fáciens prodígia, et signa in terra Ægýpti, et in rubro mari, et in desérto annis quadragínta.
Ten je wywiódł, uczyniwszy cuda i znaki w ziemi Egiptskiej i w morzu Czerwonem, i na puszczy przez czterdzieści lat.
37
Hic est Móyses, qui dixit fíliis Israel: Prophétam suscitábit vobis Deus de frátribus vestris, tamquam me: ipsum audiétis.
Ten jest Mojżesz, który powiedział synom Izraelskim: Proroka wam wzbudzi Bóg z braciej waszej jako mnie: jego słuchać będziecie.
38
Hic est, qui fuit in ecclésia in solitúdine cum ángelo, qui loquebátur ei in monte Sina, et cum pátribus nostris: qui accépit verba vitæ dare nobis.
Ten jest, który był w zgromadzeniu na puszczy, z Aniołem, który z nim mawiał na górze Syna, i z ojcy naszemi: który przyjął słowa żywota, aby nam dał.
39
Cui noluérunt obedíre patres nostri: sed repulérunt, et avérsi sunt córdibus suis in Ægýptum,
Któremu nie chcieli być posłuszni ojcowie naszy, ale odrzucili, i odwrócili się sercem swem do Egiptu:
40
dicéntes ad Aaron: Fac nobis deos, qui præcédant nos: Móyses enim hic, qui edúxit nos de terra Ægýpti, nescímus quid factum sit ei.
Mówiąc do Aarona: Uczyń nam bogi, którzyby szli przed nami: abowiem Mojżesz ten, który nas wywiódł z ziemie Egiptskiej, nie wiemy co mu się stało.
41
Et vítulum fecérunt in diébus illis, et obtulérunt hóstiam simulácro, et lætabántur in opéribus mánuum suárum.
I uczynili w one dni cielca, i ofiarowali ofiarę bałwanowi, i weselili się w dziełach rąk swoich.
42
Convértit autem Deus, et trádidit eos servíre milítiæ cæli, sicut scriptum est in libro prophetárum: Numquid víctimas, et hóstias obtulístis mihi annis quadragínta in desérto, domus Israel?
I odwrócił Bóg i podał je, aby służyli zastępom niebieskim: jako napisano jest w księgach prorockich: Zażeście mi ofiary i obiaty ofiarowali na puszczy przez czterdzieści lat, domie Izraelski?
43
Et suscepístis tabernáculum Moloch, et sidus dei vestri Rempham, figúras, quas fecístis adoráre eas: et tránsferam vos trans Babylónem.
I przyjęliście namiot Molochów, i gwiazdę boga waszego Remfam, figury, któreście czynili, abyście im pokłon czynili. I przeniosę was za Babilon.
44
Tabernáculum testimónii fuit cum pátribus nostris in desérto, sicut dispósuit illis Deus, loquens ad Móysen, ut fáceret illud secúndum formam, quam víderat.
Przybytek świadectwa był z ojcy naszemi na puszczy, jako rozrządził Bóg mówiący do Mojżesza: aby ji uczynił wedle kształtu, który widział.
45
Quod et induxérunt, suscipiéntes patres nostri cum Iesu in possessiónem géntium, quas éxpulit Deus a fácie patrum nostrórum, usque in diébus David,
Który też wprowadzili przyjąwszy ojcowie naszy z Jezusem w osiadłość poganów, które Bóg wygnał przed obliczem ojców naszych, aż do dni Dawidowych:
46
qui invénit grátiam ante Deum, et pétiit ut inveníret tabernáculum Deo Iacob.
Który nalazł łaskę przed Bogiem, i prosił, aby znalazł przybytek Bogu Jakóbowemu.
47
Sálomon autem ædificávit illi domum.
A Salomon zbudował jemu dom.
48
Sed non excélsus in manufáctis hábitat, sicut prophéta dicit:
Ale Nawyższy nie mieszka w uczynionych ręką, jako prorok powiada.
49
Cælum mihi sedes est: terra autem scabéllum pedum meórum. Quam domum ædificábitis mihi, dicit Dóminus? aut quis locus requietiónis meæ est?
Niebo jest mi stolicą, a ziemia podnóżkiem nóg moich. Cóż mi za dom zbudujecie, mówi Pan; abo które jest miejsce odpoczynienia mego?
50
Nonne manus mea fecit hæc ómnia?
Zali ręka moja tego wszystkiego nie uczyniła?
51
Dura cervíce, et incircumcísis córdibus, et áuribus, vos semper Spirítui sancto resístitis, sicut patres vestri, ita et vos.
Twardego karku i nie obrzezanych serc i uszu, wy się zawżdy sprzeciwiacie Duchowi świętemu: jako ojcowie waszy, także i wy.
52
Quem prophetárum non sunt persecúti patres vestri? Et occidérunt eos, qui prænuntiábant de advéntu Iusti, cuius vos nunc proditóres, et homicídæ fuístis:
Którego z proroków nie prześladowali ojcowie waszy? i zabili tych, którzy opowiadali o przyściu sprawiedliwego, któregoście wy teraz zdrajcami i mężobójcami byli:
53
qui accepístis legem in dispositióne angelórum, et non custodístis.
Którzyście wzięli zakon przez rozrządzenie Anielskie, a nie strzegliście.
54
Audiéntes autem hæc, dissecabántur córdibus suis, et stridébant déntibus in eum.
A słuchając tego, krajały się serca ich, i zgrzytali nań zębami.
55
Cum autem esset plenus Spíritu sancto, inténdens in cælum, vidit glóriam Dei, et Iesum stantem a dextris Dei. Et ait: Ecce vídeo cælos apértos, et Fílium hóminis stantem a dextris Dei.
A będąc pełen Ducha ś., patrząc pilnie w niebo, ujrzał chwałę Bożą, i Jezusa stojącego po prawicy Bożej. I rzekł: Oto widzę niebiosa otworzone, a Syna człowieczego stojącego po prawicy Bożej.
56
Exclamántes autem voce magna continuérunt aures suas, et ímpetum fecérunt unanímiter in eum.
A krzyknąwszy głosem wielkim, zatulili sobie uszy, i rzucili się nań jednomyślnie.
57
Et eiciéntes eum extra civitátem lapidábant: et testes deposuérunt vestiménta sua secus pedes adolescéntis, qui vocabátur Saulus.
A wyrzuci wszy go z miasta, kamionowali: a świadkowie składali szaty swe u nóg młodzieńca, którego zwano Szawłem.
58
Et lapidábant Stéphanum invocántem, et dicéntem: Dómine Iesu súscipe spíritum meum.
I kamionowali Szczepana wzywającego a mówiącego: Panie Jezu, przymi ducha mojego.
59
Pósitis autem génibus, clamávit voce magna, dicens: Dómine ne státuas illis hoc peccátum. Et cum hoc dixísset, obdormívit in Dómino. Saulus autem erat conséntiens neci eius.
A klęknąwszy na kolana, zawołał głosem wielkim, mówiąc: Panie, nie przyczytaj im tego grzechu. A to rzekszy, zasnął w Panu. A Szaweł zezwalał na zabicie jego.
1
Facta est autem in illa die persecútio magna in Ecclésia, quæ erat Ierosólymis, et omnes dispérsi sunt per regiónes Iudǽæ, et Samaríæ præter Apóstolos.
I stało się onego dnia wielkie prześladowanie przeciw kościołowi, który był w Jeruzalem, i rozproszyli się wszyscy po krainach Żydowskiej ziemie, i Samarjej, oprócz Apostołów.
2
Curavérunt autem Stéphanum viri timoráti, et fecérunt planctum magnum super eum.
I pogrzebli Szczepana ludzie bogobojni, i uczynili nad nim wielkie płakanie.
3
Saulus autem devastábat Ecclésiam per domos intrans, et trahens viros, ac mulíeres, tradébat in custódiam.
A Szaweł burzył kościół: wchadzając w domy, i ciągnąc męże i niewiasty, podawał do więzienia.
4
Igitur qui dispérsi erant pertransíbant, evangelizántes verbum Dei.
Którzy tedy byli rozproszeni, chodzili opowiadając słowo Boże.
5
Philíppus autem descéndens in civitátem Samaríæ, prædicábat illis Christum.
A Filip zaszedszy do miasta Samaryjskiego opowiadał im Chrystusa.
6
Intendébant autem turbæ his, quæ a Philíppo dicebántur, unanímiter audiéntes, et vidéntes signa quæ faciébat.
A rzesze przychylały się do tego co Filip powiadał, jednomyślnie słuchając, i widząc znaki, które czynił.
7
Multi enim eórum, qui habébant spíritus immúndos, clamántes voce magna exíbant. Multi autem paralýtici, et claudi curáti sunt.
Abowiem wiele duchów nieczystych, tych, którzy je mieli, wychodziło wołając głosem wielkim. Wiele też powietrzem ruszonych i chromych byli uzdrowieni.
8
Factum est ergo gáudium magnum in illa civitáte.
Stało się tedy wielkie wesele w onem mieście,
9
Vir autem quidam nómine Simon, qui ante fúerat in civitáte magus, sedúcens gentem Samaríæ, dicens se esse áliquem magnum:
A niektóry mąż imieniem Symon, który przedtem był w onem mieście Czarnoksiężnik, zwodząc lud w Samarjej, powiadając się być kim wielkim:
10
cui auscultábant omnes a mínimo usque ad máximum, dicéntes: Hic est virtus Dei, quæ vocátur magna.
Którego słuchali wszyscy, od namniejszego, aż do nawiętszego, mówiąc; Ten jest moc Bożą, którą zowią wielka.
11
Attendébant autem eum: propter quod multo témpore magíis suis dementásset eos.
A słuchali go przeto, iż od dawnego czasu poszalił je był Czarnoksięztwy swemi.
12
Cum vero credidíssent Philíppo evangelizánti de regno Dei, in nómine Iesu Christi baptizabántur viri, ac mulíeres.
A gdy uwierzyli Filipowi opowiadającemu o królestwie Bożem, w imię Jezusa Chrystusa chrzcili się mężowie i niewiasty.
13
Tunc Simon et ipse crédidit: et cum baptizátus esset, adhærébat Philíppo. Videns étiam signa, et virtútes máximas fíeri, stupens admirabátur.
Tedy i sam też Symon uwierzył: a ochrzciwszy się trwał przy Filipie. Widząc też, że się znaki i mocy barzo wielkie działy, zdumiewając się dziwował.
14
Cum autem audíssent Apóstoli, qui erant Ierosólymis, quod recepísset Samaría verbum Dei, misérunt ad eos Petrum, et Ioánnem.
A usłyszawszy Apostołowie, którzy byli w Jeruzalem, iż Samarya przyjęła słowo Boże: posłali do nich Piotra i Jana.
15
Qui cum veníssent, oravérunt pro ipsis ut accíperent Spíritum sanctum:
Którzy, gdy przyszli, modlili się za nimi, aby wzięli Ducha świętego.
16
nondum enim in quemquam illórum vénerat, sed baptizáti tantum erant in nómine Dómini Iesu.
Abowiem jeszcze nie przyszedł był na żadnego z nich: ale tylko ochrzczeni byli w imię Pana Jezusowe.
17
Tunc imponébant manus super illos, et accipiébant Spíritum sanctum.
Tedy na nie wkładali ręce, i brali Ducha świętego.
18
Cum vidísset autem Simon quia per impositiónem manus Apostolórum darétur Spíritus sanctus, óbtulit eis pecúniam,
A ujrzawszy Symon, że przez wkładanie rąk Apostolskich był dawan Duch święty: ofiarował im pieniądze,
19
dicens: Date et mihi hanc potestátem, ut cuicúmque imposúero manus, accípiat Spíritum sanctum. Petrus autem dixit ad eum:
Mówiąc: Dajcie i mnie tę moc, aby na któregobychkolwiek ręce włożył, wziął Ducha świętego.
20
Pecúnia tua tecum sit in perditiónem: quóniam donum Dei existimásti pecúnia possidéri.
A Piotr rzekł do niego: Pieniądze twe niech z tobą będą na zginienie: żeś mniemał, iżby dar Boży miał być za pieniądze nabywany.
21
Non est tibi pars, neque sors in sermóne isto: cor enim tuum non est rectum coram Deo.
Niemasz cząstki ani działu w tej mowie: bowiem serce twe nie jest proste przed Bogiem.
22
Pœniténtiam ítaque age ab hac nequítia tua: et roga Deum, si forte remittátur tibi hæc cogitátio cordis tui.
Pokutujże tedy za tę złość twoję: a proś Boga, jeślić snać odpuszczona będzie ta myśl serca twego.
23
In felle enim amaritúdinis, et obligatióne iniquitátis vídeo te esse.
Abowiem cię widzę być w żółci gorzkości, i związaniu nieprawości.
24
Respóndens autem Simon, dixit: Precámini vos pro me ad Dóminum, ut nihil véniat super me horum, quæ dixístis.
A odpowiedziawszy Symon rzekł: Módlcie się wy za mną do Pana, aby na mię nic z tego nie przyszło coście powiedzieli.
25
Et illi quidem testificáti, et locúti verbum Dómini, redíbant Ierosólymam, et multis regiónibus Samaritanórum evangelizábant.
A tak oni świadectwo wydawszy i opowiedziawszy słowo Pańskie, wracali się do Jeruzalem: i w wielu krainach Samarytańskich Ewangelią opowiadali.
26
Angelus autem Dómini locútus est ad Philíppum, dicens: Surge, et vade contra meridiánum ad viam, quæ descéndit ab Ierúsalem in Gazam: hæc est desérta.
A anioł Pański mówił do Filipa, rzekąc: Wstań a idź ku południowi, na drogę, która od Jeruzalem bieży ku Gazie, Ta jest spustoszała.
27
Et surgens ábiit. Et ecce vir Æthiops, eunúchus, potens Cándacis regínæ Æthíopum, qui erat super omnes gazas eius, vénerat adoráre in Ierúsalem:
I wstawszy szedł. A oto mąż Ethyoptanin Rzezaniec możny Kandaki królowej Ethyopskiej, który był nad wszystkiemi skarby jej, przyjachał był pokłonić się do Jeruzalem:
28
et revertebátur sedens super currum suum, legénsque Isaíam prophétam.
I wracał się siedząc na wozie swym, a czytając Izajasza proroka.
29
Dixit autem Spíritus Philíppo: Accéde, et adiúnge te ad currum istum.
I rzekł duch Filipowi: Przystąp, a przyłącz się do wozu tego.
30
Accúrrens autem Philíppus, audívit eum legéntem Isaíam prophétam, et dixit: Putásne intélligis quæ legis?
A przybiegłszy Filip, usłyszał go czytającego Izajasza proroka, i rzekł: Mniemasz, że rozumiesz co czytasz?
31
Qui ait: Et quómodo possum, si non áliquis osténderit mihi? Rogavítque Philíppum ut ascénderet, et sedéret secum.
Który rzekł: a jako mogę, jeśli mi kto nie pokaże? I prosił Filipa, aby wsiadł i siedział z nim.
32
Locus autem Scriptúræ, quam legébat, erat hic: Tamquam ovis ad occisiónem ductus est: et sicut agnus coram tondénte se, sine voce, sic non apéruit os suum.
A miejsce pisma, które czytał, to było: Jako owca na zabicie wiedzion jest: a jako baranek bez głosu przed tym, który go strzyże, tak nie otworzył ust swoich.
33
In humilitáte iudícium eius sublátum est. Generatiónem eius quis enarrábit, quóniam tollétur de terra vita eius?
W uniżeniu jego sąd podniesion jest: A rodzaj jego kto wypowie? abowiem z ziemie zgładzony będzie żywot jego.
34
Respóndens autem eunúchus Philíppo, dixit: Obsecro te, de quo prophéta dicit hoc? de se, an de álio áliquo?
A odpowiedziawszy Rzezaniec Filipowi rzekł: Proszę cię o kim to prorok mówi? o sobie, czyli o kim innym?
35
Apériens autem Philíppus os suum, et incípiens a Scriptúra ista, evangelizávit illi Iesum.
A Filip otworzywszy usta swe, i począwszy od tego pisma, opowiadał mu Jezusa.
36
Et dum irent per viam, venérunt ad quamdam aquam: et ait eunúchus: Ecce aqua, quid próhibet me baptizári?
A gdy jachali drogą, przyszli do jednej wody, i rzekł Rzezaniec: Oto woda. Co mi jest na przeszkodzie, abych nie był ochrzczon?
37
Dixit autem Philíppus: Si credis ex toto corde, licet. Et respóndens ait: Credo, Fílium Dei esse Iesum Christum.
I rzekł Filip: Jeśli wierzysz ze wszystkiego serca, wolnoć. A odpowiedziawszy rzekł: Wierzę, iż Jezus Chrystus jest Syn Boży.
38
Et iussit stare currum: et descendérunt utérque in aquam, Philíppus, et eunúchus, et baptizávit eum.
I kazał stanąć wozowi: i wstąpili obadwa w wodę, Filip i Rzezaniec: i ochrzcił go.
39
Cum autem ascendíssent de aqua, Spíritus Dómini rápuit Philíppum, et ámplius non vidit eum eunúchus. Ibat autem per viam suam gaudens.
A gdy wyszli z wody, Duch Boży porwał Filipa, i nie widział go więcej Rzezaniec: ale jachał swą drogą, weseląc się.
40
Philíppus autem invéntus est in Azóto, et pertránsiens evangelizábat civitátibus cunctis, donec veníret Cæsaréam.
A Filip znalezion jest w Azocie: a przechodząc opowiadał Ewangelią wszystkim miastom, aż przyszedł do Cezarjej.
1
Saulus autem adhuc spirans minárum et cædis in discípulos Dómini, accéssit ad príncipem sacerdótum,
A Szaweł parskając jeszcze groźbami i morderstwem przeciw uczniom Pańskim: przyszedł do Nawyższego kapłana,
2
et pétiit ab eo epístolas in Damáscum ad synagógas: ut si quos invenísset huius viæ viros, ac mulíeres, vinctos perdúceret in Ierúsalem.
Prosił od niego listów do Damaszku do bożnic: iż jeśliby które znalazł tej drogi męże i niewiasty, aby związane przywiódł do Jeruzalem.
3
Et cum iter fáceret, cóntigit ut appropinquáret Damásco: et súbito circumfúlsit eum lux de cælo.
A gdy jachał: stało się, że się przybliżał do Damaszku, i sprędka zewsząd oświeciła go światłość z nieba.
4
Et cadens in terram audívit vocem dicéntem sibi: Saule, Saule, quid me perséqueris?
A padszy na ziemię, usłyszał głos mówiący do siebie: Szawle, Szawle, przecz mię prześladujesz?
5
Qui dixit: Quis es Dómine? Et ille: Ego sum Iesus, quem tu perséqueris: durum est tibi contra stímulum calcitráre.
Który rzekł: Ktoś jest Panie? A on, Jam jest Jezus, którego ty prześladujesz: Trudno jest tobie przeciw ościeniowi wierzgać.
6
Et tremens, ac stupens dixit: Dómine, quid me vis fácere? Et Dóminus ad eum: Surge, et ingrédere civitátem, et ibi dicétur tibi quid te opórteat fácere.
A drżąc i zdumiewając się rzekł, Panie co chcesz, abych czynił? A Pan do niego, Wstań a wnidź do miasta, a tam ci powiedzą co będziesz miał czynić.
7
Viri autem illi, qui comitabántur cum eo, stabant stupefácti, audiéntes quidem vocem, néminem autem vidéntes.
A mężowie oni, którzy z nim byli, stali zdumiawszy się: głos wprawdzie słysząc, lecz żadnego nie widząc.
8
Surréxit autem Saulus de terra, apertísque óculis nihil vidébat. Ad manus autem illum trahéntes, introduxérunt Damáscum.
I wstał Szaweł z ziemie, a otworzywszy oczy nic nie widział. A prowadząc go za ręce, wwiedli do Damaszku.
9
Et erat ibi tribus diébus non videns, et non manducávit, neque bibit.
I był tam trzy dni nie widząc: i nie jadł ani pił.
10
Erat autem quidam discípulus Damásci, nómine Ananías: et dixit ad illum in visu Dóminus: Ananía. At ille ait: Ecce ego, Dómine.
A uczeń niektóry był w Damaszku imieniem Ananiasz, i rzekł Pan do niego w widzeniu: Ananiaszu. A on rzekł: Otom ja Panie.
11
Et Dóminus ad eum: Surge, et vade in vicum, qui vocátur rectus: et quære in domo Iudæ Saulum nómine Tarsénsem: ecce enim orat.
A Pan do niego: Wstań, a idź na ulicę, którą zową Prostą: a szukaj w domu Judy Szawła imieniem Tarseńczyka: abowiem oto się modli.
12
(Et vidit virum Ananíam nómine, introeúntem, et imponéntem sibi manus ut visum recípiat.)
A widział męża Ananiasza imieniem wchodzącego, i ręce na się wkładającego, aby wzrok zasię wziął.
13
Respóndit autem Ananías: Dómine, audívi a multis de viro hoc, quanta mala fécerit sanctis tuis in Ierúsalem:
I odpowiedział Ananiasz: Panie, słyszałem od wiela o tym mężu, jako wiele złego czynił świętym twym w Jeruzalem:
14
et hic habet potestátem a princípibus sacerdótum alligándi omnes, qui ínvocant nomen tuum.
I tu ma moc od Nawyższych kapłanów wiązać wszystkie którzy wzywają imienia twego.
15
Dixit autem ad eum Dóminus: Vade, quóniam vas electiónis est mihi iste, ut portet nomen meum coram géntibus, et régibus, et fíliis Israel.
A Pan rzekł do niego: Idź, abowiem ten mi jest naczyniem wybranem: aby nosił imię moje przed narody i królmi i syny Izraelskiemi.
16
Ego enim osténdam illi quanta opórteat eum pro nómine meo pati.
Bo mu ja ukażę, jako wiele potrzeba mu cierpieć dla imienia mego.
17
Et ábiit Ananías, et introívit in domum: et impónens ei manus, dixit: Saule frater, Dóminus misit me Iesus, qui appáruit tibi in via, qua veniébas, ut vídeas, et impleáris Spíritu sancto.
I poszedł Ananiasz, i wszedł w dom: a włożywszy nań ręce, rzekł: Szawle bracie, Pan mię posłał Jezus, któryć się ukazał w drodze, którąś szedł: abyś przejrzał, a był napełnion Duchem świętym.
18
Et conféstim cecidérunt ab óculis eius tamquam squamæ, et visum recépit: et surgens baptizátus est.
A natychmiast spadły z oczu jego jako łuski, i zaś przejrzał: a wstawszy ochrzczon jest.
19
Et cum accepísset cibum, confortátus est. Fuit autem cum discípulis, qui erant Damásci per dies áliquot.
A wziąwszy pokarm posilił się. I był z uczniami, którzy byli w Damaszku przez kilka dni.
20
Et contínuo in synagógis prædicábat Iesum, quóniam hic est Fílius Dei.
A natychmiast w bóżnicach opowiadał Jezusa, że ten jest Synem Bożym.
21
Stupébant autem omnes, qui audiébant, et dicébant: Nonne hic est, qui expugnábat in Ierúsalem eos, qui invocábant nomen istud: et huc ad hoc venit ut vinctos illos dúceret ad príncipes sacerdótum?
I zdumiewali się wszyscy, którzy słuchali, i mówili: Izali nie ten jest, który burzył w Jeruzalem te, którzy wzywali tego imienia: i tu na to przyszedł, aby je powiązawszy wiódł do przedniejszych kapłanów?
22
Saulus autem multo magis convalescébat, et confundébat Iudǽos, qui habitábant Damásci, affírmans quóniam hic est Christus.
A Szaweł zmacniał się daleko więcej, i zawstydzał Żydy, którzy mieszkali w Damaszku, twierdząc, iż ten jest Chrystus.
23
Cum autem impleréntur dies multi, consílium fecérunt in unum Iudǽi ut eum interfícerent.
A gdy się wypełniło dni nie mało, uczynili radę spoinie Żydowie, aby go zabili.
24
Notæ autem factæ sunt Saulo insídiæ eórum. Custodiébant autem et portas die ac nocte, ut eum interfícerent.
Lecz oznajmiono Szawłowi zdrady ich. A strzegli u bram we dnie i w nocy, aby go zabili.
25
Accipiéntes autem eum discípuli nocte, per murum dimisérunt eum, submitténtes in sporta.
Ale uczniowie wziąwszy go w nocy, przez mur wypuścili go, spuściwszy w koszu.
26
Cum autem venísset in Ierúsalem, tentábat se iúngere discípulis, et omnes timébant eum, non credéntes quod esset discípulus.
A gdy przyszedł do Jeruzalem, kusił się przyłączyć do uczniów: a wszyscy się go bali, nie wierząc, żeby był uczniem.
27
Bárnabas autem apprehénsum illum duxit ad Apóstolos: et narrávit illis quómodo in via vidísset Dóminum, et quia locútus est ei, et quómodo in Damásco fiduciáliter égerit in nómine Iesu.
Lecz Barnabasz wziąwszy go przywiódł do Apostołów: i powiedział im jako w drodze widział Pana: a iż mówił do niego: I jako w Damaszku bezpiecznie sobie poczynał w imię Jezusowe.
28
Et erat cum illis intrans et éxiens in Ierúsalem, et fiduciáliter agens in nómine Dómini.
I był w Jeruzalem wchodząc i wychodząc, a bezpiecznie sobie poczynając w imię Pańskie.
29
Loquebátur quoque géntibus, et disputábat cum Græcis: illi autem quærébant occídere eum.
Mówił też z pogany, i gadał się z Greki: a oni się starali jakoby go zabić.
30
Quod cum cognovíssent fratres, deduxérunt eum Cæsaréam, et dimisérunt Tarsum.
Czego dowiedziawszy się bracia, odprowadzili go do Cezarjej. i odesłali do Tarsu.
31
Ecclésia quidem per totam Iudǽam, et Galilǽam, et Samaríam habébat pacem, et ædificabátur ámbulans in timóre Dómini, et consolatióne sancti Spíritus replebátur.
A kościół po wszystkiej Żydowskiej ziemi i Galilejej i Samarjej miał pokój, i budował się chodząc w bojaźni Pańskiej, a pociechą Ducha świętego napełniał się.
32
Factum est autem, ut Petrus dum pertransíret univérsos, deveníret ad sanctos, qui habitábant Lyddæ.
I stało się, iż Piotr, gdy obchodził wszystkie, przyszedł do świętych, którzy mieszkali w Liddzie.
33
Invénit autem ibi hóminem quemdam, nómine Ænéam, ab annis octo iacéntem in grabáto, qui erat paralýticus.
I nalazł tam człowieka niektórego imieniem Eneasza od ósmi lat na łożu leżącego, który był ruszony powietrzem.
34
Et ait illi Petrus: Ænéa, sanat te Dóminus Iesus Christus: surge, et sterne tibi. Et contínuo surréxit.
I rzekł mu Piotr: Eneaszu, uzdrawia cię Pan Jezus Chrystus: wstań a pościel sobie. I natychmiast wstał.
35
Et vidérunt eum omnes, qui habitábant Lyddæ, et Sarónæ: qui convérsi sunt ad Dóminum.
I patrzyli nań wszyscy, którzy mieszkali w Liddzie i w Saronie: którzy się nawrócili do Pana.
36
In Ioppe autem fuit quædam discípula, nómine Tábitha, quæ interpretáta dícitur Dorcas. Hæc erat plena opéribus bonis, et eleemósynis, quas faciébat.
A była w Joppie niektóra uczenniczka imieniem Tabitha, która wyłożywszy zowie się Dorkas. Ta była pełna dobrych uczynków i jałmużny, które czyniła.
37
Factum est autem in diébus illis ut infirmáta morerétur. Quam cum lavíssent, posuérunt eam in cœnáculo.
I stało się w one dni, że zaniemogszy umarła. Którą gdy omyli, położyli ją na wieczerniku.
38
Cum autem prope esset Lydda ad Ioppen, discípuli audiéntes quia Petrus esset in ea, misérunt duos viros ad eum, rogántes: Ne pigritéris veníre ad nos.
A iż Lidda była blizko Joppy, uczniowie usłyszawszy że był Piotr w niej, posłali do niego dwu mężów, prosząc, Nie leń się przyść aż do nas.
39
Exsúrgens autem Petrus, venit cum illis. Et cum advenísset, duxérunt illum in cœnáculum: et circumstetérunt illum omnes víduæ flentes, et ostendéntes ei túnicas, et vestes, quas faciébat illis Dorcas.
A wstawszy Piotr szedł z niemi: a gdy przyszedł wwiedli go na salę. I obstąpiły go wszystkie wdowy płacząc, i ukazując mu suknie i zwierzchnie odzienia, które im robiła Dorkas.
40
Eiéctis autem ómnibus foras, Petrus ponens génua orávit: et convérsus ad corpus, dixit: Tábitha, surge. At illa apéruit óculos suos: et viso Petro, resédit.
A wygnawszy wszystkie przez, Piotr poklęknąwszy na kolana modlił się: a obróciwszy się do ciała rzekł: Tabitho wstań. A ona otworzyła oczy swoje, i ujrzawszy Piotra, usiadła.
41
Dans autem illi manum, eréxit eam. Et cum vocásset sanctos, et víduas, assignávit eam vivam.
A podawszy jej rękę, podniósł ją. A wezwawszy świętych i wdów, oddał ją żywą.
42
Notum autem factum est per univérsam Ioppen: et credidérunt multi in Dómino.
I stało się wiadomo po wszystkiej Joppie: i wiele ich uwierzyło w Pana.
43
Factum est autem ut dies multos morarétur in Ioppe, apud Simónem quemdam coriárium.
I stało się, że przez wiele dni mieszkał w Joppie, u niektórego Symona Skórnika.
1
Vir autem quidam erat in Cæsaréa, nómine Cornélius, centúrio cohórtis, quæ dícitur Itálica,
A w Cezarjej był mąż niektóry imieniem Korneliusz Rotmistrz roty, którą zowią Włoska.
2
religiósus, ac timens Deum cum omni domo sua, fáciens eleemósynas multas plebi, et déprecans Deum semper.
Pobożni i bojący się Boga ze wszystkim domem swym, czyniący jałmużny wielkie ludziom: a Bogu się za wżdy modlący.
3
Is vidit in visu maniféste, quasi hora diéi nona, ángelum Dei introeúntem ad se, et dicéntem sibi: Cornéli.
Ten widział jawnie w widzeniu, około dziewiątej godziny na dzień, anioła Bożego wchodzącego do siebie, i mówiącego jemu, Korneliuszu.
4
At ille íntuens eum, timóre corréptus, dixit: Quid est, Dómine? Dixit autem illi: Oratiónes tuæ, et eleemósynæ tuæ ascendérunt in memóriam in conspéctu Dei.
A on nań pilnie patrząc, przestraszony będąc, rzekł: Co jest Panie? I rzekł mu: Modlitwy twoje i jałmużny twoje wstąpiły na pamięć przed oczyma Bożemi.
5
Et nunc mitte viros in Ioppen, et accérsi Simónem quemdam, qui cognominátur Petrus:
A teraz pośli męże do Joppy, a przyzów Symona niejakiego co go zową Piotrem.
6
hic hospitátur apud Simónem quemdam coriárium, cuius est domus iuxta mare: hic dicet tibi quid te opórteat fácere.
Ten ma gospodę u niejakiego Symona skórnika, którego dom jest przy morzu, tenci powie co będziesz miał czynić.
7
Et cum discessísset ángelus, qui loquebátur illi, vocávit duos domésticos suos, et mílitem metuéntem Dóminum ex his, qui illi parébant.
A gdy odszedł Anioł, który mówił do niego, zawołał dwu, domowników swoich, i żołnierza bojącego się Pana, z tych, którzy pod jego mocą byli:
8
Quibus cum narrásset ómnia, misit illos in Ioppen.
Którym, gdy wszystko powiedział, posłał je do Joppy.
9
Póstera autem die, iter illis faciéntibus, et appropinquántibus civitáti, ascéndit Petrus in superióra ut oráret circa horam sextam.
A nazajutrz gdy oni byli w drodze, i przybliżali się do miasta, wszedł Piotr na górę, aby się modlił o godzinie szóstej.
10
Et cum esuríret, vóluit gustáre. Parántibus autem illis, cécidit super eum mentis excéssus:
A gdy łaknął, chciał jeść. A gdy oni gotowali, przyszło nań zachwycenie:
11
et vidit cælum apértum, et descéndens vas quoddam, velut línteum magnum, quátuor inítiis submítti de cælo in terram,
I ujrzał niebo otworzone, a zstępujące naczynie jakieś, jakoby prześcieradło wielkie za cztery końce spuszczone z nieba ku ziemi:
12
in quo erant ómnia quadrupédia, et serpéntia terræ, et volatília cæli.
W którem były wszystkie czworonogie i ziemopłazy, i ptastwa niebieskie.
13
Et facta est vox ad eum: Surge Petre: occíde, et mandúca.
I stał się głos do niego: Wstań Pietrze: zabijaj a jedz.
14
Ait autem Petrus: Absit Dómine, quia numquam manducávi omne commúne, et immúndum.
A Piotr rzekł: Nie daj tego Panie: gdyżem nigdy nie jadł nic pospolitego i nieczystego.
15
Et vox íterum secúndo ad eum: Quod Deus purificávit, tu commúne ne díxeris.
A głos zasię powtóre do niego: Co Bóg oczyścił, ty nie zów pospolitem.
16
Hoc autem factum est per ter: et statim recéptum est vas in cælum.
A to się po trzykroć stało: i wnet naczynie wzięto jest do nieba.
17
Et dum intra se hæsitáret Petrus quidnam esset vísio, quam vidísset: ecce viri, qui missi erant a Cornélio, inquiréntes domum Simónis astitérunt ad iánuam.
A gdy Piotr sam w sobie wątpił coby za widzenie było, które widział: alić mężowie, którzy od Korneliusza byli posłani, pytający się o domu Symonowym, stanęli u drzwi.
18
Et cum vocássent, interrogábant, si Simon, qui cognominátur Petrus, illic habéret hospítium.
A gdy zawołali, pytali, jeśliby Symon, którego zowią Piotrem, tam gospodę miał.
19
Petro autem cogitánte de visióne, dixit Spíritus ei: Ecce viri tres quærunt te.
A gdy Piotr rozmyślał o widzeniu, rzekł mu Duch: Oto cię szukają trzej mężowie.
20
Surge ítaque, descénde, et vade cum eis nihil dúbitans: quia ego misi illos.
Wstań tedy, znidź, a idź z niemi, nic nie wątpiąc: bom je ja posłał.
21
Descéndens autem Petrus ad viros, dixit: Ecce ego sum, quem quǽritis: quæ causa est, propter quam venístis?
A Piotr zszedszy do mężów, rzekł: Otom ja jest, którego szukacie: co jest za przyczyna, dla którejście przyszli?
22
Qui dixérunt: Cornélius centúrio, vir iustus, et timens Deum, et testimónium habens ab univérsa gente Iudæórum, respónsum accépit ab ángelo sancto accersíre te in domum suam, et audíre verba abs te.
A oni rzekli: Korneliusz Rotmistrz, mąż sprawiedliwy i bojący się Boga, i mający świadectwo od wszego narodu Żydowskiego, wziął odpowiedź od Anioła świętego, aby cię wezwał w dom swój, a słuchał słów od ciebie.
23
Introdúcens ergo eos, recépit hospítio. Sequénti autem die, surgens proféctus est cum illis, et quidam ex frátribus ab Ioppe comitáti sunt eum.
Tedy wprowadziwszy je, przyjął do gospody. A nazajutrz wstawszy, wyszedł z niemi: i niektórzy z braciej z Joppy szli z nim.
24
Altera autem die introívit Cæsaréam. Cornélius vero exspectábat illos, convocátis cognátis suis, et necessáriis amícis.
A drugiego dnia wszedł do Cezarjej. A Kornelius czekał ich, zezwawszy krewnych swych i powinnych przyjaciół.
25
Et factum est cum introísset Petrus, óbvius venit ei Cornélius, et prócidens ad pedes eius adorávit.
I stało się, gdy wszedł Piotr, wyszedł przeciw niemu Korneliusz, i przypadszy do nóg jego pokłonił się.
26
Petrus vero elevávit eum, dicens: Surge, et ego ipse homo sum.
A Piotr go podniósł, mówiąc: Wstań, i ja sam jestem człowiek.
27
Et loquens cum illo intrávit, et invénit multos, qui convénerant:
A rozmawiając z nim wszedł, i nalazł wiele co się byli zeszli:
28
dixítque ad illos: Vos scitis quómodo abominátum sit viro Iudǽo coniúngi, aut accédere ad alienígenam: sed mihi osténdit Deus néminem commúnem aut immúndum dícere hóminem.
I rzekł do nich: Wy wiecie jako obrzydła jest, Żydowinowi złączać się, i przychodzić do cudzoziemca: ale mnie Bóg ukazał, żebym żadnego człowieka nie nazywał pospolitym abo nieczystym.
29
Propter quod sine dubitatióne veni accersítus. Intérrogo ergo, quam ob causam accersístis me?
Dla tego bez wątpienia przyszedłem wezwany. Pytam tedy, dla czegoście mię wezwali?
30
Et Cornélius ait: A nudiusquárta die usque ad hanc horam, orans eram hora nona in domo mea, et ecce vir stetit ante me in veste cándida, et ait:
A Korneliusz rzekł: Od dziś czwartego dnia aż do tej godziny modliłem się o dziewiątej godzinie w domu moim: a oto mąż stanął przedemną w odzieniu jasnem,
31
Cornéli, exaudíta est orátio tua, et eleemósynæ tuæ commemorátæ sunt in conspéctu Dei.
I rzekł: Korneliuszu, wysłuchana jest modlitwa twoja, i jałmużny twoje wspomnione są przed Bogiem.
32
Mitte ergo in Ioppen, et accérsi Simónem, qui cognominátur Petrus: hic hospitátur in domo Simónis coriárii iuxta mare.
A przeto pośli do Joppy, a przyzów Symona, którego nazywają Piotrem: ten ma gospodę w domu Symona skórnika nad morzem.
33
Conféstim ergo misi ad te: et tu benefecísti veniéndo. Nunc ergo omnes nos in conspéctu tuo ádsumus audíre ómnia quæcúmque tibi præcépta sunt a Dómino.
Zaraz tedy posłałem do ciebie: a tyś dobrze uczynił, żeś przyszedł. Teraz tedy my wszyscy jesteśmy tu przed oczyma twemi, abyśmy słuchali wszystkiego cokolwiek tobie jest rozkazano od Pana.
34
Apériens autem Petrus os suum, dixit: In veritáte cómperi quia non est personárum accéptor Deus:
A Piotr, otworzywszy usta swe, rzekł: Prawdziwiem doznał, iż się Bóg na osoby nie ogląda:
35
sed in omni gente, qui timet eum, et operátur iustítiam, accéptus est illi.
Ale w każdym narodzie kto się go boi a czyni sprawiedliwość, jest jemu przyjemnym.
36
Verbum misit Deus fíliis Israel, annúntians pacem per Iesum Christum (hic est ómnium Dóminus).
Słowo posłał Bóg synom Izraelskim, opowiadając pokój przez Jezusa Chrystusa ten (jest Panem wszystkich).
37
Vos scitis quod factum est verbum per univérsam Iudǽam: incípiens enim a Galilǽa post baptísmum, quod prædicávit Ioánnes,
Wy wiecie, które się stało słowo po wszystkiem Żydowstwie: Bo począwszy od Galilejej po chrzcie, który Jan opowiadał:
38
Iesum a Názareth: quómodo unxit eum Deus Spíritu sancto, et virtúte, qui pertránsiit benefaciéndo, et sanándo omnes oppréssos a diábolo, quóniam Deus erat cum illo.
Jezusa z Nazareth, jako go pomazał Bóg Duchem świętym i mocą: który przeszedł czyniąc dobrze, i uzdrawiając wszystkie opętane od djabła: abowiem z nim był Bóg.
39
Et nos testes sumus ómnium, quæ fecit in regióne Iudæórum, et Ierúsalem, quem occidérunt suspendéntes in ligno.
A my jesteśmy świadkami wszystkiego co czynił w krainie Żydowskiej, i w Jeruzalem: którego zabili zawiesiwszy na drzewie.
40
Hunc Deus suscitávit tértia die, et dedit eum maniféstum fíeri,
Tego Bóg wzbudził dnia trzeciego, i dał go, żeby był objawiony.
41
non omni pópulo, sed téstibus præordinátis a Deo: nobis, qui manducávimus, et bíbimus cum illo postquam resurréxit a mórtuis.
Nie wszystkiemu ludowi, ale świadkom przed tym zgotowanym od Boga: nam, którzyśmy z nim jedli i pili, potem gdy wstał od umarłych.
42
Et præcépit nobis prædicáre pópulo, et testificári, quia ipse est, qui constitútus est a Deo iudex vivórum, et mortuórum.
I rozkazał nam opowiadać ludowi i świadczyć, iż on jest, który postanowiony jest od Boga sędzią żywych i umarłych.
43
Huic omnes prophétæ testimónium pérhibent remissiónem peccatórum accípere per nomen eius omnes, qui credunt in eum.
Temu wszyscy prorocy świadectwo wydają: iż biorą grzechów odpuszczenie przez imię jego, wszyscy, którzy weń wierzą.
44
Adhuc loquénte Petro verba hæc, cécidit Spíritus sanctus super omnes, qui audiébant verbum.
Te słowa, gdy jeszcze Piotr mówił, padł Duch święty na wszystki, którzy słuchali słowa.
45
Et obstupuérunt ex circumcisióne fidéles, qui vénerant cum Petro: quia et in natiónes grátia Spíritus sancti effúsa est.
I zdumieli się z obrzezania wierni co z Piotrem byli przyszli, iż i na pogany łaska Ducha ś. była wylana.
46
Audiébant enim illos loquéntes linguis, et magnificántes Deum.
Abowiem słyszeli je mówiące językami i wielbiące Boga. Tedy Piotr odpowiedział:
47
Tunc respóndit Petrus: Numquid aquam quis prohibére potest ut non baptizéntur hi, qui Spíritum sanctum accepérunt sicut et nos?
Izali kto może bronić wody, żeby ci nie byli ochrzczeni, którzy wzięli Ducha ś. jako i my?
48
Et iussit eos baptizári in nómine Dómini Iesu Christi. Tunc rogavérunt eum ut manéret apud eos áliquot diébus.
I rozkazał je chrzcić w imię Pana Jezusa Chrystusa. Tedy go prosili, aby zmieszkał u nich kilka dni.
1
Audiérunt autem Apóstoli, et fratres, qui erant in Iudǽa, quóniam et gentes recepérunt verbum Dei.
I usłyszeli Apostołowie i bracia, którzy byli w Żydowskiej ziemi, że i Pogani przyjęli słowo Boże.
2
Cum autem ascendísset Petrus Ierosólymam, disceptábant advérsus illum qui erant ex circumcisióne,
A gdy Piotr przyszedł do Jeruzalem, spierali się przeciwko niemu, którzy byli z obrzezania mówiąc:
3
dicéntes: Quare introísti ad viros præpútium habéntes, et manducásti cum illis?
Czemuś wszedł do mężów odrzezek mających, i jadłeś z niemi?
4
Incípiens autem Petrus exponébat illis órdinem, dicens:
A począwszy Piotr, wykładał im porządkiem mówiąc:
5
Ego eram in civitáte Ioppe orans, et vidi in excéssu mentis visiónem, descéndens vas quoddam velut línteum magnum quátuor inítiis summítti de cælo, et venit usque ad me.
Jam był w mieście Joppie modląc się, i widziałem w zachwyceniu widzenie, zstępujące niejakie naczynie, jakoby prześcieradło wielkie, za cztery końce spuszczone z nieba, i przyszło aż do mnie.
6
In quod íntuens considerábam, et vidi quadrupédia terræ, et béstias, et reptília, et volatília cæli.
W które pilnie patrząc przypatrowałem się, i ujrzałem czworonogie ziemskie, i bestye, i płazy, i ptastwa powietrzne.
7
Audívi autem et vocem dicéntem mihi: Surge, Petre: occíde, et mandúca.
A usłyszałem i głos mówiący mnie: Wstań Pietrze, bij, a jedz.
8
Dixi autem: Nequáquam Dómine: quia commúne aut immúndum numquam introívit in os meum.
I rzekłem: Żadnym sposobem Panie: abowiem nigdy nic pospolitego abo nieczystego nie weszło w usta moje.
9
Respóndit autem vox secúndo de cælo: Quæ Deus mundávit, tu ne commúne díxeris.
I odpowiedział powtóre głos z nieba: Co Bóg oczyścił, ty nie zów pospolitem.
10
Hoc autem factum est per ter: et recépta sunt ómnia rursum in cælum.
A to się stało po trzykroć: i zasię wszystko wzięto jest do nieba.
11
Et ecce viri tres conféstim astitérunt in domo, in qua eram, missi a Cæsaréa ad me.
A oto natychmiast trzej mężowie stanęli w domu, w którymem był, z Cezarjej do mnie posłani.
12
Dixit autem Spíritus mihi ut irem cum illis, nihil hǽsitans. Venérunt autem mecum et sex fratres isti, et ingréssi sumus in domum viri.
I rzekł mi Duch: abych z niemi szedł nic nie wątpiąc. Szli też ze mną i ci sześć bracia: i weszliśmy w dom męża.
13
Narrávit autem nobis quómodo vidísset ángelum in domo sua, stantem et dicéntem sibi: Mitte in Ioppen, et accérsi Simónem, qui cognominátur Petrus,
I powiedział nam jako widział anioła w domu swym stojącego i mówiącego mu: Pośli do Joppy, a przyzów Symona, którego nazywają Piotrem:
14
qui loquétur tibi verba, in quibus salvus eris tu, et univérsa domus tua.
Któryć powie słowa, przez które zbawion będziesz ty i wszystek dom twój.
15
Cum autem cœpíssem loqui, cécidit Spíritus sanctus super eos, sicut et in nos in inítio.
A gdym począł mówić, Duch ś. padł na nie, jako i na nas z początku.
16
Recordátus sum autem verbi Dómini, sicut dicébat: Ioánnes quidem baptizávit aqua, vos autem baptizabímini Spíritu sancto.
I wspomniałem na słowo Pańskie, jako powiadał: Janci chrzcił wodą: ale wy będziecie chrzczeni Duchem świętym.
17
Si ergo eámdem grátiam dedit illis Deus, sicut et nobis, qui credídimus in Dóminum Iesum Christum: ego quis eram, qui possem prohibére Deum?
Jeśliż im tedy też łaskę dał Bóg, jako i nam, którzyśmy uwierzyli w Pana Jezusa Chrystusa: ja com był, żebych mógł zabronić Bogu?
18
His audítis, tacuérunt: et glorificavérunt Deum, dicéntes: Ergo et géntibus pœniténtiam dedit Deus ad vitam.
A to usłyszawszy umilkli, i chwalili Boga, mówiąc: Toć tedy i Poganom dał Bóg pokutę ku żywotowi.
19
Et illi quidem, qui dispérsi fúerant a tribulatióne, quæ facta fúerat sub Stéphano, perambulavérunt usque Phœnícen, et Cyprum, et Antiochíam, némini loquéntes verbum, nisi solis Iudǽis.
A oni, którzy byli rozproszeni przed utrapieniem, które się stało za Szczepana przeszli aż do Phenicjej, i Cypru, i Antiochjej: żadnemu nie powiadając słowa, jedno samym Żydom.
20
Erant autem quidam ex eis viri Cýprii et Cyrenǽi, qui cum introíssent Antiochíam, loquebántur et ad Græcos, annuntiántes Dóminum Iesum.
A byli niektórzy z nich mężowie Cypryjczycy, i Cyrenejczycy, którzy gdy weszli do Antiochjej, mówili i do Greków, opowiadając Pana Jezusa.
21
Et erat manus Dómini cum eis: multúsque númerus credéntium convérsus est ad Dóminum.
I była z niemi ręka Pańska: I wielki poczet tych co uwierzyli nawrócił się do Pana.
22
Pervénit autem sermo ad aures ecclésiæ, quæ erat Ierosólymis super istis: et misérunt Bárnabam usque ad Antiochíam.
I przyszła o nich wieść do uszu kościoła, który był w Jeruzalem: i posłali Barnabasza aż do Antiochjej.
23
Qui cum pervenísset, et vidísset grátiam Dei, gavísus est: et hortabátur omnes in propósito cordis permanére in Dómino:
Który przyszedszy, i łaskę Bożą oglądawszy, uradował się, i upominał wszystkich, aby w przedsięwzięciu serdecznem trwali w Panu.
24
quia erat vir bonus, et plenus Spíritu sancto, et fide. Et appósita est multa turba Dómino.
Abowiem był mąż dobry, i pełen Ducha ś. i wiary. I przystała rzesza obfita ku Panu.
25
Proféctus est autem Bárnabas Tarsum, ut quǽreret Saulum: quem cum invenísset, perdúxit Antiochíam.
I szedł Barnabasz do Tarsu, aby szukał Szawła: którego gdy nalazł, przyprowadził do Antiochjej.
26
Et annum totum conversáti sunt ibi in Ecclésia: et docuérunt turbam multam, ita ut cognominaréntur primum Antiochíæ discípuli, Christiáni.
I cały rok bawili się tam w kościele: i uczyli rzeszę obfitą, tak iż napierwej nazwano w Antiochjej ucznie Chrześcijany.
27
In his autem diébus supervenérunt ab Ierosólymis prophétæ Antiochíam:
A w te dni nadeszli prorocy z Jeruzalem do Antiochjej.
28
et surgens unus ex eis nómine Agabus, significábat per Spíritum famem magnam futúram in univérso orbe terrárum, quæ facta est sub Cláudio.
A powstawszy jeden z nich imieniem Agabus, oznajmował przez Ducha, iż miał być głód wielki po wszystkim świecie: który był za Klaudiusa.
29
Discípuli autem, prout quis habébat, proposuérunt sínguli in ministérium míttere habitántibus in Iudǽa frátribus:
A uczniowie jako kto miał, postanowili każdy posłać na posługowanie braciej, którzy mieszkali w Żydowskiej ziemi.
30
quod et fecérunt, mitténtes ad senióres per manus Bárnabæ, et Sauli.
Co i uczynili, posławszy do starszych przez ręce Barnaby i Szawła.
1
Eódem autem témpore misit Heródes rex manus, ut afflígeret quosdam de Ecclésia.
A onegoż czasu oburzył się mocą król Herod, aby utrapił niektóre z kościoła.
2
Occídit autem Iacóbum fratrem Ioánnis gládio.
I zabił Jakóba brata Janowego mieczem.
3
Videns autem quia placéret Iudǽis, appósuit ut apprehénderet et Petrum. Erant autem dies Azymórum.
A widząc, że się podobało Żydom, przydał że pojmał i Piotra. A były dni Przaśników.
4
Quem cum apprehendísset, misit in cárcerem, tradens quátuor quaterniónibus mílitum custodiéndum, volens post Pascha prodúcere eum pópulo.
Którego pojmawszy, wsadził do ciemnice, podawszy go czworakiej czworostrażej żołnierzów pod straż, chcąc go po Pasce wywieźć ludowi.
5
Et Petrus quidem servabátur in cárcere. Orátio autem fiébat sine intermissióne ab Ecclésia ad Deum pro eo.
A Piotra chowano w ciemnicy. Lecz modlitwa bez przestanku działa się od kościoła do Boga za nim.
6
Cum autem productúrus eum esset Heródes, in ipsa nocte erat Petrus dórmiens inter duos mílites, vinctus caténis duábus: et custódes ante óstium custodiébant cárcerem.
A gdy go miał wywieźć Herod: onejże nocy spał Piotr między dwiema żołnierzmi, związany dwiema łańcuchy: a stróże przed drzwiami strzegli ciemnice,
7
Et ecce ángelus Dómini ástitit, et lumen refúlsit in habitáculo: percussóque látere Petri, excitávit eum, dicens: Surge velóciter. Et cecidérunt caténæ de mánibus eius.
A oto Anioł Pański podle stanął, a jasność się oświeciła w mieszkaniu: a uderzywszy w bok Piotrów, obudził go, mówiąc: Wstań rychło. I opadły łańcuchy z rąk jego.
8
Dixit autem ángelus ad eum: Præcíngere, et cálcea te cáligas tuas. Et fecit sic. Et dixit illi: Circúmda tibi vestiméntum tuum, et séquere me.
I rzekł do niego Anioł: Opasz się, i obuj ubranie twoje. I uczynił tak. I rzekł mu: Weźm na się odzienie twoje, a idź za mną.
9
Et éxiens sequebátur eum, et nesciébat quia verum est, quod fiébat per ángelum: existimábat autem se visum vidére.
A wyszedszy szedł za nim: a nie wiedział, żeby było prawda co się działo przez Anioła: lecz mniemał, żeby widzenie widział.
10
Transeúntes autem primam et secúndam custódiam, venérunt ad portam férream, quæ ducit ad civitátem: quæ ultro apérta est eis. Et exeúntes processérunt vicum unum: et contínuo discéssit ángelus ab eo.
A gdy minęli pierwszą i wtórą straż, przyszli do bramy żelaznej, która wiedzie do miasta, która się im sama otworzyła. A wyszedszy, przeszli jednę ulicę: i natychmiast odszedł Anioł od niego.
11
Et Petrus ad se revérsus, dixit: Nunc scio vere quia misit Dóminus ángelum suum, et erípuit me de manu Heródis, et de omni exspectatióne plebis Iudæórum.
A Piotr przyszedszy k sobie rzekł: Teraz wiem prawdziwie, iż Pan posłał Anioła swego, i wyrwał mię z ręki Herodowej, i ze wszystkiego oczekawania ludu Żydowskiego.
12
Consideránsque venit ad domum Maríæ matris Ioánnis, qui cognominátus est Marcus, ubi erant multi congregáti, et orántes.
A obaczywszy się, przyszedł do domu Marjej matki Jana, którego nazywano Markiem: gdzie było wiele zgromadzonych i modlących się.
13
Pulsánte autem eo óstium iánuæ, procéssit puélla ad audiéndum, nómine Rhode.
A gdy on kołatał we drzwi u wrót, wyszła dziewka słuchać imieniem Rod.
14
Et ut cognóvit vocem Petri, præ gáudio non apéruit iánuam, sed intro currens nuntiávit stare Petrum ante iánuam.
A poznawszy Piotrów głos, od radości nie otworzyła wrót: lecz wbieżawszy oznajmiła, iż Piotr stał przed wroty.
15
At illi dixérunt ad eam: Insánis. Illa autem affirmábat sic se habére. Illi autem dicébant: Angelus eius est.
A oni rzekli do niej: Szalejesz. Ale ona twierdziła, iż się tak rzecz ma. A oni mówili: Anioł jego jest.
16
Petrus autem perseverábat pulsans. Cum autem aperuíssent, vidérunt eum, et obstupuérunt.
A Piotr przedsię kołatał. A gdy otworzyli, ujrzeli go i zdumieli się.
17
Annuens autem eis manu ut tacérent, narrávit quómodo Dóminus eduxísset eum de cárcere, dixítque: Nuntiáte Iacóbo, et frátribus hæc. Et egréssus ábiit in álium locum.
A kinąwszy na nie ręką, aby milczeli: rozpowiedział jako Pan wywiódł go z ciemnice, i rzekł: Oznajmicie to Jakóbowi i braciej. A wyszedszy szedł na inne miejsce.
18
Facta autem die, erat non parva turbátio inter mílites, quidnam factum esset de Petro.
A gdy był dzień, rozruch niemały był między żołnierzmi, coby się z Piotrem stało.
19
Heródes autem cum requisísset eum et non invenísset, inquisitióne facta de custódibus, iussit eos duci: descendénsque a Iudǽa in Cæsaréam, ibi commorátus est.
A Herod, pytawszy się o nim i nie nalazszy, uczyniwszy wywiadowanie, o stróżach, kazał je wieźć: A wyjechawszy z Żydowskiej ziemie do Cezarjej, tam mieszkał,
20
Erat autem irátus Týriis, et Sidóniis. At illi unánimes venérunt ad eum, et persuáso Blasto, qui erat super cubículum regis, postulábant pacem, eo quod aleréntur regiónes eórum ab illo.
A był rozgniewany na Tyryjczyki i Sydończyki. Lecz oni jednomyślnie przyjachali do niego, a namówiwszy Blasta, który był podkomorzym królewskim, prosili o pokój: dla tego, iż krainy ich miały żywność od niego.
21
Statúto autem die Heródes vestítus veste régia, sedit pro tribunáli, et concionabátur ad eos.
A dnia naznaczonego Herod oblókszy się w szatę królewską, siadł na stolicy, i czynił rzecz do nich.
22
Pópulus autem acclamábat: Dei voces, et non hóminis.
A lud wołał: Głosy Boże a nie człowiecze.
23
Conféstim autem percússit eum ángelus Dómini, eo quod non dedísset honórem Deo: et consúmptus a vérmibus, exspirávit.
A natychmiast uderzył go Anioł Pański: przeto iż nie dał chwały Bogu: a roztoczony od robactwa, skonał.
24
Verbum autem Dómini crescébat, et multiplicabátur.
A słowo Pańskie rozrastało się i rozmnażało.
25
Bárnabas autem et Saulus revérsi sunt ab Ierosólymis expléto ministério assúmpto Ioánne, qui cognominátus est Marcus.
A Barabasz i Szaweł wrócili się z Jeruzalem wykonawszy posługę, wziąwszy Jana, którego nazwano Markiem.
1
Erant autem in Ecclésia, quæ erat Antiochíæ, prophétæ, et doctóres, in quibus Bárnabas, et Simon, qui vocabátur Niger, et Lúcius Cyrenénsis, et Mánahen, qui erat Heródis Tetrárchæ collactáneus, et Saulus.
A byli w kościele, który był w Antiochjej prorocy i Doktorowie, między któremi Barnabasz i Symon, którego zwano Niger, i Lucyus Cyrenejczyk, i Manahen, który był społu wychowan z Herodem Tetrarchą i Szaweł.
2
Ministrántibus autem illis Dómino, et ieiunántibus, dixit illis Spíritus sanctus: Segregáte mihi Saulum, et Bárnabam in opus, ad quod assúmpsi eos.
A gdy oni ofiarę czynili Panu, i pościli, rzekł Duch święty: Odłączcie mi Szawła i Barnabasza ku sprawie, do którejem ich wziął.
3
Tunc ieiunántes, et orántes, imponentésque eis manus, dimisérunt illos.
Tedy poszcząc i modląc się, i włożywszy na nie ręce, odprawili je.
4
Et ipsi quidem missi a Spíritu sancto abiérunt Seléuciam: et inde navigavérunt Cyprum.
A tak oni wysłani od Ducha ś. odeszli do Seleucjej: a ztamtąd wodą się puścili do Cypru.
5
Et cum veníssent Salamínam, prædicábant verbum Dei in synagógis Iudæórum. Habébant autem et Ioánnem in ministério.
A gdy przyszli do Salaminy, opowiadali słowo Boże w bożnicach Żydowskich. A mieli i Jana na posłudze.
6
Et cum perambulássent univérsam ínsulam usque Paphum, invenérunt quemdam virum magum pseudoprophétam, Iudǽum, cui nomen erat Bariésu,
A przeszedszy wszystkę wyspę aż do Paphu, naleźli niektórego męża czarnoksiężnika fałesznego proroka, Żyda, któremu było imię Barjesu:
7
qui erat cum procónsule Sérgio Paulo viro prudénte. Hic, accersítis Bárnaba, et Saulo, desiderábat audíre verbum Dei.
Który był przy staroście Sergiuszu Pawle, człowieku mądrym. Ten przyzwawszy Barnabasza i Szawła, żądał słuchać słowa Bożego.
8
Resistébat autem illis Elymas magus (sic enim interpretátur nomen eius), quærens avértere procónsulem a fide.
Ale się im sprzeciwiał Elymas Czarnoksiężnik (abowiem się tak wykładą imię jego), starając się jakoby odwrócił starostę od wiary.
9
Saulus autem, qui et Paulus, replétus Spíritu sancto, íntuens in eum,
Tedy Szaweł, który i Paweł, napełniony Ducha świętego, wejrzawszy nań,
10
dixit: O plene omni dolo, et omni fallácia, fili diáboli, inimíce omnis iustítiæ, non désinis subvértere vias Dómini rectas.
I rzekł: O pełny wszelkiej zdrady i wszelkiej przewrotności, synu djabelski, nieprzyjacielu wszelkiej sprawiedliwości, nie przestawasz wywracać prostych dróg Pańskich.
11
Et nunc ecce manus Dómini super te, et eris cæcus, non videns solem usque ad tempus. Et conféstim cécidit in eum calígo, et ténebræ: et circúiens quærébat qui ei manum daret.
A oto teraz ręka Pańska nad tobą: będziesz ślepym, nie widząc słońca aż do czasu. A natychmiast padł nań mrok i ciemność: a chodząc w około szukał, ktoby mu rękę podał.
12
Tunc procónsul cum vidísset factum, crédidit admírans super doctrína Dómini.
Tedy starosta, widząc co się stało, uwierzył: zdumiewając się nad nauką Pańską.
13
Et cum a Papho navigássent Paulus, et qui cum eo erant, venérunt Pergen Pamphýliæ. Ioánnes autem discédens ab eis, revérsus est Ierosólymam.
A puściwszy się wodą z Paphu Paweł, i ci co z nim byli: przyszli do Pergi Pamphiljej. A Jan odszedszy od nich, wrócił się do Jeruzalem.
14
Illi vero pertranseúntes Pergen, venérunt Antiochíam Pisídiæ: et ingréssi synagógam die sabbatórum, sedérunt.
Ale oni przeszedszy Pergę, przyszli do Antiochjej Pizidejskiej: a wszedszy do bóżnice w dzień Sobotni, usiedli.
15
Post lectiónem autem legis, et prophetárum, misérunt príncipes synagógæ ad eos, dicéntes: Viri fratres, si quis est in vobis sermo exhortatiónis ad plebem, dícite.
A po przeczytaniu zakonu i proroków, posłali Arcybóżnicy do nich, mówiąc: Mężowie bracia, jeśli macie u siebie mowę napominania do ludu, mówcie.
16
Surgens autem Paulus, et manu siléntium indícens, ait: Viri Israelítæ, et qui timétis Deum, audíte:
A powstawszy Paweł, i ręką milczenie uczyniwszy, rzekł: Mężowie Izraelscy, i którzy się boicie Boga, słuchajcie:
17
Deus plebis Israel elégit patres nostros, et plebem exaltávit cum essent íncolæ in terra Ægýpti, et in bráchio excélso edúxit eos ex ea,
Bóg ludu Izraelskiego obrał ojce nasze, i wywyższył lud, gdy mieszkali w ziemi Egiptskiej, i wywiódł je z niej wyniosłem ramieniem:
18
et per quadragínta annórum tempus mores eórum sustínuit in desérto.
I przez czas czterdzieści lat znosił obyczaje ich na puszczy.
19
Et déstruens gentes septem in terra Chánaan, sorte distríbuit eis terram eórum,
A wygładziwszy siedm narodów w ziemi Chananejskiej, losem im podzielił ziemię ich
20
quasi post quadringéntos et quinquagínta annos: et post hæc dedit iúdices, usque ad Sámuel prophétam.
Jakoby po czterech set i piącidziesiąt lat: a potem dał Sędzie aż do Samuela proroka.
21
Et exínde postulavérunt regem: et dedit illis Deus Saul fílium Cis, virum de tribu Béniamin, annis quadragínta:
A od onego czasu prosili o króla: i dał im Saula syna Cys, męża z pokolenia Benjamin, lat czterdzieści,
22
et amóto illo, suscitávit illis David regem: cui testimónium pérhibens, dixit: Invéni David fílium Iesse, virum secúndum cor meum, qui fáciet omnes voluntátes meas.
I odjąwszy go, wzbudził im Dawida króla: któremu świadectwo wydawając, powiedział: Nalazłem Dawida, syna Jesse, męża wedle serca mego, który czynić będzie wszystkie woli moje.
23
Huius Deus ex sémine secúndum promissiónem edúxit Israel salvatórem Iesum,
Z tegoż nasienia Bóg według obietnice wywiódł Izraelowi zbawiciela Jezusa:
24
prædicánte Ioánne ante fáciem advéntus eius baptísmum pœniténtiæ omni pópulo Israel.
Gdy przed oblicznością przyścia jego Jan opowiadał chrzest pokuty wszystkiemu ludowi Izraelskiemu.
25
Cum impléret autem Ioánnes cursum suum, dicébat: Quem me arbitrámini esse, non sum ego: sed ecce venit post me, cuius non sum dignus calceaménta pedum sólvere.
A gdy Jan wypełnił bieg swój, mówił: Kim mię być mniemacie? nie jestem ja: ale oto idzie za mną, którego obuwia nóg nie jestem godzien rozwięzać.
26
Viri fratres, fílii géneris Abraham, et qui in vobis timent Deum, vobis verbum salútis huius missum est.
Mężowie bracia, synowie narodu Abrahamowego i którzy między wami boją się Boga, wam jest posłane słowo zbawienia tego.
27
Qui enim habitábant Ierúsalem, et príncipes eius hunc ignorántes, et voces prophetárum, quæ per omne sábbatum legúntur, iudicántes implevérunt,
Abowiem którzy mieszkali w Jeruzalem i książęta jego nie znając tego, i głosów prorockich, które przez każdy szabbat czytane bywają, osędziwszy wypełnili:
28
et nullam causam mortis inveniéntes in eo, petiérunt a Piláto, ut interfícerent eum.
A nie znalazszy w nim przyczyny żadnej śmierci, prosili Piłata, aby go zabili.
29
Cumque consummássent ómnia, quæ de eo scripta erant, deponéntes eum de ligno, posuérunt eum in monuménto.
A gdy wykonali wszystko co o nim napisano było, zjąwszy go z drzewa, włożyli go do grobu.
30
Deus vero suscitávit eum a mórtuis tértia die: qui visus est per dies multos his,
Lecz Bóg wzbudził go od umarłych dnia trzeciego.
31
qui simul ascénderant cum eo de Galilǽa in Ierúsalem: qui usque nunc sunt testes eius ad plebem.
Który widziany był przez wiele dni od tych, którzy z nim społu przyszli byli z Galilejej do Jeruzalem, którzy aż dotąd są świadkami jego do ludu.
32
Et nos vobis annuntiámus eam, quæ ad patres nostros repromíssio facta est:
I my opowiadamy wam tę obietnicę, która się ojcom stała:
33
quóniam hanc Deus adimplévit fíliis nostris resúscitans Iesum, sicut et in psalmo secúndo scriptum est: Fílius meus es tu, ego hódie génui te.
Że ją Bóg wypełnił dziatkom naszym wzbudziwszy Jezusa. Jako też jest napisano w Psalmie wtórym: Syn mój jesteś ty, jam cię dziś porodził.
34
Quod autem suscitávit eum a mórtuis, ámplius iam non reversúrum in corruptiónem, ita dixit: Quia dabo vobis sancta David fidélia.
A iż go wzbudził od umarłych, że się już nie ma wrócić do skażenia, tak powiedział: Żeć wam dam święte Dawidowe wierne.
35
Ideóque et álias dicit: Non dabis sanctum tuum vidére corruptiónem.
Przeto i indziej powiada: Nie dasz świętemu twemu oglądać skażenia.
36
David enim in sua generatióne cum administrásset, voluntáti Dei dormívit: et appósitus est ad patres suos, et vidit corruptiónem.
Abowiem Dawid wieku swojego usłużywszy Bożej woli zasnął: i przyłączon jest do ojców swoich, i uznał skażenie.
37
Quem vero Deus suscitávit a mórtuis, non vidit corruptiónem.
Lecz którego Bóg wzbudził, nie widział skażenia.
38
Notum ígitur sit vobis viri fratres, quia per hunc vobis remíssio peccatórum annuntiátur, et ab ómnibus, quibus non potuístis in lege Móysi iustificári,
Niech wam tedy będzie wiadomo, mężowie bracia, iż przez tego opowiada się wam odpuszczenie grzechów, od wszystkiego w czymeście nie mogli być przez zakon Mojżeszów usprawiedliwieni.
39
in hoc omnis, qui credit, iustificátur.
Przez tego wszelki, który wierzy usprawiedliwion bywa.
40
Vidéte ergo ne supervéniat vobis quod dictum est in prophétis:
A przetoż patrzcie, aby na was nie przyszło co powiedziano w prorocech:
41
Vidéte contemptóres, et admirámini, et disperdímini: quia opus óperor ego in diébus vestris, opus quod non credétis, si quis enarráverit vobis.
Obaczcie wzgardziciele, i dziwujcie się, a zgińcie, Bo ja sprawuję sprawę za dni waszych, sprawę, której nie uwierzycie, gdyby wam kto opowiadał.
42
Exeúntibus autem illis rogábant ut sequénti sábbato loqueréntur sibi verba hæc.
A gdy oni wyszli, prosili aby w drugi szabbat mówili do nich też słowa.
43
Cumque dimíssa esset synagóga, secúti sunt multi Iudæórum, et coléntium advenárum, Paulum, et Bárnabam: qui loquéntes suadébant eis ut permanérent in grátia Dei.
A gdy się rozeszło zgromadzenie, poszło wiele z Żydów i z nabożnych nowonawróconych za Pawłem i Barnabaszem: którzy mówiąc radzili im, aby trwali w łasce Bożej.
44
Sequénti vero sábbato pene univérsa cívitas convénit audíre verbum Dei.
A w przyszły szabbat mało nie wszystko miasto zebrało się ku słuchaniu słowa Bożego.
45
Vidéntes autem turbas Iudǽi, repléti sunt zelo, et contradicébant his, quæ a Paulo dicebántur, blasphemántes.
Lecz Żydowie widząc one rzesze, napełnieni są zazdrości, i sprzeciwiali się temu co Paweł powiedał, bluźniąc.
46
Tunc constánter Paulus, et Bárnabas dixérunt: Vobis oportébat primum loqui verbum Dei: sed quóniam repéllitis illud, et indígnos vos iudicátis ætérnæ vitæ, ecce convértimur ad gentes.
Tedy Paweł i Barnabasz bezpiecznie rzekli: Wam było naprzód trzeba opowiedać słowo Boże: ale ponieważ je odrzucacie, a osądzacie się niegodnemi być wiecznego żywota: oto obracamy się do. poganów.
47
Sic enim præcépit nobis Dóminus: Pósui te in lucem géntium, ut sis in salútem usque ad extrémum terræ.
Abowiem nam tak rozkazał Pan: Postanowiłem cię za światło poganom, abyś był na zbawienie aż do kraju ziemie.
48
Audiéntes autem gentes, gavísæ sunt, et glorificábant verbum Dómini: et credidérunt quotquot erant præordináti ad vitam ætérnam.
A poganie słysząc uradowali się, i wielbili słowo Pańskie: i uwierzyli, ile ich jedno było zrządzonych ku żywotowi wiecznemu.
49
Disseminabátur autem verbum Dómini per univérsam regiónem.
I rozsiewało się słowo Pańskie po wszystkiej krainie.
50
Iudǽi autem concitavérunt mulíeres religiósas, et honéstas, et primos civitátis, et excitavérunt persecutiónem in Paulum, et Bárnabam: et eiecérunt eos de fínibus suis.
Lecz Żydowie poduszczyli niewiasty nabożne i uczciwe, i przedniejsze miasta: i wzbudzili prześladowamie na Pawła i Bamabasza, i wyrzucili je z granic swych.
51
At illi excússo púlvere pedum in eos, venérunt Icónium.
A oni otrząsnąwszy proch nóg na nie, przyszli do Ikonium.
52
Discípuli quoque replebántur gáudio, et Spíritu sancto.
Uczniowie też napełniali się wesela i Ducha Świętego.
1
Factum est autem Icónii, ut simul introírent in synagógam Iudæórum, et loqueréntur, ita ut créderet Iudæórum, et Græcórum copiósa multitúdo.
I stało się w Ikonium, że pospołu weszli do bóżnic Żydowskiej: i mówili, tak,
2
Qui vero incréduli fuérunt Iudǽi, suscitavérunt, et ad iracúndiam concitavérunt ánimas géntium advérsus fratres.
Lecz Żydowie, którzy niewierni byli, pobudzili i ku gniewowi wzruszyli serca Pogańskie przeciw braciej.
3
Multo ígitur témpore demoráti sunt, fiduciáliter agéntes in Dómino, testimónium perhibénte verbo grátiæ suæ, dante signa, et prodígia fíeri per manus eórum.
Przetoż niemały czas strawili bezpiecznie, poczynając w Panu: który dawał świadectwo słowu łaski swojej, i czynił, że znaki i cuda się działy przez ręce ich.
4
Divísa est autem multitúdo civitátis: et quidam quidem erant cum Iudǽis, quidam vero cum Apóstolis.
I rozdwoiło się pospólstwo miejskie: i byli jedni z Żydy, a drudzy z Apostoły.
5
Cum autem factus esset ímpetus gentílium, et Iudæórum cum princípibus suis, ut contuméliis affícerent, et lapidárent eos,
A gdy się stało najście Poganów i Żydów z książęty ich, aby je spotwarzyli, i ukamienowali:
6
intelligéntes confugérunt ad civitátes Lycaóniæ Lystram, et Derben, et univérsam in circúitu regiónem, et ibi evangelizántes erant.
Dowiedziawszy się, udali się do miast Likaońskich, do Listry i Derby, i wszystki w okolicy krainy: i tam opowiadali Ewangelią.
7
Et quidam vir Lystris infírmus pédibus sedébat, claudus ex útero matris suæ, qui numquam ambuláverat.
A mąż niektóry w Listrze niemocny na nogi siedział, chrom z żywota matki swojej, który nigdy nie chodził.
8
Hic audívit Paulum loquéntem. Qui intúitus eum, et videns quia fidem habéret ut salvus fíeret,
Ten słuchał Pawła mówiącego. Który nań patrząc, i widząc, że miał wiarę, aby był uzdrowion:
9
dixit magna voce: Surge super pedes tuos rectus. Et exsilívit, et ambulábat.
Rzekł głosem wielkim: Wstań na nogi twoje prosto. I wyskoczył, i chodził.
10
Turbæ autem cum vidíssent quod fécerat Paulus, levavérunt vocem suam Lycaónice, dicéntes: Dii símiles facti homínibus descendérunt ad nos.
A rzesze, widząc co uczynił Paweł, podniosły głos swój, mówiąc po Likaońsku: Bogowie, stawszy się ludziom podobni, zstąpili do nas.
11
Et vocábant Bárnabam Iovem, Paulum vero Mercúrium: quóniam ipse erat dux verbi.
I nazywali Barnabasza Jowiszem, a Pawła Merkuryuszem: ponieważ on przodkował w mowie.
12
Sacérdos quoque Iovis, qui erat ante civitátem, tauros, et corónas ante iánuas áfferens, cum pópulis volébat sacrificáre.
A kapłan Jowiszów, który był przed miastem woły i wieńce do wrót przyniósszy, chciał z ludem ofiarować.
13
Quod ubi audiérunt Apóstoli, Bárnabas et Paulus, conscíssis túnicis suis exsiliérunt in turbas, clamántes,
Co usłyszawszy Apostołowie Barnabasz i Paweł, rozdarszy odzienia swoje wskoczyli między rzesze wołając,
14
et dicéntes: Viri, quid hæc fácitis? et nos mortáles sumus, símiles vobis hómines, annuntiántes vobis ab his vanis convérti ad Deum vivum, qui fecit cælum, et terram, et mare, et ómnia quæ in eis sunt:
I mówiąc: Mężowie co to czynicie? i myć śmiertelni jesteśmy wam podobni ludzie: opowiadając wam, abyście się od tych próżnych rzeczy nawrócili do Boga żywego, który uczynił niebo i ziemię i morze, i wszystko co w nich jest:
15
qui in prætéritis generatiónibus dimísit omnes gentes íngredi vias suas.
Który za przeszłych wieków dopuszczał wszystkim Poganom chodzić ich drogami.
16
Et quidem non sine testimónio semetípsum relíquit benefáciens de cælo, dans plúvias, et témpora fructífera, implens cibo, et lætítia corda nostra.
A iście nie zostawił samego siebie bez świadectwa: czyniąc dobrze z nieba, dawając dżdże i czasy urodzajne, napełniając pokarmem i weselem serca nasze.
17
Et hæc dicéntes, vix sedavérunt turbas ne sibi immolárent.
A to mówiąc zaledwie uspokoili rzesze, że im nie ofiarowali.
18
Supervenérunt autem quidam ab Antiochía, et Icónio Iudǽi: et persuásis turbis, lapidantésque Paulum, traxérunt extra civitátem, existimántes eum mórtuum esse.
I nadeszli niektórzy z Antiochjej i z Ikoniej Żydowie: a namówiwszy rzesze, i kamionując Pawła, wywlekli go z miasta, mniemając, żeby umarł.
19
Circumdántibus autem eum discípulis, surgens intrávit civitátem, et póstera die proféctus est cum Bárnaba in Derben.
Lecz gdy go uczniowie obstąpili, wstawszy wszedł do miasta: a nazajutrz wyszedł do Derben z Barnabaszem.
20
Cumque evangelizássent civitáti illi, et docuíssent multos, revérsi sunt Lystram, et Icónium, et Antiochíam,
A gdy opowiedzieli Ewangelią miastu onemu, i nauczyli wielu: wrócili się do Listry, i Ikonium, i Antiochjej:
21
confirmántes ánimas discipulórum, exhortantésque ut permanérent in fide: et quóniam per multas tribulatiónes opórtet nos intráre in regnum Dei.
Utwierdzając serca uczniów: i napominając, aby trwali w wierze, a iż przez wiele ucisków trzeba nam wniść do królestwa Bożego.
22
Et cum constituíssent illis per síngulas ecclésias presbýteros, et orássent cum ieiunatiónibus, commendavérunt eos Dómino, in quem credidérunt.
A gdy postanowili im kapłany w każdym kościele, i modlili się z poszczeniem, polecili je Panu, w którego uwierzyli.
23
Transeuntésque Pisídiam, venérunt in Pamphýliam,
A przeszedszy Pizydyą, przyszli do Pamphiljej:
24
et loquéntes verbum Dómini in Perge, descendérunt in Attáliam:
I opowiedziawszy w Pergjej słowo Pańskie, poszli do Attaljej:
25
et inde navigavérunt Antiochíam, unde erant tráditi grátiæ Dei in opus, quod complevérunt.
A ztamtąd płynęli do Antiochjej: zkąd byli oddani łasce Bożej ku sprawie, którą wykonali.
26
Cum autem veníssent, et congregássent Ecclésiam, retulérunt quanta fecísset Deus cum illis, et quia aperuísset géntibus óstium fídei.
A przyszedszy i kościół zgromadziwszy, opowiedzieli jako wielkie rzeczy Bóg uczynił z niemi: a iż Poganom otworzył drzwi wiary.
27
Moráti sunt autem tempus non módicum cum discípulis.
I przemieszkali czas niemały z uczniami.
1
Et quidam descendéntes de Iudǽa docébant fratres: Quia nisi circumcidámini secúndum morem Móysi, non potéstis salvári.
A niektórzy przeszedszy z Żydowskiej ziemie nauczali bracią: Iż jeśli się nie
2
Facta ergo seditióne non mínima Paulo, et Bárnabæ advérsus illos, statuérunt ut ascénderent Paulus, et Bárnabas, et quidam álii ex áliis ad Apóstolos, et presbýteros in Ierúsalem super hac quæstióne.
Gdy się tedy stał rozruch nie mały Pawłowi i Barnabaszowi przeciwko nim: postanowili, aby szli Paweł i Barnabasz i niektórzy inni z drugich do Apostołów i starszych do Jeruzalem, z strony sporu tego.
3
Illi ergo dedúcti ab Ecclésia pertransíbant Phœnícen, et Samaríam, narrántes conversiónem géntium: et faciébant gáudium magnum ómnibus frátribus.
Oni tedy prowadzeni od kościoła, przeszli Phenicyą i Samaryą, oznajmując nawrócenie poganów: i czynili wielką radość wszystkiej braciej.
4
Cum autem veníssent Ierosólymam, suscépti sunt ab Ecclésia, et ab Apóstolis, et senióribus, annuntiántes quanta Deus fecísset cum illis.
A gdy przyszli do Jeruzalem, przyjęci byli od kościoła, i od Apostołów, i starszych: opowiadając cokolwiek Bóg z nimi czynił.
5
Surrexérunt autem quidam de hǽresi Pharisæórum, qui credidérunt, dicéntes: Quia opórtet circumcídi eos, præcípere quoque serváre legem Móysi.
A powstali niektórzy z Sekty Faryzeuszów, którzy uwierzyli, mówiąc: Iż je potrzeba obrzezać, rozkazać też, żeby zachowali zakon Mojżeszów.
6
Convenerúntque Apóstoli, et senióres vidére de verbo hoc.
I zebrali się Apostołowie i starszy, wejrzeć w to słowo.
7
Cum autem magna conquisítio fíeret, surgens Petrus dixit ad eos: Viri fratres, vos scitis quóniam ab antíquis diébus Deus in nobis elégit, per os meum audíre gentes verbum Evangélii, et crédere.
A gdy było wielkie gadanie, wstawszy Piotr rzekł do nich: Mężowie bracia, wy wiecie, że od dawnych dni Bóg obrał między nami, aby przez usta moje Poganie słuchali słowa Ewangeljej i wierzyli.
8
Et qui novit corda Deus, testimónium perhíbuit, dans illis Spíritum sanctum, sicut et nobis,
A Bóg, który zna serca, dał świadectwo, dawszy im Ducha ś. jako i nam:
9
et nihil discrévit inter nos et illos, fide puríficans corda eórum.
I nie uczynił żadnej różnice między nami i niemi, wiarą oczyściwszy serca ich.
10
Nunc ergo quid tentátis Deum, impónere iugum super cervíces discipulórum, quod neque patres nostri, neque nos portáre potúimus?
Teraz tedy przecz kusicie Boga, chcąc włożyć jarzmo na szyję uczniów, którego ani ojcowie naszy, ani my, znosicieśmy nie mogli?
11
Sed per grátiam Dómini Iesu Christi crédimus salvári, quemádmodum et illi.
Ale przez łaskę Pana Jezusa Chrystusa wierzymy, iż będziem zbawieni, tak jako i oni.
12
Tácuit autem omnis multitúdo: et audiébant Bárnabam, et Paulum narrántes quanta Deus fecísset signa, et prodígia in géntibus per eos.
I umilknęło wszystko zgromadzenie: a słuchali Barnabasza i Pawła, opowiadających jako wielkie znaki i cuda czynił Bóg między Pogany przez nie.
13
Et postquam tacuérunt, respóndit Iacóbus, dicens: Viri fratres, audíte me.
A gdy umilknęli, odpowiedział Jakób mówiąc: Mężowie bracia słuchajcie mię.
14
Simon narrávit quemádmodum primum Deus visitávit súmere ex géntibus pópulum nómini suo.
Symon powiedział jako pierwej nawiedził Bóg, aby z Poganów wziął lud imieniowi swemu.
15
Et huic concórdant verba prophetárum: sicut scriptum est:
A z tym się zgadzają słowa proroków, jako jest napisano:
16
Post hæc revértar, et reædificábo tabernáculum David, quod décidit: et díruta eius reædificábo, et érigam illud:
Potem się wrócę, i znowu zbuduję przybytek Dawidów, który upadł, a rozwaliny jego znowu pobuduję, naprawię je:
17
ut requírant céteri hóminum Dóminum, et omnes gentes, super quas invocátum est nomen meum, dicit Dóminus fáciens hæc.
Aby drudzy ludzie szukali Pana: i wszyscy narodowie, nad któremi wzywane jest imię moje, mówi Pan czyniący to.
18
Notum a sǽculo est Dómino opus suum.
Znajoma jest od wieku Panu sprawa jego.
19
Propter quod ego iúdico non inquietári eos, qui ex géntibus convertúntur ad Deum,
Przetoż mnie się zda, nie przykrzyć się tym, którzy się z Poganów nawracają do Boga:
20
sed scríbere ad eos ut abstíneant se a contaminatiónibus simulacrórum, et fornicatióne, et suffocátis, et sánguine.
Ale pisać do nich, aby się wstrzymawali od splugawienia bałwanów, i porubstwa, i od rzeczy dawionych i od krwie.
21
Móyses enim a tempóribus antíquis habet in síngulis civitátibus qui eum prǽdicent in synagógis, ubi per omne sábbatum légitur.
Abowiem Mojżesz od dawnych czasów ma w każdem mieście te, którzy go opowiadają w Bóżnicach, gdzie na każdy szabbat czytają.
22
Tunc plácuit Apóstolis, et senióribus cum omni Ecclésia elígere viros ex eis, et míttere Antiochíam cum Paulo, et Bárnaba, Iudam, qui cognominabátur Bársabas, et Silam, viros primos in frátribus:
Tedy się podobało Apostołom i starszym, ze wszystkim kościołem wybrać męże z siebie i posłać do Antiochjej z Pawłem i Barnabaszem, Judę, którego zwano Barsabaszem, i Sylę, męże przedniejsze między bracią:
23
scribéntes per manus eórum: Apóstoli et senióres fratres, his, qui sunt Antiochíæ, et Sýriæ, et Cilíciæ, frátribus ex géntibus, salútem.
Napisawszy przez ręce ich. Apostołowie i starszy bracia tym, którzy są w Antiochjej, i w Syrjej, i w Cylicjej, braciej, którzy są z Poganów, zdrowia.
24
Quóniam audívimus quia quidam ex nobis exeúntes, turbavérunt vos verbis, everténtes ánimas vestras, quibus non mandávimus,
Gdyżeśmy słyszeli, iż niektórzy z nas wyszedszy zatrwożyli was słowy, przewracając dusze wasze, ktorymeśmy nie rozkazali:
25
plácuit nobis colléctis in unum elígere viros, et míttere ad vos cum caríssimis nostris Bárnaba, et Paulo,
Zdało się nam wespołek zebranym, wybrać męże i posłać do was z namilejszemi naszemi Barnabaszem i Pawłem,
26
homínibus, qui tradidérunt ánimas suas pro nómine Dómini nostri Iesu Christi.
Ludźmi, którzy wydali dusze swe dla imienia Pana naszego Jezusa Chrystusa.
27
Mísimus ergo Iudam, et Silam, qui et ipsi vobis verbis réferent éadem.
A przetożeśmy posłali Judasa i Sylę, którzy też sami ustnie toż powiedzą.
28
Visum est enim Spirítui sancto, et nobis nihil ultra impónere vobis óneris quam hæc necessária:
Abowiem zdało się Duchowi świętemu i nam, abyśmy więcej nie kładli na was ciężaru, oprócz tych potrzebnych:
29
ut abstineátis vos ab immolátis simulacrórum, et sánguine, et suffocáto, et fornicatióne: a quibus custodiéntes vos, bene agétis. Valéte.
Abyście się wstrzymawali od rzeczy bałwanom ofiarowanych, i od krwie, i od rzeczy dawionej, i od porubstwa: których rzeczy strzegąc się, dobrze uczynicie. Miejcie się dobrze
30
Illi ergo dimíssi, descendérunt Antiochíam: et congregáta multitúdine tradidérunt epístolam.
A tak oni odprawieni przyszli do Antiochjej: a zebrawszy mnóstwo, oddali list.
31
Quam cum legíssent, gavísi sunt super consolatióne.
Który przeczytawszy, uradowali się z pocieszenia.
32
Iudas autem, et Silas, et ipsi cum essent prophétæ, verbo plúrimo consoláti sunt fratres, et confirmavérunt.
A Judas i Sylas, będąc i sami proroki, wielą słów cieszyli bracią, i utwierdzili.
33
Facto autem ibi aliquánto témpore, dimíssi sunt cum pace a frátribus ad eos, qui míserant illos.
A pomieszkawszy tam czas niejaki, odprawieni są z pokojem od braciej do tych, którzy je byli posłali.
34
Visum est autem Silæ ibi remanére: Iudas autem solus ábiit Ierúsalem.
Lecz Syli zdało się tam zostać, a Judas sam poszed do Jeruzalem.
35
Paulus autem, et Bárnabas demorabántur Antiochíæ docéntes, et evangelizántes cum áliis plúribus verbum Dómini.
A Paweł i Barnabasz mieszkali w Antiochjej, nauczając i przepowiadając z wielem innych słowo Pańskie.
36
Post áliquot autem dies, dixit ad Bárnabam Paulus: Reverténtes visitémus fratres per univérsas civitátes, in quibus prædicávimus verbum Dómini, quómodo se hábeant.
A po kilku dni rzekł do Barnabasza Paweł: Wróciwszy się nawiedźmy bracią po wszystkich mieściech, w którycheśmy opowiadali słowo Pańskie, jakoli się mają.
37
Bárnabas autem volébat secum assúmere et Ioánnem, qui cognominabátur Marcus.
A Barnabasz chciał wziąć z sobą i Jana, którego zwano Markiem.
38
Paulus autem rogábat eum (ut qui discessísset ab eis de Pamphýlia, et non isset cum eis in opus) non debére récipi.
Ale Paweł prosił go, aby nie był przyjęt, jako ten, który odstał od nich z Pamphiljej, a nie chodził z niemi na pracę.
39
Facta est autem dissénsio, ita ut discéderent ab ínvicem, et Bárnabas quidem assúmpto Marco navigáret Cyprum.
Stała się tedy różnica, tak iż odszedł jeden od drugiego: a Barnabasz wziąwszy z sobą Marka, wiózł się do Cypru.
40
Paulus vero elécto Sila proféctus est, tráditus grátiæ Dei a frátribus.
Lecz Paweł, obrawszy Sylę poszedł, będąc poruczony łasce Bożej od braciej.
41
Perambulábat autem Sýriam, et Cilíciam, confírmans ecclésias: præcípiens custodíre præcépta Apostolórum, et seniórum.
I obchodził Syryą i Cylicyą, utwierdzając kościoły: rozkazując chować przykazania Apostołów i starszych.
1
Pervénit autem Derben et Lystram. Et ecce discípulus quidam erat ibi nómine Timótheus, fílius mulíeris Iudǽæ fidélis, patre gentíli.
I przyszedł do Derby i do Listry. A oto był tam uczeń niektóry imieniem Tymoteusz, syn niewiasty Żydówki wiernej, z ojca Poganina.
2
Huic testimónium bonum reddébant qui in Lystris erant, et Icónio fratres.
Temu dobre świadectwo dawali, którzy byli w Listrze i w Ikonium bracia.
3
Hunc vóluit Paulus secum proficísci: et assúmens circumcídit eum propter Iudǽos, qui erant in illis locis. Sciébant enim omnes quod pater eius erat gentílis.
Tego chciał Paweł, aby z nim szedł: i wziąwszy obrzezał go dla Żydów, którzy na onych miejscach byli. Bo wszyscy wiedzieli, że ociec jego był Poganinem.
4
Cum autem pertransírent civitátes, tradébant eis custodíri dógmata, quæ erant decréta ab Apóstolis et senióribus, qui erant Ierosólymis.
A gdy chodzili po mieściech, podawali im ku chowaniu nauki, które były postanowione od Apostołów i starszych, którzy byli w Jeruzalem.
5
Et ecclésiæ quidem confirmabántur fide, et abundábant número quotídie.
A kościoły utwierdzały się wiarą, i co dzień ich w liczbę przybywało.
6
Transeúntes autem Phrýgiam, et Galátiæ regiónem, vetáti sunt a Spíritu sancto loqui verbum Dei in Asia.
A przeszedszy Phrygią i krainę Galacką, zabronił im Duch ś. przepowiadać słowa Bożego w Azjej.
7
Cum veníssent autem in Mýsiam, tentábant ire in Bithýniam: et non permísit eos Spíritus Iesu.
A przyszedszy do Misjej, kusili się iść do Bithynjej: i nie dopuścił im Duch Jezusów.
8
Cum autem pertransíssent Mýsiam, descendérunt Tróadem:
A przeszedszy Misyą, wstąpili do Troady.
9
et vísio per noctem Paulo osténsa est: vir Mácedo quidam erat stans, et déprecans eum, et dicens: Tránsiens in Macedóniam, ádiuva nos.
I ukazało się Pawłowi w nocy widzenie: Mąż niektóry Macedończyk stanął, i prosił go i mówił: Przyszedszy do Macedoniej ratuj nas.
10
Ut autem visum vidit, statim quæsívimus proficísci in Macedóniam, certi facti quod vocásset nos Deus evangelizáre eis.
A gdy ujrzał widzenie, natychmiast staraliśmy się iść do Macedoniej: będąc upewnieni, iż nas Bóg wezwał ku powiedaniu im Ewangeljej.
11
Navigántes autem a Tróade, recto cursu vénimus Samothráciam, et sequénti die Neápolim:
A puściwszy się wodą z Troady, prostośmy jechali do Samotracjej, a nazajutrz do Neapolu:
12
et inde Philíppos, quæ est prima partis Macedóniæ cívitas, colónia. Erámus autem in hac urbe diébus áliquot, conferéntes.
A ztamtąd do Philipów: które jest pierwsze miasto w stronie Macedońskiej nowa osada. I byliśmy w temże mieście kilka dni rozmawiając.
13
Die autem sabbatórum egréssi sumus foras portam iuxta flumen, ubi videbátur orátio esse: et sedéntes loquebámur muliéribus, quæ convénerant.
A w dzień Sobotni wyszliśmy z bramy nad rzekę, gdzie się zdało aby bywała modlitwa: i usiadszy mówiliśmy do niewiast, które się były zeszły.
14
Et quædam múlier nómine Lýdia, purpurária civitátis Thyatirenórum, colens Deum, audívit: cuius Dóminus apéruit cor inténdere his, quæ dicebántur a Paulo.
A niektóra niewiasta imieniem Lidya, z miasta Tyatyrskiego, która szarłat przedawała, chwaląca Boga słuchała: której Pan otworzył serce, aby przykłoniła do tego co powiedał Paweł.
15
Cum autem baptizáta esset, et domus eius, deprecáta est, dicens: Si iudicástis me fidélem Dómino esse, introíte in domum meam, et manéte. Et coégit nos.
A gdy była ochrzczona i dom jej, prosiła mówiąc: Jeśliście mię osądzili być wierną Panu, wnidźcie do domu mego i mieszkajcie. I przymusiła nas.
16
Factum est autem eúntibus nobis ad oratiónem, puéllam quamdam habéntem spíritum pythónem obviáre nobis, quæ quæstum magnum præstábat dóminis suis divinándo.
I przydało się, gdyśmy szli na modlitwę, iż dziewka niektóra co miała Ducha Python, potkała się z nami, która zysk wielki panom swym czyniła wieszcząc.
17
Hæc subsecúta Paulum, et nos, clamábat dicens: Isti hómines servi Dei excélsi sunt, qui annúntiant vobis viam salútis.
Ta chodząc za Pawłem i za nami, wołała mówiąc: Ci ludzie są słudzy Boga nawyższego, którzy wam oznajmują drogę zbawienia.
18
Hoc autem faciébat multis diébus. Dolens autem Paulus, et convérsus, spirítui dixit: Præcípio tibi in nómine Iesu Christi exíre ab ea. Et éxiit eádem hora.
A to czyniła przez wiele dni. Lecz Paweł bolejąc i obróciwszy się rzekł duchowi: Rozkazujęć w imię Jezusa Chrystusa, abyś od niej wyszedł. I wyszedł onejże godziny.
19
Vidéntes autem dómini eius quia exívit spes quæstus eórum, apprehendéntes Paulum, et Silam perduxérunt in forum ad príncipes:
A widząc panowie jej, iż wyszła nadzieja zysku ich, pojmawszy Pawła i Sylę, wiedli na rynek do panów:
20
et offeréntes eos magistrátibus, dixérunt: Hi hómines contúrbant civitátem nostram, cum sint Iudǽi:
A podawszy je urzędowi, rzekli: Ci ludzie niepokój czynią w mieście naszem, gdyż są Żydowie:
21
et annúntiant morem, quem non licet nobis suscípere neque fácere, cum simus Románi.
I opowiadają zwyczaj, którego się nam przyjmować nie godzi ani czynić: gdyżeśmy są Rzymianie.
22
Et cucúrrit plebs advérsus eos: et magistrátus, scissis túnicis eórum, iussérunt eos virgis cædi.
I zbieżał się człowiek pospolity przeciw nim: a urząd rozdarszy szaty ich kazał je siec rózgami.
23
Et cum multas plagas eis imposuíssent, misérunt eos in cárcerem, præcipiéntes custódi ut diligénter custodíret eos.
A gdy im wiele ran zadali, wrzucili je do więzienia: rozkazując stróżowi, aby ich pilnie strzegł.
24
Qui cum tale præcéptum accepísset, misit eos in interiórem cárcerem, et pedes eórum strinxit ligno.
Który wziąwszy takowe rozkazanie, wsadził je do wnętrznego tarasu, a nogi ich zamknął w kłodę.
25
Média autem nocte Paulus, et Silas orántes, laudábant Deum: et audiébant eos, qui in custódia erant.
Lecz o północy, Paweł i Sylas modląc się chwalili Boga. A słuchali ich, którzy byli w więzieniu.
26
Súbito vero terræmótus factus est magnus, ita ut moveréntur fundaménta cárceris. Et statim apérta sunt ómnia óstia: et universórum víncula solúta sunt.
A z prędka powstało wielkie ziemie trzęsienie, tak, iż się poruszyły fundamenty ciemnice. I wnet się otworzyły wszystkie drzwi, i rozwiązały się pęta wszystkich.
27
Expergefáctus autem custos cárceris, et videns iánuas apértas cárceris, evagináto gládio volébat se interfícere, ǽstimans fugísse vinctos.
A ocuciwszy się stróż ciemnice, i ujrzawszy drzwi otworzone u ciemnice, dobywszy miecza, chciał się zabić: mniemając, iż więźniowie pouciekali.
28
Clamávit autem Paulus voce magna, dicens: Nihil tibi mali féceris: univérsi enim hic sumus.
Lecz Paweł zawołał głosem wielkim, mówiąc: Nie czyń sobie nic złego: bocieśmy sam wszyscy.
29
Petitóque lúmine, introgréssus est: et tremefáctus prócidit Paulo et Silæ ad pedes:
A kazawszy zaświecić, wszedł, i drżąc przypadł do nóg Pawłowi i Syli.
30
et prodúcens eos foras, ait: Dómini, quid me opórtet fácere, ut salvus fiam?
A wywiódszy je z więzienia, rzekł: Panowie, cóż mam czynić, abych był zbawion?
31
At illi dixérunt: Crede in Dóminum Iesum, et salvus eris tu, et domus tua.
A oni rzekli: Wierz w Pana Jezusa, a będziesz zbawion ty i dom twój.
32
Et locúti sunt ei verbum Dómini cum ómnibus, qui erant in domo eius.
I opowiadali mu słowo Pańskie, ze wszystkiemi, którzy byli w domu jego.
33
Et tollens eos in illa hora noctis, lavit plagas eórum: et baptizátus est ipse, et omnis domus eius contínuo.
A wziąwszy je onejże godziny w nocy, omył rany ich: i był ochrzczony sam, i wszystek dom jego natychmiast.
34
Cumque perduxísset eos in domum suam, appósuit eis mensam, et lætátus est cum omni domo sua credens Deo.
A wprowadziwszy je do domu swego, nagotował im stół, i radował się ze wszystkim domem swym, uwierzywszy Bogu.
35
Et cum dies factus esset, misérunt magistrátus lictóres, dicéntes: Dimítte hómines illos.
A gdy był dzień, posłał urząd Ceklarze, mówiąc: Wypuść one ludzie.
36
Nuntiávit autem custos cárceris verba hæc Paulo: Quia misérunt magistrátus ut dimittámini: nunc ígitur exeúntes, ite in pace.
I opowiedział te słowa stróż ciemnice Pawłowi: Iż urząd posłał, abyście byli wypuszczeni: teraz tedy wyszedszy idźcie w pokoju.
37
Paulus autem dixit eis: Cæsos nos públice, indemnátos hómines Romános, misérunt in cárcerem: et nunc occúlte nos eíciunt? Non ita: sed véniant,
A Paweł rzekł im: Ubiwszy nas jawnie nie osądzonych ludzie Rzymiany, wrzucili do ciemnice: a teraz nas potajemnie wypychają: Nie tak: ale niech przyda a sami nas wypchną.
38
et ipsi nos eíciant. Nuntiavérunt autem magistrátibus lictóres verba hæc. Timuerúntque audíto quod Románi essent:
I oznajmili urzędowi ceklarze te słowa. I bali się, usłyszawszy że Rzymianie byli.
39
et veniéntes deprecáti sunt eos, et educéntes rogábant ut egrederéntur de urbe.
A przyszedszy przepraszali je: i wywiódszy prosili, aby wyszli z miasta.
40
Exeúntes autem de cárcere, introiérunt ad Lýdiam: et visis frátribus consoláti sunt eos, et profécti sunt.
A wyszedszy z ciemnice, weszli do Lidjej: i ujrzawszy bracią pocieszyli je i poszli.
1
Cum autem perambulássent Amphípolim, et Apollóniam, venérunt Thessalonícam, ubi erat synagóga Iudæórum.
A przeszedszy Amphipol i Apollonią, przyszli do Tessaloniki, gdzie była bóżnica Żydowska.
2
Secúndum consuetúdinem autem Paulus introívit ad eos, et per sábbata tria disserébat eis de Scriptúris,
A Paweł wedle zwyczaju wszedł do nich, i przez trzy szabbaty rozmawiał z niemi z pisma:
3
adapériens et insínuans quia Christum opórtuit pati, et resúrgere a mórtuis: et quia hic est Iesus Christus, quem ego annúntio vobis.
Wywodząc i wykładając, że była potrzeba, aby Chrystus cierpiał i zmartwychwstał: a iż ten Jezus jest Chrystusem, którego ja wam opowiadam.
4
Et quidam ex eis credidérunt, et adiúncti sunt Paulo, et Silæ, et de coléntibus, gentilibúsque multitúdo magna, et mulíeres nóbiles non paucæ.
A niektórzy z nich uwierzyli, i przyłączyli się do Pawła i Syle: i z nabożnych i z pogan mnóstwo wielkie, i niewiast zacnych nie mało.
5
Zelántes autem Iudǽi, assumentésque de vulgo viros quosdam malos, et turba facta, concitavérunt civitátem: et assisténtes dómui Iasónis quærébant eos prodúcere in pópulum.
Ale Żydowie wzruszeni zazdrością, i nabrawszy z sobą z pospólstwa złych niektórych ludzi, i rozruch uczyniwszy wzburzyli miasto: a naszedszy na dom Jazonów, szukali ich, aby je wywiedli przed pospólstwo.
6
Et cum non inveníssent eos, trahébant Iasónem, et quosdam fratres ad príncipes civitátis, clamántes: Quóniam hi, qui urbem cóncitant, et huc venérunt,
A nie nalazszy ich, wlekli Jazona i niektórą bracią do przełożonych miejskich, wołając: iż ci, którzy miasto wzburzają, i tu przyszli:
7
quos suscépit Iason, et hi omnes contra decréta Cǽsaris fáciunt, regem álium dicéntes esse, Iesum.
Które przyjął Jazon: a ci wszyscy czynią przeciw dekretom Cesarskim: powiadając, iż jest król inszy Jezus.
8
Concitavérunt autem plebem, et príncipes civitátis audiéntes hæc.
I wzburzyli pospólstwo, i przełożone miasta, którzy tego słuchali.
9
Et accépta satisfactióne a Iasóne, et a céteris, dimisérunt eos.
A wziąwszy słuszną sprawę od Jazona i od innych puścili je.
10
Fratres vero conféstim per noctem dimisérunt Paulum, et Silam in Berœ́am. Qui cum veníssent, in synagógam Iudæórum introiérunt.
A bracia wnet w nocy wyprawili Pawła i Sylę do Bereje. Którzy przyszedszy weszli do bóżnice Żydowskiej.
11
Hi autem erant nobilióres eórum, qui sunt Thessalonícæ, qui suscepérunt verbum cum omni aviditáte, quotídie scrutántes Scriptúras, si hæc ita se habérent.
(A ci byli przedniejszy z tych, którzy są w Tessalonice, którzy przyjęli słowo ze wszystką ochotą: na każdy dzień wywiadując się pisma, jeśliby się to tak miało.
12
Et multi quidem credidérunt ex eis, et mulíerum gentílium honestárum, et viri non pauci.
A przetoż wiele ich uwierzyło z nich, i niewiast pogańskich uczciwych, i mężów niemało).
13
Cum autem cognovíssent in Thessaloníca Iudǽi, quia et Berœ́æ prædicátum est a Paulo verbum Dei, venérunt et illuc commovéntes, et turbántes multitúdinem.
A gdy się dowiedzieli w Tessalonice Żydowie, iż i w Berei opowiadane jest od Pawła słowo Boże, przyszli też tam wzruszając i podburzając pospólstwo.
14
Statímque tunc Paulum dimisérunt fratres, ut iret usque ad mare: Silas autem, et Timótheus remansérunt ibi.
A tedy wnet Pawła wysłali bracia, aby szedł aż do morza: a Sylas i Tymoteusz pozostali tam.
15
Qui autem deducébant Paulum, perduxérunt eum usque Athénas, et accépto mandáto ab eo ad Silam, et Timótheum ut quam celériter venírent ad illum, profécti sunt.
A ci co odprowadzali Pawła, zawiedli go aż do Athen, a wziąwszy rozkazanie od niego do Syle i Timotheusza: żeby co najrychlej przyszli do niego, odeszli,
16
Paulus autem cum Athénis eos exspectáret, incitabátur spíritus eius in ipso, videns idololatríæ déditam civitátem.
A gdy ich Paweł w Atheniech czekał: wzruszał się w nim duch jego, widząc miasto udane na bałwochwalstwo,
17
Disputábat ígitur in synagóga cum Iudǽis, et coléntibus, et in foro, per omnes dies ad eos, qui áderant.
A przetoż rozmawiał w bóżnicy z Żydy, i z nabożnemi, i na rynku na każdy dzień z temi co tam byli.
18
Quidam autem Epicuréi, et Stóici philósophi disserébant cum eo, et quidam dicébant: Quid vult seminivérbius hic dícere? Alii vero: Novórum dæmoniórum vidétur annuntiátor esse: quia Iesum, et resurrectiónem annuntiábat eis.
A niektórzy z Epikurów i Stoików Filozofów gadali się z nim: i jedni mówili: Cóż wżdy ten słowosiewca mówić chce? A drudzy: Zda się być opowiadaczem nowych bogów: iż im Jezusa i zmartwychwstanie opowiadał.
19
Et apprehénsum eum ad Areópagum duxérunt, dicéntes: Póssumus scire quæ est hæc nova, quæ a te dícitur, doctrína?
I porwawszy go, wiedli do Areopagu, mówiąc: Możemyli wiedzieć co to jest za nowa nauka, którą ty powiadasz?
20
Nova enim quædam infers áuribus nostris: vólumus ergo scire quidnam velint hæc esse.
Bo jakieś nowe rzeczy przynosisz do uszu naszych. A przetoż chcemy wiedzieć co to ma być.
21
(Atheniénses autem omnes, et ádvenæ hóspites, ad nihil áliud vacábant nisi aut dícere, aut audíre áliquid novi.)
(A wszyscy Atheńczycy, i przychodniowie goście, żadną się inszą rzeczą nie bawili, jedno abo powiadaniem, abo słuchaniem czego nowego.)
22
Stans autem Paulus in médio Areópagi, ait: Viri Atheniénses, per ómnia quasi superstitiosióres vos vídeo.
A stojąc Paweł w pośród Areopagu, rzekł: Mężowie Atheńczycy, we wszystkiem was widzę jakoby zabobonniejszemi.
23
Prætériens enim, et videns simulácra vestra, invéni et aram, in qua scriptum erat: Ignóto Deo. Quod ergo ignorántes cólitis, hoc ego annúntio vobis.
A owiem chodząc i patrząc na bałwany wasze, nalazłem też ołtarz, na którym było napisano NIEZNAJOMEMU BOGU. Co tedy nie znając chwalicie, to ja wam opowiadam.
24
Deus, qui fecit mundum, et ómnia quæ in eo sunt, hic cæli et terræ cum sit Dóminus, non in manufáctis templis hábitat,
Bóg, który uczynił świat, i wszystko co na nim, ten będąc Panem nieba i ziemie, nie mieszka w kościelech ręką uczynionych:
25
nec mánibus humánis cólitur índigens áliquo, cum ipse det ómnibus vitam, et inspiratiónem, et ómnia:
Ani rękoma ludzkiemi bywa chwalon, potrzebując czego: gdyż sam dawa wszystkim żywot i dech i wszystko:
26
fecítque ex uno omne genus hóminum inhabitáre super univérsam fáciem terræ, defíniens statúta témpora, et términos habitatiónis eórum,
I uczynił z jednego wszystek rodzaj ludzki, aby mieszkali po wszystkiej ziemi: zamierzywszy postanowione czasy, i granice mieszkania ich.
27
quǽrere Deum si forte attréctent eum, aut invéniant, quamvis non longe sit ab unoquóque nostrum.
Aby szukali Boga, owaby go snać namacali, abo naleźli: chociać od każdego z nas nie jest daleko.
28
In ipso enim vívimus, et movémur, et sumus: sicut et quidam vestrórum poetárum dixérunt: Ipsíus enim et genus sumus.
Abowiem w nim żywiemy, i ruszamy się, i jesteśmy: jako i niektórzy z waszych Poetów powiedzieli: Jego bowiem i rodzajem jesteśmy.
29
Genus ergo cum simus Dei, non debémus æstimáre auro, aut argénto, aut lápidi, sculptúræ artis, et cogitatiónis hóminis, divínum esse símile.
Będąc tedy rodzajem Bożym, nie mamy rozumieć, aby złotu, abo srebru, abo kamieniowi rycinie rzemiesła i wymysłu człowieczego, bóstwo miało być podobne.
30
Et témpora quidem huius ignorántiæ despíciens Deus, nunc annúntiat homínibus ut omnes ubíque pœniténtiam agant,
A czasyć tej niewiadomości przeglądając Bóg teraz oznajmuje ludziom, aby wszyscy wszędy pokutowali:
31
eo quod státuit diem, in quo iudicatúrus est orbem in æquitáte, in viro, in quo státuit, fidem præbens ómnibus, súscitans eum a mórtuis.
Dla tego, iż postanowił dzień, w który ma sądzić świat w sprawiedliwości, przez męża, przez którego postanowił wiarę podając wszystkim, wskrzesiwszy go od umarłych.
32
Cum audíssent autem resurrectiónem mortuórum, quidam quidem irridébant, quidam vero dixérunt: Audiémus te de hoc íterum.
A usłyszawszy o zmartwychwstaniu, jedni się naśmiewali, a drudzy rzekli: Będziem cię drugi raz o tem słuchać.
33
Sic Paulus exívit de médio eórum.
Tak Paweł wyszedł z pośrodku ich.
34
Quidam vero viri adhæréntes ei, credidérunt: in quibus et Dionýsius Areopagíta, et múlier nómine Dámaris, et álii cum eis.
A mężowie niektórzy, przystawszy do niego, uwierzyli: między któremi i Dyonyzyus Areopagita, i niewiasta imieniem Damaris, i drudzy z niemi.
1
Post hæc egréssus ab Athénis, venit Corínthum:
Potem odszedszy z Athen, przyszedł do Koryntu:
2
et invéniens quemdam Iudǽum nómine Aquilam, Pónticum génere, qui nuper vénerat ab Itália, et Priscíllam uxórem eius (eo quod præcepísset Cláudius discédere omnes Iudǽos a Roma), accéssit ad eos.
A nalazszy niektórego Żyda imieniem Akwilę rodem z Pontu, który był nie dawno z Włoch przyszedł, i Pryscyllę żonę jego, (dla tego iż był przykazał Kłaudyusz aby Żydowie wszyscy poszli precz z Rzymu) przyszedł do nich.
3
Et quia eiúsdem erat artis, manébat apud eos, et operabátur. (Erant autem scenofactóriæ artis.)
A iż był tegoż rzemiesła, mieszkał u nich i robił (a byli namietniczego rzemiesła).
4
Et disputábat in synagóga per omne sábbatum, interpónens nomen Dómini Iesu: suadebátque Iudǽis, et Græcis.
I rozmawiał w Bóżnicy na każdy szabbat, przypominając imię Pana Jezusowe, i namawiał Żydy i Greki.
5
Cum veníssent autem de Macedónia Silas et Timótheus, instábat verbo Paulus, testíficans Iudǽis esse Christum Iesum.
A gdy przyszli z Macedoniej Sylas i Timotheusz, nalegał słowem Paweł, oświadczając Żydom, że Jezus jest Chrystusem.
6
Contradicéntibus autem eis, et blasphemántibus, excútiens vestiménta sua, dixit ad eos: Sanguis vester super caput vestrum: mundus ego, ex hoc ad gentes vadam.
Lecz gdy się oni zastawiali bluźnili, wytrząsnąwszy szaty swe rzekł do nich: Krew wasza na głowę waszę: czystym ja: odtychmiast pójdę do Poganów.
7
Et migrans inde, intrávit in domum cuiúsdam, nómine Titi Iusti, coléntis Deum, cuius domus erat coniúncta synagógæ.
I odszedszy ztamtąd, wszedł w dom niektórego imieniem Tyta Justa, który służył Bogu: którego dom był podle Bóżnice.
8
Crispus autem archisynagógus crédidit Dómino cum omni domo sua: et multi Corinthiórum audiéntes credébant, et baptizabántur.
A Kryspus Arcybóżnik uwierzył Panu ze wszystkim swym domem: i wiele Koryntyan słuchając uwierzyło, i chrzest przyjmowało.
9
Dixit autem Dóminus nocte per visiónem Paulo: Noli timére, sed lóquere, et ne táceas:
I rzekł Pan Pawłowi, w nocy przez widzenie: Nie bój się, ale mów, a nie milcz:
10
propter quod ego sum tecum, et nemo apponétur tibi ut nóceat te: quóniam pópulus est mihi multus in hac civitáte.
Dla tego żem ja jest z tobą: a żaden się na cię nie rzuci, abyć miał zaszkodzić: abowiem ja wielki lud mam w tem mieście.
11
Sedit autem ibi annum et sex menses, docens apud eos verbum Dei.
I zamieszkał tam rok i sześć miesięcy, nauczając u nich słowa Bożego.
12
Gallióne autem procónsule Acháiæ, insurrexérunt uno ánimo Iudǽi in Paulum, et adduxérunt eum ad tribúnal,
A gdy Gallion był starostą w Achai, powstali jednomyślnie Żydowie przeciw Pawłowi, i przywiedli go do sądu:
13
dicéntes: Quia contra legem hic persuádet homínibus cólere Deum.
Mówiąc: Iż ten przeciw zakonowi namawia ludzie chwalić Boga.
14
Incipiénte autem Paulo aperíre os, dixit Gállio ad Iudǽos: Si quidem esset iníquum áliquid aut fácinus péssimum, o viri Iudǽi, recte vos sustinérem.
A gdy poczynał Paweł usta otwarzać, rzekł Gallio do Żydów: O mężowie Żydowscy, gdyć by co niesprawiedliwego było, abo złoczyństwo wielkie, słuszniebych was wycierpiał.
15
Si vero quæstiónes sunt de verbo, et nomínibus, et lege vestra, vos ipsi vidéritis: iudex ego horum nolo esse.
Lecz jeśli są gadki o słowie, i imionach i zakonie waszym, sami tego patrzcie: ja nie chcę być tego sędzią.
16
Et minávit eos a tribunáli.
I odegnał je od stolice.
17
Apprehendéntes autem omnes Sósthenem príncipem synagógæ, percutiébant eum ante tribúnal: et nihil eórum Gallióni curæ erat.
A porwawszy wszyscy Sosthena Arcybóżnika, bili go przed stolicą: a Gallio nic oto nie dbał.
18
Paulus vero cum adhuc sustinuísset dies multos, frátribus valefáciens, navigávit in Sýriam (et cum eo Priscílla, et Aquila), qui sibi totónderat in Cenchris caput: habébat enim votum.
A Paweł gdy jeszcze przez niemały czas zmieszkał, pożegnawszy się z bracią, wiózł się do Syrjej (a z nim Pryscylla i Akwila), który sobie głowę był ogolił w Kenchrze: bo miał ślub.
19
Devenítque Ephesum, et illos ibi relíquit. Ipse vero ingréssus synagógam, disputábat cum Iudǽis.
I przyszedł do Effezu, i tam je zostawił. A sam wszedszy do bożnice, rozmawiał z Żydy.
20
Rogántibus autem eis ut amplióri témpore manéret, non consénsit,
A gdy oni prosili, żeby dłuższy czas zmieszkał, nie zezwolił:
21
sed valefáciens, et dicens: Iterum revértar ad vos, Deo volénte: proféctus est ab Epheso.
Ale pożegnawszy się, i rzekszy: Wrócę się zaś do was za wolą Bożą: i puścił się z Ephezu.
22
Et descéndens Cæsaréam, ascéndit, et salutávit Ecclésiam, et descéndit Antiochíam.
A gdy przyszedł do Cezarjej, wstąpił, a kościół pozdrowił, i puścił się do Antiochiej.
23
Et facto ibi aliquánto témpore proféctus est, perámbulans ex órdine Galáticam regiónem, et Phrýgiam, confírmans omnes discípulos.
I zmieszkawszy tam niektóry czas wyszedł, obchodząc porządnie krainę Galacką, i Phrygią, utwierdzając wszystkie ucznie.
24
Iudǽus autem quidam, Apóllo nómine, Alexandrínus génere, vir éloquens, devénit Ephesum, potens in Scriptúris.
A żyd niektóry imieniem Apollo, rodem z Alexandrjej mąż wymowny, zaszedł do Ephezu, będąc potężny w piśmiech.
25
Hic erat edóctus viam Dómini: et fervens spíritu loquebátur, et docébat diligénter ea, quæ sunt Iesu, sciens tantum baptísma Ioánnis.
Ten był nauczony w drodze Pańskiej, a zapalony duchem, mówił i nauczał pilnie tego co się tknie Jezusa: wiedząc tylko o chrzcie Janowym.
26
Hic ergo cœpit fiduciáliter ágere in synagóga. Quem cum audíssent Priscílla et Aquila, assumpsérunt eum, et diligéntius exposuérunt ei viam Dómini.
Ten tedy począł bezpiecznie poczynać w bóżnicy: którego usłyszawszy Pryscylla i Akwila, przyjęli go, i pilniej mu wyłożyli drogę Pańską.
27
Cum autem vellet ire Acháiam, exhortáti fratres, scripsérunt discípulis ut suscíperent eum. Qui cum venísset, cóntulit multum his, qui credíderant.
A gdy chciał iść do Achajej, napominając bracią pisali do uczniów, aby go przyjęli. Który gdy przyszedł, wiele pomagał tym, którzy uwierzyli.
28
Veheménter enim Iudǽos revincébat públice, osténdens per Scriptúras, esse Christum Iesum.
Abowiem potężnie przekonywał Żydy jawnie, okazując z pisma, iż Jezus jest Chrystusem.
1
Factum est autem cum Apóllo esset Corínthi, ut Paulus peragrátis superióribus pártibus veníret Ephesum, et inveníret quosdam discípulos:
I stało się, gdy Apollo był w Koryncie, iż Paweł schodziwszy górne strony przyszedł do Effezu: i nalazł niektóre ucznie,
2
dixítque ad eos: Si Spíritum sanctum accepístis credéntes? At illi dixérunt ad eum: Sed neque si Spíritus sanctus est, audívimus.
I rzekł do nich: Zaliście wzięli Ducha świętego, gdyście uwierzyli? A oni rzekli do niego: ale aniśmy słychali, jeśli jest Duch święty.
3
Ille vero ait: In quo ergo baptizáti estis? Qui dixérunt: In Ioánnis baptísmate.
A on rzekł: W czemżeście tedy są pochrzczeni? Którzy powiedzieli: We chrzcie Janowym.
4
Dixit autem Paulus: Ioánnes baptizávit baptísmo pœniténtiæ pópulum, dicens: In eum, qui ventúrus esset post ipsum, ut créderent, hoc est, in Iesum.
I rzekł Paweł: Jan chrzcił chrztem pokuty lud, mówiąc: Aby w onego, który miał przyść po nim uwierzyli, to jest, w Jezusa.
5
His audítis, baptizáti sunt in nómine Dómini Iesu.
To usłyszawszy, ochrzczeni są w imię Pana Jezusowe.
6
Et cum imposuísset illis manus Paulus, venit Spíritus sanctus super eos, et loquebántur linguis, et prophetábant.
A gdy na nie włożył ręce Paweł, przyszedł na nie Duch święty, i mówili języki, i prorokowali.
7
Erant autem omnes viri fere duódecim.
A wszystkich mężów było około dwunaście.
8
Introgréssus autem synagógam, cum fidúcia loquebátur per tres menses, dísputans, et suadens de regno Dei.
A wszedszy do bóżnicę, mówił bezpiecznie przez trzy miesiące, rozmawiając i namawiając o królestwie Bożem.
9
Cum autem quidam induraréntur, et non créderent, maledicéntes viam Dómini coram multitúdine, discédens ab eis, segregávit discípulos, quotídie dísputans in schola tyránni cuiúsdam.
A gdy się niektórzy zatwardzali, i nie wierzyli, złorzecząc drogę Bożą przed pospólstwem, odstąpiwszy od nich, odłączył ucznie: co dzień rozmawiając w szkole niektórego Tyranna.
10
Hoc autem factum est per biénnium, ita ut omnes, qui habitábant in Asia audírent verbum Dómini, Iudǽi atque gentíles.
A to się działo przez dwie lecie: tak iż wszyscy, którzy mieszkali w Azjej, słuchali słowa Pańskiego, Żydowie i Poganie.
11
Virtutésque non quáslibet faciébat Deus per manum Pauli,
I nie lada cuda czynił Bóg przez rękę Pawłowę.
12
ita ut étiam super lánguidos deferréntur a córpore eius sudária et semicínctia, et recedébant ab eis languóres, et spíritus nequam egrediebántur.
Tak iż też na chore przynoszono chustki, abo pasy od ciała jego, i odchodziły od nich choroby, i duchowie źli wychodzili.
13
Tentavérunt autem quidam et de circumeúntibus Iudǽis exorcístis, invocáre super eos, qui habébant spíritus malos nomen Dómini Iesu, dicéntes: Adiúro vos per Iesum, quem Paulus prǽdicat.
A kusili się niektórzy i z włóczących się Żydów zaklinaczów, wzywać nad temi, którzy mieli duchy złe, imienia Pana Jezusowego, mówiąc: Poprzysięgam was przez Jezusa, którego Paweł opowiada.
14
Erant autem quidam Iudǽi, Scevæ príncipis sacerdótum septem fílii, qui hoc faciébant.
A było siedm niektórych synów Scewy Żyda przedniejszego kapłana, którzy to czynili.
15
Respóndens autem spíritus nequam dixit eis: Iesum novi, et Paulum scio: vos autem qui estis?
A odpowiedziawszy duch zły rzekł im: Znam Jezusa i wiem Pawła: ale wy coście zacz?
16
Et insíliens in eos homo, in quo erat dæmónium péssimum, et dominátus ambórum, inváluit contra eos, ita ut nudi, et vulneráti effúgerent de domo illa.
I wskoczywszy na nie człowiek, w którym był duch zły, a opanowawszy obudwu, zmocnił się przeciwko im: tak iż nago i zranieni uciekli z domu onego.
17
Hoc autem notum factum est ómnibus Iudǽis, atque gentílibus, qui habitábant Ephesi: et cécidit timor super omnes illos, et magnificabátur nomen Dómini Iesu.
I było to wiadomo wszystkim Żydom i poganom, którzy mieszkali w Effezie: i padł na one wszystkie strach, i sławiło się imię Pana Jezusowo.
18
Multíque credéntium veniébant confiténtes, et annuntiántes actus suos.
A wiele wierzących przychodziło, spowiadając się i opowiadając uczynki swoje.
19
Multi autem ex eis, qui fúerant curiósa sectáti, contulérunt libros, et combussérunt coram ómnibus: et computátis prétiis illórum, invenérunt pecúniam denariórum quinquagínta míllium.
I wiele z tych, którzy się dwornością parali, znieśli księgi i popalili przed wszystkiemi: a obrachowawszy cenę ich, znaleźli summę pięćdziesiąt tysięcy srebrników.
20
Ita fórtiter crescébat verbum Dei, et confirmabátur.
Tak potężnie rosło słowo Boże, i zmacniało się.
21
His autem explétis, propósuit Paulus in Spíritu, tránsita Macedónia et Acháia, ire Ierosólymam, dicens: Quóniam postquam fúero ibi, opórtet me et Romam vidére.
A gdy się to spełniło, umyślił Paweł w Duchu, przeszedszy Macedonią i Achają iść do Jeruzalem, mówiąc: Iż potem gdy tam będę, potrzeba mi i Rzym widzieć.
22
Mittens autem in Macedóniam duos ex ministrántibus sibi, Timótheum, et Erástum, ipse remánsit ad tempus in Asia.
I posławszy do Macedoniej dwu z tych, którzy mu służyli, Timotheusza i Erasta, sam na czas pozostał w Azjej.
23
Facta est autem illo témpore turbátio non mínima de via Dómini.
A onego czasu stał się rozruch nie mały około drogi Pańskiej.
24
Demétrius enim quidam nómine, argentárius, fáciens ædes argénteas Diánæ, præstábat artifícibus non módicum quæstum:
Abowiem niektóry imieniem Demetryus Srebrnik, który robił zbory Dyanie: czynił niemały zysk rzemieślnikom.
25
quos cónvocans, et eos, qui huiúsmodi erant opífices, dixit: Viri, scitis quia de hoc artifício est nobis acquisítio:
Które zwoławszy i te którzy takowemi byli rzemieślniki, rzekł: Mężowie, wiecie, iż z tego rzemiesła jest nasze nabycie:
26
et vidétis, et audítis quia non solum Ephesi, sed pene totíus Asiæ, Paulus hic suadens avértit multam turbam, dicens: Quóniam non sunt dii, qui mánibus fiunt.
A widzicie i słyszycie, że nie tylko w Effezie, ale mało nie wszystkiej Azjej, ten Paweł namawiając odwrócił wielką rzeszą, mówiąc: że nie są bogowie; które rękoma działają.
27
Non solum autem hæc periclitábitur nobis pars in redargutiónem veníre, sed et magnæ Diánæ templum in níhilum reputábitur, sed et déstrui incípiet maiéstas eius, quam tota Asia, et orbis colit.
A nie tylko będzie niebezpieczne, aby nam ta cząstka nie przyszła w naganienie: ale aby i kościół wielkiej Dyany nie był nizacz poczytan: ale i pocznie niszczeć majestat tej, którą chwali wszystka Azya i wszystek świat.
28
His audítis, repléti sunt ira, et exclamavérunt dicéntes: Magna Diána Ephesiórum.
Co gdy usłyszeli, napełnieni są gniewu, i krzyknęli mówiąc: Wielka Dyana Effezka.
29
Et impléta est cívitas confusióne, et ímpetum fecérunt uno ánimo in theátrum, rapto Gáio, et Aristárcho Macedónibus, comítibus Pauli.
I napełniło się wszystko miasto zamieszania, i wtargnęli jednostajnie na Theatrum, porwawszy Gaja i Arystarcha Macedończyki, podróżne towarzysze Pawłowe.
30
Paulo autem volénte intráre in pópulum, non permisérunt discípuli.
A gdy Paweł chciał wyniść do pospólstwa, nie dopuścili uczniowie.
31
Quidam autem et de Asiæ princípibus, qui erant amíci eius, misérunt ad eum rogántes ne se daret in theátrum:
A niektórzy też z przedniejszych z Azjej będąc mu przyjacielmi, posłali do niego prosząc, aby nie wychodził na Theatrum.
32
álii autem áliud clamábant. Erat enim ecclésia confúsa: et plures nesciébant qua ex causa conveníssent.
A drudzy coś innego wołali. Abowiem było zgromadzenie zamieszane: a więcej ich nie wiedziało dlaczego się zeszli.
33
De turba autem detraxérunt Alexándrum, propelléntibus eum Iudǽis. Alexánder autem manu siléntio postuláto, volébat réddere ratiónem pópulo.
A z rzeszej wywlekli Aleksandra, a Żydowie go popychali. A Aleksander prosząc ręką o milczenie, chciał dać sprawę pospólstwu.
34
Quem ut cognovérunt Iudǽum esse, vox facta una est ómnium, quasi per horas duas clamántium: Magna Diána Ephesiórum.
Którego gdy poznali, iż był Żydem, stał się jeden głos wszystkich jakoby przez dwie godzinie wołających: Wielka Dyana Effezka.
35
Et cum sedásset scriba turbas, dixit: Viri Ephésii, quis enim est hóminum, qui nésciat Ephesiórum civitátem cultrícem esse magnæ Diánæ, Iovísque prolis?
A pisarz, uśmierzywszy rzesze, rzekł: Mężowie Effezcy, i któryż jest człowiek coby nie wiedział, iż miasto Effezkie jest chwalcą wielkiej bogini Dyany, i córki Jowiszowej?
36
Cum ergo his contradíci non possit, opórtet vos sedátos esse, et nihil témere ágere.
Gdyż się tedy przeciw temu mówić nie może: trzeba, abyście się pohamowali, a nic skwapliwie nie czynili.
37
Adduxístis enim hómines istos, neque sacrílegos, neque blasphemántes deam vestram.
Abowiemeście przywiedli te ludzie, ani świętokradzce, ani bluźniące boginią wasze.
38
Quod si Demétrius, et qui cum eo sunt artífices, habent advérsus áliquem causam, convéntus forénses agúntur, et procónsules sunt, accúsent ínvicem.
A jeśliż Demetryus, i ci co z nim są rzemieślnicy, mają sprawę przeciw komu, wszak sądy bywają? są też starostowie, niechże jedni na drugich skarżą.
39
Si quid autem altérius rei quǽritis, in legítima ecclésia póterit absólvi.
A jeśli inszej rzeczy szukacie, na porządnem zejściu odprawić się będzie mogło.
40
Nam et periclitámur árgui seditiónis hodiérnæ: cum nullus obnóxius sit (de quo possímus réddere ratiónem) concúrsus istíus. Et cum hæc dixísset, dimísit ecclésiam.
Abowiem trzeba się bać, abyśmy nie byli oskarżeni o rozruch dzisiejszy: gdyż niemasz żadnego winnego, o którymbyśmy mogli dać sprawę tego zbieżenia. A gdy to rzekł, rozpuścił zgromadzenie.
1
Postquam autem cessávit tumúltus, vocátis Paulus discípulis, et exhortátus eos, valedíxit, et proféctus est ut iret in Macedóniam.
A gdy przestał rozruch, wezwawszy Paweł uczniów, i napominając ich, pożegnał się, i wyszedł, aby szedł do Macedoniej.
2
Cum autem perambulásset partes illas, et exhortátus eos fuísset multo sermóne, venit ad Grǽciam:
A przeszedszy one strony, i napomniawszy je długą mową, przyszedł do Grecjej.
3
ubi cum fecísset menses tres, factæ sunt illi insídiæ a Iudǽis navigatúro in Sýriam: habuítque consílium ut reverterétur per Macedóniam.
Gdzie zmieszkawszy trzy miesiące, Żydowie nań zasadzkę uczynili, gdy się wieźć miał do Syrjej: umyślił wrócić się przez Macedonią.
4
Comitátus est autem eum Sópater Pyrrhi Berœénsis, Thessalonicénsium vero Aristárchus, et Secúndus, et Gaius Derbeus, et Timótheus: Asiáni vero Týchicus et Tróphimus.
A puścił się z nim Sopater Pirrhów Beroeeńczyk: z Tessaloniczan też Arystarchus, i Sekundus, i Gajus Derbejczyk, i Timotheusz: a Azyanowie, Tychikus Trophimus.
5
Hi cum præcessíssent, sustinuérunt nos Tróade:
Ci wprzód przyszedszy, czekali nas w Troadzie.
6
nos vero navigávimus post dies azymórum a Philíppis, et vénimus ad eos Tróadem in diébus quinque, ubi demoráti sumus diébus septem.
A my po dniach Przaśników odpłynęliśmy do Philipów: i przyszliśmy do nich do Troady za pięć dni: gdzieśmy zmieszkali siedm dni.
7
Una autem sábbati cum convenissémus ad frangéndum panem, Paulus disputábat cum eis profectúrus in crástinum, protraxítque sermónem usque in médiam noctem.
A w pierwszy dzień po szabacie, gdyśmy się zeszli na łamanie chleba, Paweł rozmawiał z niemi, mając wyjechać nazajutrz: i przedłużył mowę aż do północy.
8
Erant autem lámpades copiósæ in cœnáculo, ubi erámus congregáti.
A było wiele lamp w wieczerniku, gdzieśmy byli zgromadzeni.
9
Sedens autem quidam adoléscens nómine Eútychus super fenéstram, cum mergerétur somno gravi, disputánte diu Paulo, ductus somno cécidit de tértio cœnáculo deórsum, et sublátus est mórtuus.
A siedząc niektóry młodzieniec imieniem Eutychus w oknie, będąc zjęt ciężkim snem, gdy Paweł długo rozmawiał, zmorzony snem, spadł na dół z trzeciego piętra, i podniesion jest umarły.
10
Ad quem cum descendísset Paulus, incúbuit super eum: et compléxus dixit: Nolíte turbári, ánima enim ipsíus in ipso est.
Do którego zstąpiwszy Paweł, padł nań, a obłapiwszy rzekł: Nie trwóżcież się: boć w nim jest dusza jego,
11
Ascéndens autem, frangénsque panem, et gustans, satísque allocútus usque in lucem, sic proféctus est.
A gdy zasię wstąpił, i łamał chleb i kosztowały, i dosyć długo aż do świtania przepowiadał: także wyszedł.
12
Adduxérunt autem púerum vivéntem, et consoláti sunt non mínime.
A przywiedli młodzieńca żywego, i byli nie pomału pocieszeni.
13
Nos autem ascendéntes navem, navigávimus in Asson, inde susceptúri Paulum: sic enim disposúerat ipse per terram iter factúrus.
A my wsiadszy w okręt wieźliśmy się do Asson, mając ztamtad wziąć Pawła: abowiem tak był postanowił, mając sam lądem iść.
14
Cum autem convenísset nos in Asson, assúmpto eo, vénimus Mitylénen.
A gdy do nas przyszedł w Assonie, wziąwszy go przyjechaliśmy do Mityleny.
15
Et inde navigántes, sequénti die vénimus contra Chium, et ália applicúimus Samum, et sequénti die vénimus Milétum.
A ztamtad odwiózszy się, nazajutrz przybiegliśmy przeciw Chiju: a drugiego dnia przypłynęliśmy do Samu: a nazajutrz przybiliśmy do Miletu.
16
Proposúerat enim Paulus transnavigáre Ephesum, ne qua mora illi fíeret in Asia. Festinábat enim, si possíbile sibi esset, ut diem Pentecóstes fáceret Ierosólymis.
Abowiem Paweł postanowił był minąć Effez: aby mu się nie stało omieszkanie jakie w Azjej. Bo się kwapił, jeśliby można rzecz była, aby dzień Pięćdziesiątnice obchodził w Jeruzalem.
17
A Miléto autem mittens Ephesum, vocávit maióres natu ecclésiæ.
A z Miletu posławszy do Effezu, przyzwał starszych kościelnych.
18
Qui cum veníssent ad eum, et simul essent, dixit eis: Vos scitis a prima die, qua ingréssus sum in Asiam, quáliter vobíscum per omne tempus fúerim,
Którzy, gdy przyszli do niego i byli wespółek, rzekł im: Wy wiecie od pierwszego dnia, któregom wszedł do Azjej, jakom z wami był przez wszystek czas:
19
sérviens Dómino cum omni humilitáte, et lácrymis, et tentatiónibus, quæ mihi accidérunt ex insídiis Iudæórum:
Służąc Panu z wszelaką pokorą, i ze łzami i pokusami, które na mię przychadzały z zasadzek żydowskich:
20
quómodo nihil subtráxerim utílium, quóminus annuntiárem vobis, et docérem vos públice, et per domos,
Jakom nie opuścił nic pożytecznego, żebych wam oznajmić nie miał, i nauczyć was jawnie i po domiech:
21
testíficans Iudǽis, atque gentílibus in Deum pœniténtiam, et fidem in Dóminum nostrum Iesum Christum.
Oświadczając Żydom i poganom pokutę ku Bogu, i wiarę w Pana naszego Jezusa Chrystusa.
22
Et nunc ecce alligátus ego spíritu, vado in Ierúsalem: quæ in ea ventúra sint mihi, ignórans:
A teraz oto ja związany duchem, idę do Jeruzalem: niewiedząc co w niem na mię przyść ma:
23
nisi quod Spíritus sanctus per omnes civitátes mihi protestátur, dicens quóniam víncula, et tribulatiónes Ierosólymis me manent.
Jedno że Duch święty po wszystkich mieściech świadczy mi, powiadając: że mię więzienia i utrapienia czekają w Jeruzalem.
24
Sed nihil horum véreor: nec fácio ánimam meam pretiosiórem quam me, dúmmodo consúmmem cursum meum, et ministérium verbi, quod accépi a Dómino Iesu, testificári Evangélium grátiæ Dei.
Ale za nic sobie tego nie ważę, i zdrowia mego drożej sobie nie szacuję niźli mnie samego: bym tylko dokończył biegu mego, i posługi, którąm wziął od Pana Jezusa, ku oświadczeniu Ewangeljej łaski Bożej.
25
Et nunc ecce ego scio quia ámplius non vidébitis fáciem meam vos omnes, per quos transívi prǽdicans regnum Dei.
A teraz oto ja wiem, że nie oglądacie więcej oblicza mego wy wszyscy, przez którem przeszedł przepowiadając królestwo Boże.
26
Quaprópter contéstor vos hodiérna die, quia mundus sum a sánguine ómnium.
Przetoż oświadczam się wami dnia dzisiejszego, żem czysty jest ode krwie wszystkich,
27
Non enim subterfúgi, quóminus annuntiárem omne consílium Dei vobis.
Abowiemem się nie chronił, żebych wam nie miał oznajmiać wszelkiej rady Bożej.
28
Atténdite vobis, et univérso gregi, in quo vos Spíritus sanctus pósuit epíscopos régere Ecclésiam Dei, quam acquisívit sánguine suo.
Pilnujcie sami siebie, i wszystkiej trzody, nad którą was Duch ś. postanowił Biskupami, abyście rządzili kościół Boży, którego nabył krwią swoją.
29
Ego scio quóniam intrábunt post discessiónem meam lupi rapáces in vos, non parcéntes gregi.
Jać wiem, że po odejściu mojem wnidą między was wilcy drapieżni nie folgując trzodzie.
30
Et ex vobis ipsis exsúrgent viri loquéntes pervérsa, ut abdúcant discípulos post se.
I z was samych powstaną mężowie mówiący przewrotności, aby odwiedli ucznie za sobą.
31
Propter quod vigiláte, memória retinéntes, quóniam per triénnium nocte et die non cessávi, cum lácrymis monens unumquémque vestrum.
Dla tegoż czujcie: pomniąc, żem przez trzy lata w nocy i we dnie nie przestawał napominać z was każdego ze łzami.
32
Et nunc comméndo vos Deo, et verbo grátiæ ipsíus, qui potens est ædificáre, et dare hereditátem in sanctificátis ómnibus.
A teraz poruczam was Bogu i słowu laski jego, który mocen jest zbudować, i dać dziedzictwo między wszystkiemi poświęconemi.
33
Argéntum, et aurum, aut vestem nullíus concupívi, sicut
Srebra i złota abo szaty żadnegom nie pożądał,
34
ipsi scitis: quóniam ad ea, quæ mihi opus erant, et his, qui mecum sunt, ministravérunt manus istæ.
Jako sami wiecie, iż moim potrzebom i tych, którzy są ze mną, służyły te ręce.
35
Omnia osténdi vobis, quóniam sic laborántes, opórtet suscípere infírmos, ac meminísse verbi Dómini Iesu, quóniam ipse dixit: Beátius est magis dare, quam accípere.
Wszystkom wam ukazał, iż tak pracując potrzeba podejmować słabe: a pamiętać na słowo Pana Jezusowe, że on mówił: Szczęśliwsza jest dawać, niżeli brać.
36
Et cum hæc dixísset, pósitis génibus suis orávit cum ómnibus illis.
A gdy to rzekł, klęknąwszy na kolana swe, modlił się z niemi wszystkiemi.
37
Magnus autem fletus factus est ómnium: et procumbéntes super collum Pauli, osculabántur eum,
I stał się płacz wielki wszystkich, a upadając na szyi Pawłowej, całowali go.
38
doléntes máxime in verbo, quod díxerat, quóniam ámplius fáciem eius non essent visúri. Et deducébant eum ad navem.
Będąc nabardziej żałosni z słowa, które powiedział: że więcej nie mieli oglądać oblicza jego. I prowadzili go do okrętu.
1
Cum autem factum esset ut navigarémus abstrácti ab eis, recto cursu vénimus Coum, et sequénti die Rhodum, et inde Pátaram.
I stało się, gdyśmy odjechali rozstawszy się z niemi, przypłynęliśmy prostym pędem do Kou, a nazajutrz do Rhodu, a ztamtąd do Patary.
2
Et cum invenissémus navem transfretántem in Phœnícen, ascendéntes navigávimus.
A znalazszy okręt, który miał płynąć do Feniki wsiadszy jachaliśmy.
3
Cum apparuissémus autem Cypro, relinquéntes eam ad sinístram, navigávimus in Sýriam, et vénimus Tyrum: ibi enim navis expositúra erat onus.
A gdyśmy się ukazali Cyprowi, zostawiwszy go po lewej stronie, płynęliśmy do Syrjej, i przypłynęliśmy do Tyru: abowiem tam okręt miano wyładować.
4
Invéntis autem discípulis, mánsimus ibi diébus septem: qui Paulo dicébant per Spíritum ne ascénderet Ierosólymam.
A znalazszy ucznie, zmieszkaliśmy tam siedm dni: którzy Pawłowi mówili przez Ducha, aby nie chodził do Jeruzalem.
5
Et explétis diébus, profécti ibámus, deducéntibus nos ómnibus cum uxóribus, et fíliis usque foras civitátem: et pósitis génibus in líttore, orávimus.
A gdyśmy wymieszkali dni, wyszedszy poszliśmy, a wszyscy nas prowadzili z żonami i z dziatkani aż za miasto: a klęknąwszy na kolana nad brzegiem, modliliśmy się.
6
Et cum valefecissémus ínvicem, ascéndimus navem: illi autem rediérunt in sua.
A pożegnawszy się społecznie, wsiedliśmy w okręt: a oni wrócili się do swego.
7
Nos vero navigatióne expléta a Tyro descéndimus Ptolemáidam: et salutátis frátribus, mánsimus die una apud illos.
A my odprawiwszy płynienie od Tyru przypłynęliśmy do Ptolemaidy: a przywitawszy się z bracią, mieszkaliśmy u nich jeden dzień.
8
Alia autem die profécti, vénimus Cæsaréam. Et intrántes domum Philíppi evangelístæ, qui erat unus de septem, mánsimus apud eum.
A nazajutrz wyszedszy, przyszliśmy do Cezarjej. A wszedszy w dom Filipa Ewangelisty, który był jeden z siedmi, zostaliśmy u niego.
9
Huic autem erant quátuor fíliæ vírgines prophetántes.
A ten miał cztery córki panny, prorokujące.
10
Et cum morarémur per dies áliquot, supervénit quidam a Iudǽa prophéta, nómine Agabus.
A gdyśmy przez kilka dni mieszkali, nadszedł z Żydowskiej ziemie prorok niektóry imieniem Agabus.
11
Is cum venísset ad nos, tulit zonam Pauli: et álligans sibi pedes, et manus, dixit: Hæc dicit Spíritus sanctus: Virum, cuius est zona hæc, sic alligábunt in Ierúsalem Iudǽi, et tradent in manus géntium.
Ten przyszedszy do nas, wziął pas Pawłów, i związawszy sobie nogi i ręce, rzekł: To mówi Duch święty: Męża którego jest ten pas, tak zwiążą, w Jeruzalem Żydowie, i podadzą w ręce Poganów.
12
Quod cum audissémus, rogabámus nos, et qui loci illíus erant, ne ascénderet Ierosólymam.
Co gdyśmy usłyszeli, prosiliśmy my, i ci, którzy na onem miejscu byli, aby nie chodził do Jeruzalem.
13
Tunc respóndit Paulus, et dixit: Quid fácitis flentes, et affligéntes cor meum? Ego enim non solum alligári, sed et mori in Ierúsalem parátus sum propter nomen Dómini Iesu.
Tedy odpowiedział Paweł, i rzekł: Co czynicie, płacząc, a trapiąc serce moje? Abowiem ja gotówem nie tylko być związan, ale i umrzeć w Jeruzalem, dla imienia Pana Jezusowego.
14
Et cum ei suadére non possémus, quiévimus, dicéntes: Dómini volúntas fiat.
A gdyśmy go namówić nie mogli, przestaliśmy, mówiąc: Niechaj się dzieje woła Pańska.
15
Post dies autem istos, præparáti ascendebámus in Ierúsalem.
A po onych dniach nagotowawszy się, szliśmy do Jeruzalem.
16
Venérunt autem et ex discípulis a Cæsaréa nobíscum, adducéntes secum apud quem hospitarémur Mnasónem quemdam Cýprium, antíquum discípulum.
A szli też z nami uczniowie z Cezarjej, prowadząc z sobą (u któregośmy gospodą stać mieli) Mnasona niektórego Cypryjczyka, starego ucznia.
17
Et cum venissémus Ierosólymam, libénter excepérunt nos fratres.
A gdyśmy przyszli do Jeruzalem, wdzięcznie nas przyjęli bracia.
18
Sequénti autem die introíbat Paulus nobíscum ad Iacóbum, omnésque collécti sunt senióres.
A nazajutrz wszedł Paweł z nami do Jakóba, i zebrali się wszyscy starszy.
19
Quos cum salutásset, narrábat per síngula, quæ Deus fecísset in géntibus per ministérium ipsíus.
Które pozdrowiwszy, powiadał z osobna co Bóg czynił między pogany przez służbę jego.
20
At illi cum audíssent, magnificábant Deum, dixerúntque ei: Vides frater, quot míllia sunt in Iudǽis, qui credidérunt, et omnes æmulatóres sunt legis.
A oni wysłuchawszy, chwalili Boga, i rzekli mu: Widzisz bracie, jako jest wiele tysięcy między Żydami, którzy uwierzyli: a wszyscy gorąco przy zakonie stoją.
21
Audiérunt autem de te quia discessiónem dóceas a Móyse eórum, qui per gentes sunt, Iudæórum: dicens non debére eos circumcídere fílios suos, neque secúndum consuetúdinem íngredi.
A słyszeli o tobie, iż uczysz odstania od Mojżesza, tych Żydów, którzy są między pogany: powiadając, że nie mają obrzezywać synów swoich, ani chodzić wedle zwyczaju.
22
Quid ergo est? útique opórtet conveníre multitúdinem: áudient enim te supervenísse.
Cóż tedy jest? koniecznie się lud zejść musi: bo usłyszą, żeś przyszedł.
23
Hoc ergo fac quod tibi dícimus: Sunt nobis viri quátuor, votum habéntes super se.
A przetoż uczyń to coć powiedamy. Są u nas czterzej mężowie, którzy na sobie ślub mają.
24
His assúmptis, sanctífica te cum illis: et impénde in illis ut radant cápita: et scient omnes, quia quæ de te audiérunt, falsa sunt, sed ámbulas et ipse custódiens legem.
Te przyjąwszy poświęć się z niemi: i złóż się z niemi, aby ogolili głowy: a poznają wszyscy, że to co o tobie słyszeli, fałsz jest: ale i sam chodzisz przestrzegając zakonu.
25
De his autem, qui credidérunt ex géntibus, nos scrípsimus, iudicántes ut abstíneant se ab idólis immoláto, et sánguine, et suffocáto, et fornicatióne.
Lecz o tych, którzy uwierzyli z poganów, myśmy pisali, stanowiąc, aby się wystrzegali tego co jest ofiarowano bałwanom, i krwie, i rzeczy dawionych, i porubstwa.
26
Tunc Paulus, assúmptis viris, póstera die purificátus cum illis intrávit in templum, annúntians expletiónem diérum purificatiónis, donec offerrétur pro unoquóque eórum oblátio.
Tedy Paweł, wziąwszy męże, nazajutrz oczyściony będąc z niemi wszedł do kościoła, opowiadając wypełnienie dniów oczyścienia, aż za każdego z nich była oddana ofiara.
27
Dum autem septem dies consummaréntur, hi, qui de Asia erant Iudǽi, cum vidíssent eum in templo, concitavérunt omnem pópulum, et iniecérunt ei manus, clamántes:
A gdy się wykonywało siedm dni, Żydowie ci, którzy byli z Azjej ujrzawszy go w kościele, wzburzyli wszystek lud, i rzucili się nań ręką,
28
Viri Israelítæ, adiuváte: hic est homo, qui advérsus pópulum, et legem, et locum hunc, omnes ubíque docens, ínsuper et gentíles indúxit in templum, et violávit sanctum locum istum.
Wołając: Mężowie Izraelscy, ratujcie: Ten jest człowiek, który przeciw ludowi i zakonowi, i miejscu temu, wszędy wszystkich ucząc, nadto i pogany wprowadził do kościoła, i zgwałcił to miejsce święte.
29
Víderant enim Tróphimum Ephésium in civitáte cum ipso, quem æstimavérunt quóniam in templum introduxísset Paulus.
(Abowiem widzieli z nim w mieście Trofima Efezyanina, którego mniemali, żeby Paweł wwiódł do kościoła).
30
Commotáque est cívitas tota, et facta est concúrsio pópuli. Et apprehendéntes Paulum, trahébant eum extra templum: et statim clausæ sunt iánuæ.
I wzruszyło się wszystko miasto, i zbieżał się lud. A pojmawszy Pawła, wlekli go z kościoła, i natychmiast drzwi zamkniono.
31
Quæréntibus autem eum occídere, nuntiátum est tribúno cohórtis quia tota confúnditur Ierúsalem.
A gdy się starali zabić go, dano znać Tysiącznikowi, iż się wzruszyło wszystko Jeruzalem.
32
Qui statim assúmptis milítibus, et centuriónibus, decúrrit ad illos. Qui cum vidíssent tribúnum, et mílites, cessavérunt percútere Paulum.
Który natychmiast wziąwszy żołnierze, i Rotmistrze, zbieżał do nich. Którzy gdy obaczyli Tysiącznika i żołnierze, przestali bić Pawła.
33
Tunc accédens tribúnus apprehéndit eum, et iussit eum alligári caténis duábus: et interrogábat quis esset, et quid fecísset.
Tedy Tysiącznik przystąpiwszy pojmał go, i kazał go dwiema łańcuchy związać: i pytał się ktoby był, i coby uczynił.
34
Alii autem áliud clamábant in turba. Et cum non posset certum cognóscere præ tumúltu, iussit duci eum in castra.
A drudzy co innego wołali między rzeszą. A gdy się nic pewnego dowiedzieć nie mógł dla zgiełku, kazał go wieźć do obozu.
35
Et cum venísset ad gradus, cóntigit ut portarétur a milítibus propter vim pópuli.
A gdy przyszedł do wschodu, przydało się, iż go nieśli żołnierze dla gwałtu ludu.
36
Sequebátur enim multitúdo pópuli, clamans: Tolle eum.
Abowiem mnóstwo ludzi szło za nim, wołając: Strać go,
37
Et cum cœpísset indúci in castra Paulus, dicit tribúno: Si licet mihi loqui áliquid ad te? Qui dixit: Græce nosti?
A gdy poczynano Pawła wprowadzać do obozu, rzekł Tysiącznikowi: Godzili mi się co mówić do ciebie? Który rzekł: Umiesz po Grecku?
38
Nonne tu es Ægýptius, qui ante hos dies tumúltum concitásti, et eduxísti in desértum quátuor míllia virórum sicariórum?
Azaś ty nie Egiptcyanin, któryś przed temi dni uczynił rozruch i wywiodłeś, na puszczą cztery tysiące mężów zbójców.
39
Et dixit ad eum Paulus: Ego homo sum quidem Iudǽus a Tarso Cilíciæ, non ignótæ civitátis múniceps. Rogo autem te, permítte mihi loqui ad pópulum.
I rzekł do niego Paweł: Jam wprawdzie jest człowiek Żyd z Tarsu Cylicjej, mieszczanin znacznego miasta. Lecz proszę cię dopuść mi mówić do ludu.
40
Et cum ille permisísset, Paulus stans in grádibus, ánnuit manu ad plebem, et magno siléntio facto, allocútus est lingua Hebrǽa, dicens:
A gdy on dopuścił, Paweł stojąc na wschodzie, skinął ręką na lud: a gdy się stało wielkie milczenie, uczynił rzecz Żydowskim językiem, mówiąc
1
Viri fratres, et patres, audíte quam ad vos nunc reddo ratiónem.
Mężowie, bracia i ojcowie, słuchajcie, którą wam teraz daję sprawę.
2
Cum audíssent autem quia Hebrǽa lingua loquerétur ad illos, magis præstitérunt siléntium.
(A gdy usłyszeli, iż do nich mówił Żydowskim językiem więtsze milczenie uczynili.
3
Et dicit: Ego sum vir Iudǽus, natus in Tarso Cilíciæ, nutrítus autem in ista civitáte, secus pedes Gamáliel erudítus iuxta veritátem patérnæ legis, æmulátor legis, sicut et vos omnes estis hódie:
I rzekł) Jam jest mąż Żydowin, urodzony w Tarsie Cylicjej, lecz wychowan w tem mieście u nóg Gamalielowych, wyćwiczony według prawdy zakonu ojczystego: gorącym będąc miłośnikiem zakonu jako wy wszyscy dziś jesteście.
4
qui hanc viam persecútus sum usque ad mortem, álligans et tradens in custódias viros ac mulíeres,
Którym prześladował tę drogę aż do śmierci, wiążąc i podawając do więzienia męże i niewiasty:
5
sicut princeps sacerdótum mihi testimónium reddit, et omnes maióres natu: a quibus et epístolas accípiens, ad fratres Damáscum pergébam, ut addúcerem inde vinctos in Ierúsalem ut puniréntur.
Jako mi nawyższy kapłan daje świadectwo, i wszyscy starszy: od których też listy wziąwszy do braciej, jachałem do Damaszku, abych przywiódł ztamtąd powiązawszy do Jeruzalem, aby byli skarani.
6
Factum est autem, eúnte me, et appropinquánte Damásco média die, súbito de cælo circumfúlsit me lux copiósa:
I stało się, gdym jachał, i przybliżałem się do Damaszku o południu, nagle oświeciła się około mnie wielka światłość z nieba:
7
et décidens in terram, audívi vocem dicéntem mihi: Saule, Saule, quid me perséqueris?
I upadszy na ziemię, usłyszałem głos mówiący mi: Szawle, Szawle, przecz mię prześladujesz?
8
Ego autem respóndi: Quis es, Dómine? Dixítque ad me: Ego sum Iesus Nazarénus, quem tu perséqueris.
A jam odpowiedział: Ktoś jest Panie? I rzekł do mnie: Jam jest Jezus Nazareński, którego ty prześladujesz,
9
Et qui mecum erant, lumen quidem vidérunt, vocem autem non audiérunt eius, qui loquebátur mecum.
A którzy byli zemną, acz widzieli światłość, ale głosu nie słyszeli onego, który zemną mówił.
10
Et dixi: Quid fáciam, Dómine? Dóminus autem dixit ad me: Surgens vade Damáscum: et ibi tibi dicétur de ómnibus, quæ te opórteat fácere.
I rzekłem: Cóż uczynię Panie? A Pan rzekł do mnie:
11
Et cum non vidérem præ claritáte lúminis illíus, ad manum dedúctus a comítibus, veni Damáscum.
A gdym nie widział przed jasnością światłości onej, prowadzony za rękę od towarzyszów przyszedłem do Damaszku.
12
Ananías autem quidam vir secúndum legem, testimónium habens ab ómnibus cohabitántibus Iudǽis,
A Ananiasz niektóry mąż wedle zakonu, mając świadectwo od wszystkich Żydów społem mieszkających,
13
véniens ad me, et astans dixit mihi: Saule frater réspice. Et ego eádem hora respéxi in eum.
Przyszedszy do mnie i stanąwszy rzekł mi: Szawle bracie, przejrzy. A ja tejże godziny wejrzałem nań.
14
At ille dixit: Deus patrum nostrórum præordinávit te, ut cognósceres voluntátem eius, et vidéres iustum, et audíres vocem ex ore eius:
A on rzekł: Bóg ojców naszych naznaczył ciebie, abyś poznał wolą jego, a iżbyś oglądał sprawiedliwego, i słuchał głosu z ust jego.
15
quia eris testis illíus ad omnes hómines eórum, quæ vidísti, et audísti.
Abowiem będziesz jego świadkiem do wszystkich ludzi, tego coś widział i słyszał.
16
Et nunc quid moráris? Exsúrge, et baptizáre, et áblue peccáta tua, invocáto nómine ipsíus.
A teraz co odwłączasz? Wstań, a ochrzci się, a omyj grzechy twe wzywając imienia jego.
17
Factum est autem reverténti mihi in Ierúsalem, et oránti in templo, fíeri me in stupóre mentis,
I stało się, gdym się wrócił do Jeruzalem, a modliłem się w kościele, żem był w zachwyceniu.
18
et vidére illum dicéntem mihi: Festína, et exi velóciter ex Ierúsalem: quóniam non recípient testimónium tuum de me.
I widziałem go mówiącego do mnie: Spiesz się, a wynidź rychło z Jeruzalem: abowiem świadectwa twego nie przyjmą o mnie.
19
Et ego dixi: Dómine ipsi sciunt quia ego eram conclúdens in cárcerem, et cædens per synagógas eos, qui credébant in te:
A jam rzekł: Panie, oni wiedzą, żem ja sadzał do więzienia, i bijałem po bóżnicach tych, którzy w cię wierzyli.
20
et cum funderétur sanguis Stéphani testis tui, ego astábam, et consentiébam, et custodiébam vestiménta interficiéntium illum.
I gdy wylewano krew Szczepana świadka twego, jam tudzież stał, i zezwalałem i strzegłem szat tych, którzy go zabijali.
21
Et dixit ad me: Vade, quóniam ego in natiónes longe mittam te.
I rzekł do mnie: Idź, bo ja do poganów daleko poślę cię.
22
Audiébant autem eum usque ad hoc verbum, et levavérunt vocem suam, dicéntes: Tolle de terra huiúsmodi: non enim fas est eum vívere.
I słuchali go, aż do tego słowa: i podnieśli głos swój mówiąc: Zgładź z ziemie takiego: bo nie godna, aby miał żyć.
23
Vociferántibus autem eis, et proiciéntibus vestiménta sua, et púlverem iactántibus in áerem,
A gdy oni wrzeszczeli i miotali szaty swe, i ciskali proch na powietrze:
24
iussit tribúnus indúci eum in castra, et flagéllis cædi, et torquéri eum, ut sciret propter quam causam sic acclamárent ei.
Rozkazał go Tysiącznik wieźć do obozu, i biczmi siec, i męczyć go: żeby się dowiedział, dla którejby przyczyny tak nań wołano.
25
Et cum astrinxíssent eum loris, dicit astánti sibi centurióni Paulus: Si hóminem Románum et indemnátum licet vobis flagelláre?
A gdy go rzemieńmi wiązano, rzekł Paweł do Rotmistrza przy nim stojącego: Jeśli się wam godzi człowieka Rzymianina i nie osądzonego biczować?
26
Quo audíto, centúrio accéssit ad tribúnum, et nuntiávit ei, dicens: Quid actúrus es? hic enim homo civis Románus est.
Co usłyszawszy Rotmistrz, przystąpił do Tysiącznika, i odniósł mówiąc: Co chcesz czynić? bo ten człowiek jest Rzymski mieszczanin.
27
Accédens autem tribúnus, dixit illi: Dic mihi si tu Románus es? At ille dixit: Etiam.
A postąpiwszy Tysiącznik, rzekł mu: Powiedz mi, jeśliś ty jest Rzymianin? A on rzekł: Tak jest.
28
Et respóndit tribúnus: Ego multa summa civilitátem hanc consecútus sum. Et Paulus ait: Ego autem et natus sum.
I odpowiedział Tysiącznik: Jam za wielką summę tego mieszczaństwa dostał. A Paweł rzekł: A jam się i urodził.
29
Prótinus ergo discessérunt ab illo, qui eum tortúri erant. Tribúnus quoque tímuit postquam rescívit, quia civis Románus esset, et quia alligásset eum.
Natychmiast tedy odstąpili od niego co go męczyć mieli. Tysiącznik też zlękł się, skoro się dowiedział, że był mieszczaninem Rzymskim, a iż go był związał.
30
Póstera autem die volens scire diligéntius qua ex causa accusarétur a Iudǽis, solvit eum, et iussit sacerdótes conveníre, et omne concílium: et prodúcens Paulum, státuit inter illos.
A nazajutrz chcąc pilniej się wywiedzieć, o którąby rzecz był od Żydów obwinion, rozwiązał go: a rozkazał się zejść kapłanom, i wszystkiej radzie: a wywiódszy Pawła postawił między niemi.
1
Inténdens autem in concílium Paulus, ait: Viri fratres, ego omni consciéntia bona conversátus sum ante Deum usque in hodiérnum diem.
A Paweł, patrząc pilnie na radę, rzekł: Mężowie bracia, ja ze wszystkiego sumnienia dobrego zachowałem się przed Bogiem, aż do dnia tego.
2
Princeps autem sacerdótum Ananías præcépit astántibus sibi percútere os eius.
A Ananiasz nawyższy kapłan kazał go tym, którzy przy nim stali bić w gębę.
3
Tunc Paulus dixit ad eum: Percútiet te Deus, páries dealbáte. Et tu sedens iúdicas me secúndum legem, et contra legem iubes me pércuti?
Tedy rzekł Paweł do niego: Uderzy cię Bóg ściano pobielona. A ty siedząc sądzisz mię wedle zakonu: a rozkazujesz mię bić przeciw zakonowi?
4
Et qui astábant dixérunt: Summum sacerdótem Dei maledícis?
A którzy przy nim stali, rzekli: Nawyższemu kapłanowi Bożemu złorzeczysz?
5
Dixit autem Paulus: Nesciébam fratres quia princeps est sacerdótum. Scriptum est enim: Príncipem pópuli tui non maledíces.
A Paweł rzekł: Nie wiedziałem bracia, żeby był na wyższym kapłanem. Bo napisano jest: Przełożonemu ludu twego złorzeczyć nie będziesz.
6
Sciens autem Paulus quia una pars esset Sadducæórum, et áltera Pharisæórum, exclamávit in concílio: Viri fratres, ego Pharisǽus sum, fílius Pharisæórum, de spe et resurrectióne mortuórum ego iúdicor.
A wiedząc Paweł, że jedna część była Saduceuszów a druga Faryzeuszów, zawołał w radzie: Mężowie bracia, jam jest Faryzeusz, syn Faryzeuszów: o nadzieję i powstanie umarłych mnie sądzą.
7
Et cum hæc dixísset, facta est dissénsio inter Pharisǽos, et Sadducǽos, et solúta est multitúdo.
A gdy to wymówił, stał się rozruch między Faryzeuszami i Saduceuszami: i rozerwało się zgromadzenie.
8
Sadducǽi enim dicunt non esse resurrectiónem, neque ángelum, neque spíritum: Pharisǽi autem útraque confiténtur.
Abowiem Saduceuszowie powiadają, iż niemasz zmartwychwstania, ani anioła, ani ducha: a Faryzeuszowie oboje przyznawają.
9
Factus est autem clamor magnus. Et surgéntes quidam Pharisæórum, pugnábant, dicéntes: Nihil mali invenímus in hómine isto: quid si spíritus locútus est ei, aut ángelus?
I stało się wołanie wielkie. A powstawszy niektórzy z Faryzeuszów, spierali się mówiąc: Nic złego nie najdujemy w tym człowieku: a jeśliż z nim mówił duch abo anioł?
10
Et cum magna dissénsio facta esset, timens tribúnus ne discerperétur Paulus ab ipsis, iussit mílites descéndere, et rápere eum de médio eórum, ac dedúcere eum in castra.
A gdy był wielki rozruch, bojąc się Tysiącznik, aby Pawła nie rozszarpali: rozkazał iść żołnierzom, a porwać go z pośrodku ich, i odwieźć go do obozu.
11
Sequénti autem nocte assístens ei Dóminus, ait: Constans esto: sicut enim testificátus es de me in Ierúsalem, sic te opórtet et Romæ testificári.
A przyszłej nocy stanąwszy przy nim Pan, rzekł: Bądź stały: abowiem jakoś o mnie świadczył w Jeruzalem, takżeć i w Rzymie trzeba świadczyć.
12
Facta autem die collegérunt se quidam ex Iudǽis, et devovérunt se dicéntes, neque manducatúros, neque bibitúros donec occíderent Paulum.
A gdy był dzień, zebrali się niektórzy z Żydów, i ślubem się zawiązali, mówiąc: że nie mieli ani jeść ani pić, ażby zabili Pawła.
13
Erant autem plus quam quadragínta viri, qui hanc coniuratiónem fécerant:
A było ich więcej niż czterdzieści mężów, którzy to sprzysiężenie byli uczynili.
14
qui accessérunt ad príncipes sacerdótum, et senióres, et dixérunt: Devotióne devóvimus nos nihil gustatúros, donec occidámus Paulum.
Którzy przyszli do nawyższych kapłanów i starszych, i rzekli: Ślubemeśmy się zawiązali, że nic ukusić nie mamy, ażbyśmy zabili Pawła.
15
Nunc ergo vos notum fácite tribúno cum concílio, ut prodúcat illum ad vos, tamquam áliquid cértius cognitúri de eo. Nos vero priúsquam apprópiet, paráti sumus interfícere illum.
A przetoż wy teraz oznajmicie tysiącznikowi z radą, aby go do was wywiódł: jakobyście się mieli co dostateczniej wywiedzieć o nim. A my, pierwej niż się przybliży gotowiśmy go zabić.
16
Quod cum audísset fílius soróris Pauli insídias, venit, et intrávit in castra, nuntiavítque Paulo.
A gdy usłyszał siestrzeniec Pawłów zasadzkę, przyszedł i wszedł do obozu i opowiedział Pawłowi.
17
Vocans autem Paulus ad se unum ex centuriónibus, ait: Adolescéntem hunc perduc ad tribúnum, habet enim áliquid indicáre illi.
A Paweł przyzwawszy do siebie jednego z Rotmistrzów, rzekł: Doprowadź młodzieńca tego do Tysiącznika, bo mu coś ma opowiedzieć.
18
Et ille quidem assúmens eum duxit ad tribúnum, et ait: Vinctus Paulus rogávit me hunc adolescéntem perdúcere ad te, habéntem áliquid loqui tibi.
A tak on wziąwszy go przywiódł do Tysiącznika, i rzekł: Paweł więzień prosił mię, abych tego młodzieńca doprowadził do ciebie: któryć ma coś powiedzieć.
19
Apprehéndens autem tribúnus manum illíus, secéssit cum eo seórsum, et interrogávit illum: Quid est, quod habes indicáre mihi?
A Tysiącznik wziąwszy go za rękę odszedł z nim na stronę, i pytał go: Cóż jest co mi oznajmić masz?
20
Ille autem dixit: Iudǽis convénit rogáre te, ut crástina die prodúcas Paulum in concílium, quasi áliquid cértius inquisitúri sint de illo:
A on rzekł: zmówili się Żydowie prosić cię, abyś jutro wywiódł Pawła przed radę: jakoby się mieli co dostateczniejszego o nim dowiedzieć.
21
tu vero ne credíderis illis: insidiántur enim ei ex eis viri ámplius quam quadragínta, qui se devovérunt non manducáre, neque bíbere donec interfíciant eum: et nunc paráti sunt, exspectántes promíssum tuum.
Ale ty nie wierz im: boć się nań nasadziło z nich więcej niż czterdzieści mężów, którzy się ślubem zawiązali, nie jeść, ani pić, ażby go zabili: i teraz są pogotowiu, czekając obietnice twojej.
22
Tribúnus ígitur dimísit adolescéntem, præcípiens ne cui loquerétur quóniam hæc nota sibi fecísset.
Tysiącznik tedy odprawił młodzieńca, rozkazując, aby przed żadnym nie powiedział, że mu to oznajmił.
23
Et vocátis duóbus centuriónibus, dixit illis: Paráte mílites ducéntos ut eant usque Cæsaréam, et équites septuagínta, et lanceários ducéntos a tértia hora noctis:
I wezwawszy dwu Rotmistrzów, rzekł im: Nagotujcie dwieście żołnierzów, aby szli aż do Cezarjej: i siedmdziesiąt jezdnych, i dwieście oszczepników, od trzeciej godziny w noc:
24
et iuménta præparáte ut imponéntes Paulum, salvum perdúcerent ad Felícem prǽsidem.
I nagotujcie bydlęta, aby Pawła wsadziwszy, zdrowo odprowadzili do Feliksa starosty.
25
(Tímuit enim ne forte ráperent eum Iudǽi, et occíderent, et ipse póstea calúmniam sustinéret, tamquam acceptúrus pecúniam.)
(Abowiem się bał, by go snadź nie porwali Żydowie, i nie zabili, a onby potem odnosił potwarz, jakoby wziąć miał pieniądze).
26
Scribens epístolam continéntem hæc: Cláudius Lýsias óptimo prǽsidi Felíci, salútem.
Napisawszy list, który to w sobie zamykał: Klaudyus Lizyas cnemu staroście Feliksowi zdrowia:
27
Virum hunc comprehénsum a Iudǽis, et incipiéntem intérfici ab eis, supervéniens cum exércitu erípui, cógnito quia Románus est.
Tego męża pojmanego od Żydów, gdy już od nich miał być zabit, nadszedszy z wojskiem odjąłem go: dowiedziawszy się, iż jest Rzymianin.
28
Volénsque scire causam, quam obiciébant illi, dedúxi eum in concílium eórum.
A chcąc wiedzieć przyczynę, dla którejby nań skarżyli, wywiodłem go przed ich radę.
29
Quem invéni accusári de quæstiónibus legis ipsórum, nihil vero dignum morte aut vínculis habéntem críminis.
Któregom nalazł oskarżonego o gadki zakonu ich: lecz nie mającego żadnej winy godnej śmierci abo więzienia.
30
Et cum mihi perlátum esset de insídiis, quas paráverant illi, misi eum ad te, denúntians et accusatóribus ut dicant apud te. Vale.
A gdy mi oznajmiono o zdradzie, którą mu byli nagotowali: posłałem go do ciebie, opowiedziawszy też tym co nań skarżyli, aby przed tobą mówili. Miej się dobrze.
31
Mílites ergo secúndum præcéptum sibi assuméntes Paulum, duxérunt per noctem in Antipátridem.
Żołnierze tedy, tak jako im było rozkazano, wziąwszy Pawła, prowadzili nocą do Antypatrydy.
32
Et póstera die dimíssis equítibus ut cum eo irent, revérsi sunt ad castra.
A nazajutrz zostawiwszy jezdne aby z nim jachali, wrócili się do obozu.
33
Qui cum veníssent Cæsaréam, et tradidíssent epístolam prǽsidi, statuérunt ante illum et Paulum.
Którzy wjechawszy do Cezarjej, a oddawszy list staroście, postawili przed nim i Pawła.
34
Cum legísset autem, et interrogásset de qua província esset, et cognóscens quia de Cilícia:
A przeczytawszy, i zapytawszy, z któregoby był powiatu: i zrozumiawszy że z Cylicjej,
35
Audiam te, inquit, cum accusatóres tui vénerint. Iussítque in prætório Heródis custodíri eum.
Rzekł: Będę cię słuchał, gdy przydą ci, którzy na cię skarżyć mają. I rozkazał go strzedz na pałacu Herodowym.
1
Post quinque autem dies descéndit princeps sacerdótum Ananías, cum senióribus quibúsdam, et Tertúllo quodam oratóre, qui adiérunt prǽsidem advérsus Paulum.
A po piąci dniach zjachał nawyższy kapłan Ananiasz z niektóremi starszemi, i z niejakim Tertullem prokuratorem, którzy stanęli przed starostą przeciw Pawłowi.
2
Et citáto Paulo cœpit accusáre Tertúllus, dicens: Cum in multa pace agámus per te, et multa corrigántur per tuam providéntiam,
A pozwawszy Pawła, począł skarżyć Tertullus mówiąc:
3
semper et ubíque suscípimus, óptime Felix, cum omni gratiárum actióne.
Gdyż w wielkim pokoju przez cię żyjemy, i wiele się przez twoję opatrzność poprawia: zawżdy i wszędy z wszelakiem dziękowaniem przyjmujemy, cny Feliksie.
4
Ne diútius autem te prótraham, oro, bréviter áudias nos pro tua cleméntia.
A iżbych cię długo nie bawił, proszę, abyś nas maluczko z łaski swej posłuchał.
5
Invénimus hunc hóminem pestíferum, et concitántem seditiónes ómnibus Iudǽis in univérso orbe, et auctórem seditiónis sectæ Nazarenórum:
Naleźliśmy tego człowieka zaraźliwego, i wzbudzającego rozruchy, wszystkim Żydom po wszystkim świecie, wodza rozruchu sekty Nazareńczyków:
6
qui étiam templum violáre conátus est, quem et apprehénsum volúimus secúndum legem nostram iudicáre.
Który się też kusił zgwałcić kościół: któregośmy też pojmawszy chcieli osądzić wedle zakonu naszego.
7
Supervéniens autem tribúnus Lýsias, cum vi magna erípuit eum de mánibus nostris,
Lecz przyszedszy Tysiącznik Lizyasz z wielkim gwałtem, wydarł go z rąk naszych:
8
iubens accusatóres eius ad te veníre: a quo póteris ipse iúdicans, de ómnibus istis cognóscere, de quibus nos accusámus eum.
Rozkazawszy tym, którzy nań skarżą iść do ciebie: od którego możesz sam rozsądziwszy o wszystkiem tem rozeznać, ocz my nań skarżymy.
9
Adiecérunt autem et Iudǽi, dicéntes hæc ita se habére.
A Żydowie przydali mówiąc: że się tak rzecz ma.
10
Respóndit autem Paulus (annuénte sibi prǽside dícere): Ex multis annis te esse iúdicem genti huic sciens, bono ánimo pro me satisfáciam.
Lecz Paweł odpowiedział, (gdy mu starosta mówić dozwolił). Wiedząc, że od wiela lat jesteś sędzią narodu tego, tem lepszem sercem dam sprawę o sobie.
11
Potes enim cognóscere quia non plus sunt mihi dies quam duódecim, ex quo ascéndi adoráre in Ierúsalem:
Abowiem dowiedzieć się możesz, iż niemasz więcej dni jedno dwanaście jakom ja przyszedł do Jeruzalem, abym się modlił.
12
et neque in templo invenérunt me cum áliquo disputántem, aut concúrsum faciéntem turbæ, neque in synagógis,
I nie naleźli mię ani w kościele nizkim gadającego, abo konkurs ludu czyniącego, ani w bóżnicach, ani w mieście:
13
neque in civitáte: neque probáre possunt tibi de quibus nunc me accúsant.
I nie mogą tobie dowieść, ocz teraz na mię skarżą.
14
Confíteor autem hoc tibi, quod secúndum sectam, quam dicunt hǽresim, sic desérvio Patri, et Deo meo, credens ómnibus, quæ in lege, et prophétis scripta sunt:
Lecz to przed tobą wyznawam, że według sekty, którą zową herezyą, tak służę Ojcu i Bogu memu, wierząc wszystkiemu cokolwiek w zakonie i w prorocech jest napisano:
15
spem habens in Deum, quam et hi ipsi exspéctant, resurrectiónem futúram iustórum, et iniquórum.
Mając nadzieję w Bogu, iż będzie zmartwychwstanie sprawiedliwych i niesprawiedliwych, którego i ci sami czekają.
16
In hoc et ipse stúdeo sine offendículo consciéntiam habére ad Deum, et ad hómines semper.
Oto się też sam pilnie staram, abych zawżdy miał sumnienie bez obrażenia przed Bogiem i przed ludźmi.
17
Post annos autem plures eleemósynas factúrus in gentem meam, veni, et oblatiónes, et vota,
A po wielu lat, przyszedłem, abym uczynił jałmużny narodowi mojemu, i ofiary, i śluby.
18
in quibus invenérunt me purificátum in templo: non cum turba, neque cum tumúltu.
W czem naleźli mię oczyścionego w kościele, nie z rzeszą, ani z rozruchem.
19
Quidam autem ex Asia Iudǽi, quos oportébat apud te præsto esse, et accusáre si quid habérent advérsum me:
A niektórzy Żydowie z Azjej, którzy tu mieli stanąć przed tobą, i skarżyć, jeśliby co mieli przeciwko mnie:
20
aut hi ipsi dicant si quid invenérunt in me iniquitátis cum stem in concílio,
Abo ciż sami niechaj powiedzą, jeśliż we mnie znaleźli jaką nieprawość, gdyż stoję przed radą:
21
nisi de una hac solúmmodo voce, qua clamávi inter eos stans: Quóniam de resurrectióne mortuórum ego iúdicor hódie a vobis.
Oprócz tego jednego głosu, którymem zawołał stojąc między niemi: Iż o powstaniu umarłych wy mnie dziś sądzicie.
22
Dístulit autem illos Felix, certíssime sciens de via hac, dicens: Cum tribúnus Lýsias descénderit, áudiam vos.
A Feliks, odłożył je, gdyż pewnie wiedział o tej drodze, mówiąc: Kiedy Tysiącznik Lizyasz przyjedzie, wysłucham was.
23
Iussítque centurióni custodíre eum, et habére réquiem, nec quemquam de suis prohibére ministráre ei.
I rozkazał Rotmistrzowi strzedz go, a iżby miał wczas: i aby nie bronił żadnemu z przyjaciół jego służyć mu.
24
Post áliquot autem dies véniens Felix cum Drusílla uxóre sua, quæ erat Iudǽa, vocávit Paulum, et audívit ab eo fidem, quæ est in Christum Iesum.
A po kilku dni przyjachawszy Feliks z Drusyllą żoną swą, która była Żydówka, wezwał Pawła, i słuchał od niego wiary, która jest w Chrystusa Jezusa.
25
Disputánte autem illo de iustítia, et castitáte, et de iudício futúro, tremefáctus Felix, respóndit: Quod nunc áttinet, vade: témpore autem opportúno accérsam te:
A gdy rzecz czynił o sprawiedliwości, i czystości, i o sądzie przyszłym: ulękłszy się Feliks odpowiedział: Co się tknie teraz, odejdź: a czas upatrzywszy, wzowę cię:
26
simul et sperans quod pecúnia ei darétur a Paulo, propter quod et frequénter accérsens eum, loquebátur cum eo.
Spodziewając się zaraz, żeby mu Paweł miał dać pieniądze: dla czego i często go wzywając, rozmawiał z nim.
27
Biénnio autem expléto, accépit successórem Felix Pórtium Festum. Volens autem grátiam præstáre Iudǽis Felix, relíquit Paulum vinctum.
A gdy się spełniły dwie lecie, wziął Feliks namiestnika Porcyusa Festa. A chcąc Feliks łaskę pokazać Żydom, zostawił Pawła w więzieniu.
1
Festus ergo cum venísset in provínciam, post tríduum ascéndit Ierosólymam a Cæsaréa.
Festus tedy wjachawszy do prowincjej, po trzech dniach wstąpił do Jeruzalem z Cezarjej.
2
Adierúntque eum príncipes sacerdótum, et primi Iudæórum advérsus Paulum: et rogábant eum,
I przyszli do niego przedniejszy kapłani, i pierwszy z Żydów przeciw Pawłowi: i prosili go,
3
postulántes grátiam advérsus eum, ut iubéret perdúci eum in Ierúsalem, insídias tendéntes ut interfícerent eum in via.
Żądając łaski przeciw jemu, aby go kazał przywieźć do Jeruzalem, uczyniwszy zasadzkę, aby go zabili na drodze.
4
Festus autem respóndit servári Paulum in Cæsaréa: se autem matúrius profectúrum.
A Festus odpowiedział: iż strzegą Pawła w Cezarjej, a że sam miał w rychłe pojachać.
5
Qui ergo in vobis, ait, poténtes sunt, descendéntes simul, si quod est in viro crimen, accúsent eum.
Którzy tedy między wami są możni, niech (prawi) pospołu jachawszy, jeśli jest jaka wina w mężu, nań skarżą.
6
Demorátus autem inter eos dies non ámplius quam octo, aut decem, descéndit Cæsaréam, et áltera die sedit pro tribunáli, et iussit Paulum addúci.
A zmieszkawszy u nich nic więcej jedno ośm abo dziesięć dni, zjachał do Cezarjej, i nazajutrz zasiadł na sadzie, i kazał Pawła przywieźć.
7
Qui cum perdúctus esset, circumstetérunt eum, qui ab Ierosólyma descénderant Iudǽi, multas, et graves causas obiciéntes, quas non póterant probáre:
Który, gdy był przywiedzion, obstąpili go Żydowie, którzy byli z Jeruzalem, wiele i ciężkich skarg, zarzucając, których dowieść nie mogli.
8
Paulo ratiónem reddénte: Quóniam neque in legem Iudæórum, neque in templum, neque in Cǽsarem quidquam peccávi.
Bo Paweł sprawę dawał: żem ani przeciw zakonowi Żydowskiemu, ani przeciw kościołowi, ani przeciw Cesarzowi nic nie wystąpił.
9
Festus autem volens grátiam præstáre Iudǽis, respóndens Paulo, dixit: Vis Ierosólymam ascéndere, et ibi de his iudicári apud me?
Lecz Festus, chcąc Żydom łaskę pokazać, odpowiedziawszy Pawłowi, rzekł: Chcesz jachać do Jeruzalem, i tam o tych rzeczach sądzony być przedemną?
10
Dixit autem Paulus: Ad tribúnal Cǽsaris sto: ibi me opórtet iudicári: Iudǽis non nócui, sicut tu mélius nosti.
A Paweł rzekł: Przed stolicą Cesarską stoję, tam mam być sądzon: Żydomem nie zaszkodził, jako ty sam lepiej wiesz.
11
Si enim nócui, aut dignum morte áliquid feci, non recúso mori: si vero nihil est eórum, quæ hi accúsant me, nemo potest me illis donáre. Cǽsarem appéllo.
Bo jeślim zaszkodził, abom co godnego śmierci uczynił, nie zbraniam się umrzeć. A jeśli niemasz nic z tego, o co ci na mię skarżą, żaden mię im darować nie może: Apelluję do Cesarza.
12
Tunc Festus cum concílio locútus, respóndit: Cǽsarem appellásti? ad Cǽsarem ibis.
Tedy Festus rozmówiwszy się z radą, odpowiedział: Apellowałeś do Cesarza: do Cesarza pójdziesz.
13
Et cum dies áliquot transácti essent, Agríppa rex, et Berníce descendérunt Cæsaréam ad salutándum Festum.
A gdy wyszło kilka dni, Agryppa król i Bernice zjechali do Cezarjej witać Festa.
14
Et cum dies plures ibi demoraréntur, Festus regi indicávit de Paulo, dicens: Vir quidam est derelíctus a Felíce vinctus,
A gdy me mało dni tam zmieszkali, Festus królowi oznajmił o Pawle, mówiąc: Mąż niektóry zostawion jest od Feliksa w więzieniu:
15
de quo cum essem Ierosólymis, adiérunt me príncipes sacerdótum, et senióres Iudæórum, postulántes advérsus illum damnatiónem.
O którym, gdym był w Jeruzalem, przyszli do mnie przedniejszy kapłani i starszy Żydowscy, prosząc skazania przeciw jemu.
16
Ad quos respóndi: Quia non est Románis consuetúdo damnáre áliquem hóminem priúsquam is, qui accusátur, præséntes hábeat accusatóres, locúmque defendéndi accípiat ad abluénda crímina.
Którymem odpowiedział: że Rzymianie tego zwyczaju nie mają, aby którego człeka skazać mieli, ażby pierwej ten, na którego winę kładą, miał przytomne te, którzyby nań skarżyli, i wziął miejsce ku obronie, na oczyścienie obwinienia.
17
Cum ergo huc conveníssent sine ulla dilatióne, sequénti die sedens pro tribunáli, iussi addúci virum.
Gdy się tedy tu zeszli, bez żadnej odwłoki nazajutrz zasiadszy na sądzie, kazałem przywieźć męża.
18
De quo, cum stetíssent accusatóres, nullam causam deferébant, de quibus ego suspicábar malum.
Przeciw któremu stanąwszy ci co skarżyli, żadnej winy nie przynieśli, w czem się ja złego domniemawał.
19
Quæstiónes vero quasdam de sua superstitióne habébant advérsus eum, et de quodam Iesu defúncto, quem affirmábat Paulus vívere.
Lecz jakieś gadki o swych zabobonach mieli przeciw niemu, i o niejakim Jezusie umarłym, o którym twierdził Paweł, iż żywie.
20
Hǽsitans autem ego de huiúsmodi quæstióne, dicébam si vellet ire Ierosólymam, et ibi iudicári de istis.
A ja wątpiąc o tej gadce, mówiłem, jeśliby chciał iść do Jeruzalem, a tam o tem być rozsądzon.
21
Paulo autem appellánte ut servarétur ad Augústi cognitiónem, iussi servári eum, donec mittam eum ad Cǽsarem.
Lecz Paweł, iż apellował, aby zachowan był do Augustowego rozeznania, rozkazałem go chować, aż go odeślę do Cesarza.
22
Agríppa autem dixit ad Festum: Volébam et ipse hóminem audíre. Cras, inquit, áudies eum.
A Agryppa rzekł do Festa: I samem chciał słuchać człowieka. Jutro, pry, usłyszysz go.
23
Altera autem die cum venísset Agríppa, et Berníce cum multa ambitióne, et introíssent in auditórium cum tribúnis, et viris principálibus civitátis, iubénte Festo, addúctus est Paulus.
A nazajutrz, gdy przyszedł Agryppa i Bernice z wielką pompą, i weszli na miejsce ku słuchaniu zgotowane, z Tysiącznikami, i mężami przedniejszemi miasta: na rozkazanie Festowe przywiedziono Pawła.
24
Et dicit Festus: Agríppa rex, et omnes, qui simul adéstis nobíscum viri, vidétis hunc, de quo omnis multitúdo Iudæórum interpellávit me Ierosólymis, peténtes et acclamántes non oportére eum vívere ámplius.
I rzekł Festus: Agryppo królu, i wszyscy mężowie, którzyście tu z nami, widzicie tego, o którego wszystko mnóstwo Żydowskie, żądało mię w Jeruzalem, prosząc i wołając, że nie ma dłużej żyć.
25
Ego vero cómperi nihil dignum morte eum admisísse. Ipso autem hoc appellánte ad Augústum, iudicávi míttere.
A jam doznał, że nie uczynił nic śmierci godnego. Ale iż on sam apellował do Augusta, zdało mi się go posłać.
26
De quo quid certum scribam dómino, non hábeo. Propter quod prodúxi eum ad vos, et máxime ad te rex Agríppa, ut interrogatióne facta hábeam quid scribam.
O którym cobych panu pewnego pisać miał, nie mam. Przetoż wywiodłem go do was, a nawięcej do ciebie, królu Agryppo, abych wypytanie uczyniwszy miał co pisać.
27
Sine ratióne enim mihi vidétur míttere vinctum, et causas eius non significáre.
Bo mi się bezrozumna widzi, posłać więźnia, a nie oznajmić obwinienia jego.
1
Agríppa vero ad Paulum ait: Permíttitur tibi loqui pro temetípso. Tunc Paulus exténta manu cœpit ratiónem réddere:
A Agryppa rzekł do Pawła: Masz wolność sam o się mówić. Tedy Paweł, wyciągnąwszy rękę, począł obmowę czynić.
2
De ómnibus, quibus accúsor a Iudǽis, rex Agríppa, ǽstimo me beátum, apud te cum sim defensúrus me hódie,
We wszystkiem w czem mię winują Żydowie, królu Agryppo, za szczęśliwego się poczytam, iż dziś mam przed tobą się bronić:
3
máxime te sciénte ómnia, et quæ apud Iudǽos sunt consuetúdines, et quæstiónes: propter quod óbsecro patiénter me áudias.
Zwłaszcza, żeś ty świadom wszystkiego i które są między Żydy, zwyczajów i gadek: Przetoż cię proszę, żebyś mię cierpliwie słuchał:
4
Et quidem vitam meam a iuventúte, quæ ab inítio fuit in gente mea in Ierosólymis, novérunt omnes Iudǽi:
A żywota mego z młodości, jaki był od początku, między narodem moim w Jeruzalem, świadomi wszyscy Żydowie,
5
præsciéntes me ab inítio (si velint testimónium perhibére) quóniam secúndum certíssimam sectam nostræ religiónis vixi Pharisǽus.
Znając mię z dawna (gdyby świadczyć chcieli), iż według napewniejszej sekty nabożeństwa naszego żyłem Faryzeuszem.
6
Et nunc in spe, quæ ad patres nostros repromissiónis facta est a Deo, sto iudício subiéctus:
A teraz w nadziei obietnice, która jest ojcom naszym od Boga uczyniona, stoję sadowi poddany:
7
in quam duódecim tribus nostræ nocte ac die deserviéntes, sperant deveníre. De qua spe accúsor a Iudǽis, rex.
Do której dwanaście naszych pokolenia we dnie i w nocy służąc spodziewają się przyść. O którą nadzieję, od Żydów oskarżonym jest, królu.
8
Quid incredíbile iudicátur apud vos, si Deus mórtuos súscitat?
Cóż za niegodną wiary rzecz u siebie macie, jeśli Bóg umarłe wskrzesza?
9
Et ego quidem existimáveram me advérsus nomen Iesu Nazaréni debére multa contrária ágere:
Jamci rozumiał, żem powinien był wiele czynić przeciw imieniowi Jezusa Nazareńskiego:
10
quod et feci Ierosólymis, et multos sanctórum ego in carcéribus inclúsi, a princípibus sacerdótum potestáte accépta: et cum occideréntur, détuli senténtiam.
Com i czynił w Jeruzalem, i wielem świętych ja w więzieniu zamykał, wziąwszy moc od przedniejszych kapłanów: a gdy je zabijano, nosiłem Dekret.
11
Et per omnes synagógas frequénter púniens eos, compellébam blasphemáre: et ámplius insániens in eos, persequébar usque in éxteras civitátes.
I częstokroć, karząc je po wszystkich bóżnicach przymuszałem bluźnić: a nazbyt przeciw nim szalejąc, prześladowałem aż i do postronnych miast.
12
In quibus dum irem Damáscum cum potestáte, et permíssu príncipum sacerdótum,
W czem, gdym do Damaszku jachał, z władzą i dozwoleniem przedniejszych kapłanów:
13
die média in via, vidi, rex, de cælo supra splendórem solis circumfulsísse me lumen, et eos, qui mecum simul erant.
Wśród dnia w drodze, widziałem, królu, jasność z nieba nad jasność słoneczną, że mię oświeciła, i tych, którzy zemną wespół byli.
14
Omnésque nos cum decidissémus in terram, audívi vocem loquéntem mihi Hebráica lingua: Saule, Saule, quid me perséqueris? durum est tibi contra stímulum calcitráre.
A gdyśmy wszyscy upadli na ziemię, usłyszałem głos mówiący do mnie Żydowskim językiem: Szawle, Szawle, przecz mię prześladujesz? trudno tobie przeciw ościeniowi wierzgać.
15
Ego autem dixi: Quis es Dómine? Dóminus autem dixit: Ego sum Iesus, quem tu perséqueris.
A jam rzekł: Ktoś jest Panie? A Pan rzekł: Jam jest Jezus, którego ty prześladujesz.
16
Sed exsúrge, et sta super pedes tuos: ad hoc enim appárui tibi, ut constítuam te minístrum, et testem eórum, quæ vidísti, et eórum, quibus apparébo tibi,
Ale powstań, a stań na nogi twe: abowiem na tomci się ukazał, abych cię postanowił sługą i świadkiem tego coś widział, i tego w czem ci się okażę:
17
erípiens te de pópulo, et géntibus, in quas nunc ego mitto te,
Wyrywając cię od ludu i poganów, do których cię ja teraz posyłam:
18
aperíre óculos eórum, ut convertántur a ténebris ad lucem, et de potestáte Sátanæ ad Deum, ut accípiant remissiónem peccatórum, et sortem inter sanctos per fidem, quæ est in me.
Abyś otworzył oczy ich, aby się nawrócili z ciemności do światłości, a z mocy szatańskiej do Boga: aby wzięli odpuszczenie grzechów, i dział między świętemi, przez wiarę, która jest w mię.
19
Unde rex Agríppa, non fui incrédulus cælésti visióni:
Dla czego, królu Agryppo, nie byłem niewiernym niebieskiemu widzeniu.
20
sed his, qui sunt Damásci primum, et Ierosólymis, et in omnem regiónem Iudǽæ, et géntibus, annuntiábam, ut pœniténtiam ágerent, et converteréntur ad Deum, digna pœniténtiæ ópera faciéntes.
Ale naprzód tym, którzy są w Damaszku i w Jeruzalem, i po wszystkiej krainie Żydowskiej, i poganom opowiadałem, aby pokutowali i nawrócili się do Boga, czyniąc uczynki godne pokuty.
21
Hac ex causa me Iudǽi, cum essem in templo, comprehénsum tentábant interfícere.
Z przyczyny tej Żydowie, pojmawszy mię w kościele, kusili się zabić mię.
22
Auxílio autem adiútus Dei usque in hodiérnum diem sto, testíficans minóri, atque maióri, nihil extra dicens quam ea, quæ prophétæ locúti sunt futúra esse, et Móyses,
Lecz ratunkiem Boskim wspomożony ostałem się aż do dnia tego, świadcząc i mniejszemu i więtszemu: nic nie powiedając prócz tego co opowiedzieli, że przyść miało, prorocy i Mojżesz:
23
si passíbilis Christus, si primus ex resurrectióne mortuórum, lumen annuntiatúrus est pópulo, et géntibus.
Jeśli cierpiętliwy Chrystus: jeśli pierwszy z powstania od umarłych, światłość ma opowiadać ludowi i poganom.
24
Hæc loquénte eo, et ratiónem reddénte, Festus magna voce dixit: Insánis Paule: multæ te lítteræ ad insániam convértunt.
To gdy on mówił, i obmowę czynił, rzekł Festus głosem wielkim: Szalejesz Pawle, wielka cię nauka przywodzi ku szaleństwu.
25
Et Paulus: Non insánio (inquit) óptime Feste, sed veritátis, et sobrietátis verba loquor.
A Paweł: Nie szaleję, prawi, cny Feste, ale prawdy i trzeźwości słowa powiadam.
26
Scit enim de his rex, ad quem et constánter loquor: latére enim eum nihil horum árbitror. Neque enim in ángulo quidquam horum gestum est.
Bo o tem wie król, do którego i bezpiecznie mówię: bo mniemam, że nic z tych rzeczy nie jest mu tajno. Bo się nic z tych rzeczy nie działo w kącie.
27
Credis rex Agríppa prophétis? Scio quia credis.
Wierzysz, królu Agryppo, prorokom? Wiem, iż wierzysz.
28
Agríppa autem ad Paulum: In módico suades me Christiánum fíeri.
A Agryppa do Pawła: Mało mię nie namówisz, abych był Chrześcijaninem.
29
Et Paulus: Opto apud Deum, et in módico, et in magno, non tantum te, sed étiam omnes, qui áudiunt, hódie fíeri tales, qualis et ego sum, excéptis vínculis his.
A Paweł rzekł: Żądam od Boga, aby i w małe i w wielu, nie tylko ty, ale i wszyscy, którzy słuchają dziś, takiemi się stali jakim ja też jest, okrom tych oków.
30
Et exsurréxit rex, et præses, et Berníce, et qui assidébant eis.
I wstał król, i starosta, i Bernice, i ci którzy siedzieli z niemi.
31
Et cum secessíssent, loquebántur ad ínvicem, dicéntes: Quia nihil morte, aut vínculis dignum quid fecit homo iste.
A odstąpiwszy się rozmawiali z sobą mówiąc: Iż nic nie uczynił ten człowiek godnego śmierci, abo więzienia.
32
Agríppa autem Festo dixit: Dimítti póterat homo hic, si non appellásset Cǽsarem.
A Agryppa rzekł Festowi: Ten człowiek mógł był wolnym być uczynion, by był do Cesarza nie apellował.
1
Ut autem iudicátum est navigáre eum in Itáliam, et tradi Paulum cum réliquis custódiis centurióni nómine Iúlio cohórtis Augústæ,
A gdy postanowiono, że miał on wodą jachać do Włoch, i być oddan Paweł z innemi więźniami Rotmistrzowi, imieniem Juliuszowi roty Augustowej:
2
ascendéntes navem Adrumetínam, incipiéntes navigáre circa Asiæ loca, sustúlimus, perseveránte nobíscum Aristárcho Macédone Thessalonicénsi.
Wsiadszy w okręt Adrumetyński, mając się wieźć podle krajów Azyjskich, puściliśmy się: a trwał z nami Arystarchus Macedończyk Tessaloniczanin.
3
Sequénti autem die devénimus Sidónem. Humáne autem tractans Iúlius Paulum, permísit ad amícos ire, et curam sui ágere.
I przypłynęliśmy dnia drugiego do Sydonu. A Juliusz ludzkie się obchodząc z Pawłem, dopuścił iść do przyjaciół, i opatrzyć się.
4
Et inde cum sustulissémus, subnavigávimus Cyprum, proptérea quod essent venti contrárii.
A ztąmtąd się puściwszy, przypłynęliśmy pod Cypr: dla tego, że były wiatry przeciwne.
5
Et pélagus Cilíciæ, et Pamphýliæ navigántes, vénimus Lystram, quæ est Lýciæ:
A przejachawszy morze Cylicjej i Pamphiljej, przybyliśmy do Listry, która jest Licjej:
6
et ibi invéniens centúrio navem Alexandrínam navigántem in Itáliam, transpósuit nos in eam.
A tam Rotmistrz, znalazszy okręt Aleksandryjski, który płynął do Włoch, przesadził nas do niego.
7
Et cum multis diébus tarde navigarémus, et vix devenissémus contra Gnidum, prohibénte nos vento, adnavigávimus Cretæ iuxta Salmónem:
A przez wiele dni leniwo płynąc, i zaledwie przeciw Gnidowi dojeżdżając, iż nam nie dopuszczał wiatr, odpłynęliśmy pod Kretę podle Salomonu.
8
et vix iuxta navigántes, vénimus in locum quemdam, qui vocátur Bonipórtus, cui iuxta erat cívitas Thalássa.
A ledwie przeminąwszy, przybyliśmy na miejsce niejakie, które zową Dobre porty, którego blizko było miasto Thalassa.
9
Multo autem témpore perácto, et cum iam non esset tuta navigátio, eo quod et ieiúnium iam præteriísset, consolabátur eos Paulus,
A gdy czas nie mały wyszedł, gdy już nie było bezpieczne żeglowanie dla tego, iż i post już był minął, cieszył je Paweł,
10
dicens eis: Viri, vídeo quóniam cum iniúria, et multo damno non solum óneris, et navis, sed étiam animárum nostrárum íncipit esse navigátio.
Mówiąc im: Mężowie widzę iż z szkodą, i z wielką utratą nie tylko ciężaru i okrętu, ale też dusz naszych będzie to jachanie.
11
Centúrio autem gubernatóri et naucléro magis credébat, quam his, quæ a Paulo dicebántur.
Lecz Rotmistrz więcej ufał sprawcy okrętu, i sternikowi, niż temu co Paweł powiedał.
12
Et cum aptus portus non esset ad hiemándum, plúrimi statuérunt consílium navigáre inde, si quómodo possent, deveniéntes Phœnícen, hiemáre, portum Cretæ respiciéntem ad Africum, et ad Corum.
A gdy nie było portu sposobnego ku zimowaniu, wiele ich radziło puścić się ztamtąd jeśliby jako mogli przybywszy do Pheniki, zimować, u portu Kretskiego, który leży ku Afrykowi i Korowi.
13
Aspiránte autem austro, æstimántes propósitum se tenére, cum sustulíssent de Asson, legébant Cretam.
A gdy wiał wiatr z południa, mniemając, że przedsięwzięcie trzymają, puściwszy się z Assonu, płynęli przy Krecie.
14
Non post multum autem misit se contra ipsam ventus typhónicus, qui vocátur Euroáquilo.
Lecz nie długo potem przypadł nań wiatr gwałtowny, który zową Euroaquilo.
15
Cumque arrépta esset navis, et non posset conári in ventum, data nave flátibus, ferebámur.
A gdy był okręt porwan, a nie mógł iść przeciwko wiatru, puściwszy okręt po wiatru płynęliśmy.
16
In ínsulam autem quamdam decurréntes, quæ vocátur Cauda, potúimus vix obtinére scapham.
A gdyśmy przybieżeli do niektórej wyspy, którą zowią Cauda, ledwośmy barki dostać mogli.
17
Qua subláta, adiutóriis utebántur, accingéntes navem, timéntes ne in Syrtim incíderent, summísso vase sic ferebántur.
Którą wziąwszy, używali pomocy, podpasując okręt, bojąc się aby na Syrtę nie wpadli, spuściwszy naczynie tak płynęli.
18
Válida autem nobis tempestáte iactátis, sequénti die iactum fecérunt:
A iż nas gwałtowna nawałność umiotała, nazajutrz wyrzut uczynili.
19
et tértia die suis mánibus armaménta navis proiecérunt.
A trzeciego dnia swemi rękoma sprzęt okrętowy wyrzucili.
20
Neque autem sole, neque sidéribus apparéntibus per plures dies, et tempestáte non exígua imminénte, iam abláta erat spes omnis salútis nostræ.
Lecz gdy się ani słońce, ani gwiazdy przez wiele dni nie ukazowały, a niepogoda nie mała nadlegała, już odjęta była wszystka nadzieja zdrowia naszego.
21
Et cum multa ieiunátio fuísset, tunc stans Paulus in médio eórum, dixit: Oportébat quidem, o viri, audíto me, non tóllere a Creta, lucríque fácere iniúriam hanc, et iactúram.
A gdy było wielkie poszczenie, tedy Paweł stanąwszy w pośrodku ich, i rzekł: O mężowie, potrzebać iście było abyście mnie usłuchawszy od Krety się byli nie puszczali, i pozyskali to utrapienie i szkodę.
22
Et nunc suádeo vobis bono ánimo esse: amíssio enim nullíus ánimæ erit ex vobis, prætérquam navis.
A teraz napominam was, abyście byli dobrej myśli: boć nie będzie zguba żadnej dusze z was, oprócz okrętu.
23
Astitit enim mihi hac nocte ángelus Dei, cuius sum ego, et cui desérvio,
Abowiem stanął przy mnie tej nocy anioł Boga któregom ja jest, i któremu służę,
24
dicens: Ne tímeas Paule: Cǽsari te opórtet assístere: et ecce donávit tibi Deus omnes, qui návigant tecum.
Mówiąc: Nie bój się Pawle, trzeba, abyś stanął przed Cesarzem: a oto darował ci Bóg wszystkie, którzy się wiozą z tobą.
25
Propter quod bono ánimo estóte viri: credo enim Deo quia sic erit, quemádmodum dictum est mihi.
Przetoż bądźcie dobrej myśli mężowie: abowiem wierzę Bogu, że tak będzie, jako mi powiedziano.
26
In ínsulam autem quamdam opórtet nos deveníre.
Lecz musiemy wyniść na niejaki wysep.
27
Sed posteáquam quartadécima nox supervénit, navigántibus nobis in Adria circa médiam noctem, suspicabántur nautæ apparére sibi áliquam regiónem.
A gdy była noc czternasta, gdyśmy się wieźli po Adrjej, około północy, zdało się żeglarzom, że się im ukazała jakaś kraina.
28
Qui et summitténtes bólidem, invenérunt passus vigínti: et pusíllum inde separáti, invenérunt passus quíndecim.
A spuściwszy sznur z ołowiem, naleźli dwadzieścia sążeń: a maluczko ztamtąd odstąpiwszy, naleźli piętnaście sążniów.
29
Timéntes autem ne in áspera loca inciderémus, de puppi mitténtes ánchoras quátuor, optábant diem fíeri.
Lecz bojąc się, abyśmy na miejsca ostre nie napadli, rzuciwszy cztery kotwice z tyłu okrętu, żądali, aby dzień był.
30
Nautis vero quæréntibus fúgere de navi, cum misíssent scapham in mare, sub obténtu quasi incíperent a prora ánchoras exténdere,
A gdy żeglarze chcieli uciec z okrętu, i wypuszczali barkę na morze, rzekomo jakoby chcieli od przodku zarzucać kotwicę:
31
dixit Paulus centurióni, et milítibus: Nisi hi in navi mánserint, vos salvi fíeri non potéstis.
Rzekł Paweł Rotmistrzowi i żołnierzom: Jeśli ci nie zostaną w okręcie, wy nie możecie być zachowani.
32
Tunc abscidérunt mílites funes scaphæ, et passi sunt eam excídere.
Tedy żołnierze obcięli powrozy u barki, i dopuścili jej odpaść.
33
Et cum lux incíperet fíeri, rogábat Paulus omnes súmere cibum, dicens: Quartadécima die hódie exspectántes ieiúni permanétis, nihil accipiéntes.
A gdy poczynało dnieć, prosił Paweł wszystkich, aby jedli, mówiąc: Dzisia czternasty dzień, czekając trwacie głodni, nic nie jedząc.
34
Propter quod rogo vos accípere cibum pro salúte vestra: quia nullíus vestrum capíllus de cápite períbit.
Przeto was proszę, abyście jedli, ku zdrowiu waszemu: boć żadnego z was włos z głowy nie spadnie.
35
Et cum hæc dixísset, sumens panem, grátias egit Deo in conspéctu ómnium: et cum fregísset, cœpit manducáre.
A to rzekszy, chleb wziąwszy dziękował Bogu przed oczyma wszystkich, i połamawszy począł jeść.
36
Animæquióres autem facti omnes, et ipsi sumpsérunt cibum.
Tedy wszyscy przyszedszy ku lepszej myśli, i sami pokarmu używali.
37
Erámus vero univérsæ ánimæ in navi ducéntæ septuagínta sex.
A było nas wszystkich dusz w okręcie, dwieście siedmdziesiąt i sześć.
38
Et satiáti cibo alleviábant navem, iactántes tríticum in mare.
A nasyceni pokarmem, ulżywali okrętu, wyrzucając pszenicę w morze.
39
Cum autem dies factus esset, terram non agnoscébant: sinum vero quemdam considerábant habéntem littus, in quem cogitábant, si possent, eícere navem.
A gdy był dzień, nie poznawali ziemie: wszakoż ujrzeli niektórą odnogę, mającą brzeg, do której myślili, jeśliby mogli przybić okręt.
40
Et cum ánchoras sustulíssent, committébant se mari, simul laxántes iunctúras gubernaculórum: et leváto artemóne secúndum auræ flatum, tendébant ad littus.
Tedy wyciągnąwszy kotwice, puścili się na morze wespółek rozpuściwszy przeguby sterowe, i podniósszy na przodku mały żagiel po wiatru, zmierzali do brzegu.
41
Et cum incidissémus in locum dithalássum, impegérunt navem: et prora quidem fixa manébat immóbilis, puppis vero solvebátur a vi maris.
A gdyśmy wpadli na miejsce, które miało z obu stron morze, otrącili okręt: a przodek uwiąznąwszy został nie ruszając się: lecz zad rozbijał się od gwałtu morza.
42
Mílitum autem consílium fuit ut custódias occíderent, ne quis cum enatásset, effúgeret.
I była rada żołnierzów, aby więźnie pozabijali, żeby który wypłynąwszy nie uciekł.
43
Centúrio autem volens serváre Paulum, prohíbuit fíeri: iussítque eos, qui possent natáre, emíttere se primos, et evádere, et ad terram exíre:
Lecz Rotmistrz, chcąc zachować Pawła, nie dopuścił uczynić: i rozkazał, aby ci, którzy mogli pływać, naprzód się puścili i wypłynęli, i na brzeg wychodzili:
44
et céteros, álios in tábulis ferébant: quosdam super ea, quæ de navi erant. Et sic factum est, ut omnes ánimæ eváderent ad terram.
A drugie jedne na deskach, a drugie na tem co było z okrętu, nieśli. I tak się stało, że wszystkie dusze wyszły na ziemię.
1
Et cum evasissémus, tunc cognóvimus quia Mélita ínsula vocabátur. Bárbari vero præstábant non módicam humanitátem nobis.
A gdyśmy wyszli zdrowo, tedyśmy poznali, iż wyspę Melitę nazywają. A barbarowie okazowali nam niemałą ludzkość.
2
Accénsa enim pyra, reficiébant nos omnes propter imbrem, qui imminébat, et frigus.
Abowiem zapaliwszy kupę drew podejmowali nas wszystkich, dla dżdża, który przynaglał, i zimna.
3
Cum congregásset autem Paulus sarmentórum aliquántam multitúdinem, et imposuísset super ignem, vípera a calóre cum processísset, invásit manum eius.
A gdy Paweł nazbierał niemało chróstu suchego, i kładł na ogień, wyrwawszy się jaszczórka od ciepła, ujęła się ręki jego.
4
Ut vero vidérunt bárbari pendéntem béstiam de manu eius, ad ínvicem dicébant: Utique homicída est homo hic, qui cum eváserit de mari, últio non sinit eum vívere.
A gdy ujrzeli barbarowie bestyą wiszącą u ręki jego, mówili jeden do drugiego: Koniecznie ten człowiek jest mężobójca, który choć z morza zdrowo wyszedł, pomsta nie dopuszcza mu żyć.
5
Et ille quidem excútiens béstiam in ignem, nihil mali passus est.
A on strząsnąwszy bestyą w ogień, nic złego nie ucierpiał.
6
At illi existimábant eum in tumórem converténdum, et súbito casúrum, et mori. Diu autem illis exspectántibus, et vidéntibus nihil mali in eo fíeri, converténtes se, dicébant eum esse deum.
Lecz oni mniemali, żeby miał opuchnąć, i nagle upaść i umrzeć. A gdy długo czekali, i widzieli, że go nic złego nie potkało, odmieniwszy się, mówili, iż jest Bogiem.
7
In locis autem illis erant prǽdia príncipis ínsulæ, nómine Públii, qui nos suscípiens, tríduo benígne exhíbuit.
A na onych miejscach były folwarki Książęcia wyspy, imieniem Publiusza: który nas przyjąwszy, trzy dni przyjacielskie podejmował.
8
Cóntigit autem, patrem Públii fébribus, et dysentéria vexátum iacére. Ad quem Paulus intrávit: et cum orásset, et imposuísset ei manus, salvávit eum.
I trafiło się, że ociec Publiuszów leżał gorączką i biegunką zjęty. Do którego, gdy wszedł Paweł, i modlitwę uczynił, i włożył nań ręce uzdrowił go.
9
Quo facto, omnes, qui in ínsula habébant infirmitátes, accedébant, et curabántur:
Co gdy się stało, wszyscy, którzy mieli niemocy na wyspie, przychodzili, i byli uzdrowieni:
10
qui étiam multis honóribus nos honoravérunt, et navigántibus imposuérunt quæ necessária erant.
Którzy nam też wielkie czci wyrządzali: a gdyśmy odjeżdżali, nakładli czego było potrzeba.
11
Post menses autem tres navigávimus in navi Alexandrína, quæ in ínsula hiemáverat, cui erat insígne Castórum.
A po trzech miesiącach, jachaliśmy w okręcie Aleksandryjskim, który zimował na wyspie, na którym był herb Kastorów.
12
Et cum venissémus Syracúsam, mánsimus ibi tríduo.
A przypłynąwszy do Syrakuzy, zmieszliśmy tam trzy dni.
13
Inde circumlegéntes devénimus Rhégium: et post unum diem, flante austro, secúnda die vénimus Putéolos:
Zkąd objachawszy przybyliśmy do Rhegiu: a po jednym dniu, gdy wiał wiatr południowy, wtórego dnia przypłynęliśmy do Puteolów:
14
ubi invéntis frátribus rogáti sumus manére apud eos dies septem: et sic vénimus Romam.
Gdzie znalazszy bracią, proszeni jesteśmy, abyśmy u nich przez siedm dni zmieszkali: a takeśmy szli do Rzymu.
15
Et inde cum audíssent fratres, occurrérunt nobis usque ad Appii forum, ac tres Tabérnas. Quos cum vidísset Paulus, grátias agens Deo, accépit fidúciam.
A ztamtąd bracia usłyszawszy, wyszli przeciwko nam aż do rynku Appiuszowego. I trzech karczem, które ujrzawszy Paweł, dzięki uczyniwszy Bogu, wziął śmiałość.
16
Cum autem venissémus Romam, permíssum est Paulo manére sibímet cum custodiénte se mílite.
A gdyśmy przyszli do Rzymu, Pawłowi dopuszczono mieszkać osobno, z żołnierzem, który go strzegł.
17
Post tértium autem diem convocávit primos Iudæórum. Cumque conveníssent, dicébat eis: Ego, viri fratres, nihil advérsus plebem fáciens, aut morem patérnum, vinctus ab Ierosólymis tráditus sum in manus Romanórum,
A po trzech dniach, zezwał przedniejszych z Żydów. I gdy się zeszli, mówili do nich: Mężowie bracia ja nie uczyniwszy nic przeciw ludowi, abo zwyczajowi ojczystemu, związany z Jeruzalem podanym jest w ręce Rzymianom.
18
qui cum interrogatiónem de me habuíssent, voluérunt me dimíttere, eo quod nulla esset causa mortis in me.
Którzy pytanie o mnie uczyniwszy, chcieli mię wypuścić: dla tego, że we mnie żadnej przyczyny śmierci nie było.
19
Contradicéntibus autem Iudǽis, coáctus sum appelláre Cǽsarem, non quasi gentem meam habens áliquid accusáre.
Lecz gdy się sprzeciwiali Żydowie, musiałem apellować do Cesarza: nie jakobych miał w czem naród mój oskarżyć.
20
Propter hanc ígitur causam rogávi vos vidére, et álloqui. Propter spem enim Israel caténa hac circúmdatus sum.
Dla tej tedy przyczyny prosiłem, abych was ujrzał i z wami się rozmówił. Abowiem dla nadzieje Izraelskiej tym łańcuchem jestem związany.
21
At illi dixérunt ad eum: Nos neque lítteras accépimus de te a Iudǽa, neque advéniens áliquis fratrum nuntiávit, aut locútus est quid de te malum.
A oni rzekli do niego: My aniśmy wzięli listów o tobie z Żydowskiej ziemie: ani nam żaden z braciej przyszedszy oznajmił, ani mówił o tobie co złego.
22
Rogámus autem a te audíre quæ sentis: nam de secta hac notum est nobis, quia ubíque ei contradícitur.
A żądamy od ciebie słyszeć co rozumiesz. Abowiem o tej sekcie jawno nam jest, iż się jej wszędy sprzeciwiają:
23
Cum constituíssent autem illi diem, venérunt ad eum in hospítium plúrimi, quibus exponébat testíficans regnum Dei, suadénsque eis de Iesu ex lege Móysi, et prophétis a mane usque ad vésperam.
A postanowiwszy mu dzień, przyszło ich barzo wiele do niego do gospody: który świadectwo wydawając przepowiadał królestwo Boże: i namawiając ich o Jezusie, z zakonu Mojżeszowego i z proroków, od poranku aż do wieczora.
24
Et quidam credébant his, quæ dicebántur: quidam vero non credébant.
A jedni wierzyli temu co powiadał, a drudzy nie wierzyli.
25
Cumque ínvicem non essent consentiéntes, discedébant, dicénte Paulo unum verbum: Quia bene Spíritus sanctus locútus est per Isaíam prophétam ad patres nostros,
A będąc niezgodni między sobą, odchodzili: a Paweł mówił jedno słowo: Iż dobrze Duch święty mówił przez Izajasza proroka do ojców naszych,
26
dicens: Vade ad pópulum istum, et dic ad eos: Aure audiétis, et non intelligétis: et vidéntes vidébitis, et non perspiciétis.
Mówiąc: Idź do ludu tego, a mów do nich: Uchem usłyszycie, a nie zrozumiecie: a widząc widzieć będziecie a nie ujrzycie.
27
Incrassátum est enim cor pópuli huius, et áuribus gráviter audiérunt, et óculos suos compressérunt: ne forte vídeant óculis, et áuribus áudiant, et corde intélligant, et convertántur, et sanem eos.
Abowiem zatyło serce ludu tego, a ciężko uszyma słuchali, i zamrażali oczy swe: aby snać oczyma nie widzieli, a uszyma nie słyszeli, i sercem nie zrozumieli, i nawrócili się, a uzdrowiłbym je.
28
Notum ergo sit vobis, quóniam géntibus missum est hoc salutáre Dei, et ipsi áudient.
Niechże wam tedy jawno będzie, iż poganom posłane jest to zbawienie Boże, a oni słuchać będą.
29
Et cum hæc dixísset, exiérunt ab eo Iudǽi, multam habéntes inter se quæstiónem.
A gdy to on mówił: odeszli Żydowie od niego, mając między sobą wielki spór.
30
Mansit autem biénnio toto in suo condúcto: et suscipiébat omnes, qui ingrediebántur ad eum,
I mieszkał Paweł przez całe dwie lecie w swym najętym, domu: a przyjmował wszystkich, którzy wchodzili do niego:
31
prǽdicans regnum Dei, et docens quæ sunt de Dómino Iesu Christo cum omni fidúcia, sine prohibitióne.
Opowiadając królestwo Boże, ucząc co jest o Panu Jezusie Chrystusie, ze wszelkiem bezpieczeństwem, bez zakazania.