Biblia Sacra

Liber I Regum Księga I Królów
1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 6 – 7 – 8 – 9 – 10 – 11 – 12 – 13 – 14 – 15 – 16 – 17 – 18 – 19 – 20 – 21 – 22
1
1
Et rex David senúerat, habebátque ætátis plúrimos dies: cumque operirétur véstibus, non calefiébat. A król Dawid zstarzał się był, i miał wiele dni wieku: a gdy go odziewano szatami, nie zagrzewał się.
2
Dixérunt ergo ei servi sui: Quærámus dómino nostro regi adolescéntulam vírginem, et stet coram rege, et fóveat eum, dormiátque in sinu suo, et calefáciat dóminum nostrum regem. Rzekli mu tedy słudzy jego: Poszukajmy królowi panu naszemu młodej panienki, i niech stoi przed królem, i okrywa go, i śpi na łonie jego, a zagrzewa króla pana naszego.
3
Quæsiérunt ígitur adolescéntulam speciósam in ómnibus fínibus Israel, et invenérunt Abisag Sunamítidem, et adduxérunt eam ad regem. A tak szukali panienki pięknej we wszystkich granicach Izraelskich, i naleźli Abizag Sunamitkę, i przywiedli ją do króla.
4
Erat autem puélla pulchra nimis, dormiebátque cum rege, et ministrábat ei: rex vero non cognóvit eam. A była panienka barzo piękna, i sypiała z królem, i służyła mu, ale jej król nie uznał.
5
Adonías autem fílius Haggith elevabátur, dicens: Ego regnábo. Fecítque sibi currus et équites, et quinquagínta viros, qui cúrrerent ante eum. Lecz Adonias syn Haggith podnosił się, mówiąc: Ja będę królował. I nasprawował sobie wozów i jezdnych i pięćdziesiąt mężów, którzyby biegali przed nim.
6
Nec corrípuit eum pater suus aliquándo, dicens: Quare hoc fecísti? Erat autem et ipse pulcher valde, secúndus natu post Absalom. A nie karał go nigdy ociec jego, mówiąc: Przecześ to uczynił? A był i ten barzo piękny, wtóry syn po Absalomie.
7
Et sermo ei cum Ioab fílio Sárviæ, et cum Abíathar sacerdóte, qui adiuvábant partes Adoníæ. A miał zmowę z Joabem synem Sarwiej, i z Abiatharem kapłanem, którzy pomagali stronie Adoniasowej.
8
Sadoc vero sacérdos, et Banaías fílius Ióiadæ, et Nathan prophéta, et Sémei et Rei, et robur exércitus David, non erat cum Adonía. Lecz Sadok kapłan i Banajas syn Jojadi, i Nathan prorok, i Semei, i Rey, i moc wojska Dawidowego nie z Adoniasem.
9
Immolátis ergo Adonías ariétibus et vítulis, et univérsis pínguibus, iuxta lápidem Zóheleth, qui erat vicínus fonti Rogel, vocávit univérsos fratres suos fílios regis, et omnes viros Iuda servos regis. A tak narzezawszy Adonias baranów i cielców i wszego bydła tłustego u kamienia Zoheleth, który był blizko źródła Rogel, wezwał wszystkich braciej swych synów królewskich i wszystkich mężów Judzkich sług królewskich,
10
Nathan autem prophétam, et Banaíam, et robústos quosque, et Salomónem fratrem suum non vocávit. Lecz Nathana proroka, i Banaje, i wszelkich mocarzów, i Salomona brata swego nie wezwał.
11
Dixit ítaque Nathan ad Bethsabée matrem Salomónis: Num audísti quod regnáverit Adonías fílius Haggith, et dóminus noster David hoc ignórat? I rzekł Nathan do Bethsabee matki Salomonowej: A słyszałaś, że króluje Adonias syn Haggith, a pan nasz Dawid o tem nie wie?
12
Nunc ergo veni, áccipe consílium a me, et salva ánimam tuam, filiíque tui Salomónis. Przetoż teraz pódź, weźmi radę odemnie, a zachowaj duszę swoję, i syna twego Salomona.
13
Vade, et ingrédere ad regem David, et dic ei: Nonne tu dómine mi rex iurásti mihi ancíllæ tuæ, dicens: Sálomon fílius tuus regnábit post me, et ipse sedébit in sólio meo? quare ergo regnat Adonías? Idź a wnidź do króla Dawida i rzecz mu: Azażeś nie ty panie mój królu przysiągł mnie słudze twojej rzekąc: Salomon syn twój będzie królował po mnie, i on będzie siedział na stolicy mojej? Przeczże tedy króluje Adonias?
14
Et adhuc ibi te loquénte cum rege, ego véniam post te, et complébo sermónes tuos. A gdy jeszcze tam będziesz mówić z królem, ja przyjdę za tobą i dopełnię słów twoich.
15
Ingréssa est ítaque Bethsabée ad regem in cubículum: rex autem senúerat nimis, et Abisag Sunamítis ministrábat ei. A tak weszła Bethsabee do króla na pokój: a król się był barzo starzał, a Abisag Sunamitka posługowała mu.
16
Inclinávit se Bethsabée, et adorávit regem. Ad quam rex: Quid tibi, inquit, vis? Nachyliła się Bethsabee i pokłoniła się królowi. Do której król: Czego, pry, chcesz?
17
Quæ respóndens, ait: Dómine mi, tu iurásti per Dóminum Deum tuum ancíllæ tuæ: Sálomon fílius tuus regnábit post me, et ipse sedébit in sólio meo. Która odpowiadając rzekła: Panie mój tyś przysiągł przez Pana Boga twego słudze twojej, Salomon syn twój będzie królował po mnie, i on siedzieć będzie na stolicy mojej.
18
Et ecce nunc Adonías regnat, te, dómine mi rex, ignoránte. A teraz oto Adonias króluje, o czem ty królu panie mój nie wiesz.
19
Mactávit boves, et pínguia quæque, et aríetes plúrimos, et vocávit omnes fílios regis, Abíathar quoque sacerdótem, et Ioab príncipem milítiæ: Salomónem autem servum tuum non vocávit. Nabił wołów i bydła tłustego, i baranów barzo wiele i wezwał wszystkich synów królewskich, i Abiathara kapłana i Joaba hetmana rycerstwa: Lecz Salomona sługi twego nie wezwał.
20
Verúmtamen dómine mi rex, in te óculi respíciunt totíus Israel, ut índices eis, quis sedére débeat in sólio tuo, dómine mi rex, post te. Ale jednak panie mój królu na cię się oglądają oczy wszystkiego Izraela, żebyś im oznajmił kto ma siedzieć na stolicy twojej królu panie mój po tobie.
21
Erítque, cum dormíerit dóminus meus rex cum pátribus suis, érimus ego et fílius meus Sálomon peccatóres. I stanie się, gdy zaśnie pan mój król z ojcy swemi będziemy ja i Salomon syn mój grzesznymi.
22
Adhuc illa loquénte cum rege, Nathan prophéta venit. A gdy ona jeszcze mówiła z królem, Nathan prorok przyszedł.
23
Et nuntiavérunt regi, dicéntes: Adest Nathan prophéta. Cumque introísset in conspéctu regis, et adorásset eum pronus in terram, I oznajmili królowi rzekąc: Idzie Nathan prorok. A gdy wszedł przed oczy królewskie i pokłonił się mu twarzą ku ziemi,
24
dixit Nathan: Dómine mi rex, tu dixísti: Adonías regnet post me, et ipse sédeat super thronum meum? Rzekł Nathan: Panie mój królu tyś rzekł: Adonias niech króluje po mnie, a ten niechaj siedzi na stolicy mojej?
25
Quia descéndit hódie, et immolávit boves, et pínguia, et aríetes plúrimos, et vocávit univérsos fílios regis et príncipes exércitus, Abíathar quoque sacerdótem: illísque vescéntibus, et bibéntibus coram eo, et dicéntibus: Vivat rex Adonías: Dziś bowiem szedł i nabił wołów i tłustego bydła i baranów wiele, i wezwał wszystkich synów królewskich, i hetmanów, i Abiathara kapłana: a gdy oni jedzą i piją przed nim i mówią: Niech żywie Król Adonias,
26
me servum tuum, et Sadoc sacerdótem, et Banaíam fílium Ióiadæ, et Salomónem fámulum tuum non vocávit. Mnie sługi twego i Sadoka kapłana, i Banaję syna Jojady, i Salomona sługi twego nie wezwał.
27
Numquid a dómino meo rege exívit hoc verbum, et mihi non indicásti servo tuo quis sessúrus esset super thronum dómini mei regis post eum? Izali od pana mego króla wyszło to słowo, a nie oznajmiłeś mnie słudze twemu kto ma siedzieć na stolicy pana mego króla po nim?
28
Et respóndit rex David, dicens: Vocáte ad me Bethsabée. Quæ cum fuísset ingréssa coram rege, et stetísset ante eum, I odpowiedział król Dawid rzekąc: Wzówcie do mnie Bethsabee. Która gdy weszła przed króla i stanęła przed nim,
29
iurávit rex, et ait: Vivit Dóminus, qui éruit ánimam meam de omni angústia, Przysiągł król i rzekł: Żywie Pan, który wyrwał duszę moję ze wszystkiego ucisku,
30
quia sicut iurávi tibi per Dóminum Deum Israel, dicens: Sálomon fílius tuus regnábit post me, et ipse sedébit super sólium meum pro me: sic fáciam hódie. Iż jakomci przysiągł przez Pana Boga Izraelowego, rzekąc: Salomon syn twój królować będzie po mnie, i ten będzie siedział na stolicy mojej miasto mnie: tak uczynię dzisia.
31
Summissóque Bethsabée in terram vultu, adorávit regem, dicens: Vivat dóminus meus David in ætérnum. I spuściwszy Bethsabee twarz ku ziemi, pokłoniła się królowi, rzekąc: Niech żywie Pan mój Dawid na wieki.
32
Dixit quoque rex David: Vocáte mihi Sadoc sacerdótem, et Nathan prophétam, et Banaíam fílium Ióiadæ. Qui cum ingréssi fuíssent coram rege, Rzekł też król Dawid: Wzówcie mi Sadoka kapłana, i Nathana proroka, i Banaję syna Jojadowego. Którzy, gdy weszli przed króla,
33
dixit ad eos: Tóllite vobíscum servos dómini vestri, et impónite Salomónem fílium meum super mulam meam, et dúcite eum in Gihon. Rzekł do nich: Weźmicie z sobą sługi pana waszego, a wsadźcie Salomona syna mego na mulicę moję, i prowadźcie go do Gihon.
34
Et ungat eum ibi Sadoc sacérdos, et Nathan prophéta in regem super Israel: et canétis búccina, atque dicétis: Vivat rex Sálomon. Tamże go niech pomaże kapłan Sadok i Nathan prorok za króla nad Izraelem: i będziecie trąbić w trąbę, a rzeczecie: Niech żyje król Salomon.
35
Et ascendétis post eum, et véniet, et sedébit super sólium meum, et ipse regnábit pro me: illíque præcípiam ut sit dux super Israel, et super Iudam. I pójdziecie za nim, i przyjdzie a siędzie na stolicy mojej, a on będzie królował miasto mnie: i jemu rozkażę, aby był wodzem nad Izraelem i nad Judą.
36
Et respóndit Banaías fílius Ióiadæ regi, dicens: Amen: sic loquátur Dóminus Deus dómini mei regis. I odpowiedział Banajas syn Jojady królowi, mówiąc: Amen. Tak niech mówi Pan Bóg pana mego króla.
37
Quómodo fuit Dóminus cum dómino meo rege, sic sit cum Salomóne, et sublímius fáciat sólium eius a sólio dómini mei regis David. Jako był Pan z panem moim królem, tak niech będzie z Salomonem, a niech wywyższy stolicę jego nad stolicę króla pana mego Dawida.
38
Descéndit ergo Sadoc sacérdos, et Nathan prophéta, et Banaías fílius Ióiadæ, et Ceréthi, et Pheléthi: et imposuérunt Salomónem super mulam regis David, et adduxérunt eum in Gihon. Poszedł tedy Nathan prorok i Sadok kapłan, i Banajas syn Jojady, i Cerethy i Phelethy, i wsadzili Salomona na mulicę króla Dawida, i doprowadzili go do Gihon.
39
Sumpsítque Sadoc sacérdos cornu ólei de tabernáculo, et unxit Salomónem: et cecinérunt búccina, et dixit omnis pópulus: Vivat rex Sálomon. I wziąwszy Sadok kapłan róg oliwy z przybytku pomazał Salomona: i trąbili w trąbę, i mówił wszystek lud: Niech żyje król Salomon.
40
Et ascéndit univérsa multitúdo post eum, et pópulus canéntium tíbiis, et lætántium gáudio magno: et insónuit terra a clamóre eórum. I szedł za nim wszystek gmin, i lud grających na piszczałkach i weselących się weselem wielkiem, brzmiała ziemia od krzyku ich.
41
Audívit autem Adonías, et omnes, qui invitáti fúerant ab eo: iamque convívium finítum erat: sed et Ioab, audíta voce tubæ, ait: Quid sibi vult clamor civitátis tumultuántis? I usłyszał Adonias i wszyscy zaproszeni od niego, a biesiada już się była skończyła: lecz i Joab, usłyszawszy głos trąby, rzekł: Co to za krzyk miasta huczącego?
42
Adhuc illo loquénte, Iónathas fílius Abíathar sacerdótis venit: cui dixit Adonías: Ingrédere, quia vir fortis es, et bona núntians. A gdy on jeszcze mówił, Jonathas syn Abiathara kapłana przyszedł: któremu rzekł Adonias: Wnidź, bo mąż mocny, i dobrą nowinę niosąc.
43
Respondítque Iónathas Adoníæ: Nequáquam: dóminus enim noster rex David regem constítuit Salomónem: Odpowiedział Jonathas, Adoniasowi: Nie: bo pan nasz król Dawid postanowił królem Salomona:
44
misítque cum eo Sadoc sacerdótem, et Nathan prophétam, et Banaíam fílium Ióiadæ, et Ceréthi, et Pheléthi, et imposuérunt eum super mulam regis. I posłał z nim kapłana Sadoka, i Nathana proroka, i Banaję syna Jojady, i Cerethy i Phelethy, i wsadzili go na mulicę królewską:
45
Unxerúntque eum Sadoc sacérdos, et Nathan prophéta regem in Gihon: et ascendérunt inde lætántes, et insónuit cívitas: hæc est vox, quam audístis. I pomazali go kapłan Sadok i Nathan prorok za króla w Gihon: i pojachali ztamtąd weseląc się, i zabrzmiało miasto: ten jest głos, któryście słyszeli.
46
Sed et Sálomon sedet super sólium regni. Lecz i Salomon siedzi na stolicy królestwa.
47
Et ingréssi servi regis benedixérunt dómino nostro regi David, dicéntes: Amplíficet Deus nomen Salomónis super nomen tuum, et magníficet thronus eius super thronum tuum. Et adorávit rex in léctulo suo: I wszedszy słudzy królewscy błogosławili panu naszemu królowi Dawidowi mówiąc: Niech rozszerzy Bóg imię Salomonowe nad imię twoje, a niech wielmożną uczyni stolicę jego nad stolicę twoję. I pokłonił się król na łożu swojem:
48
et locútus est: Benedíctus Dóminus Deus Israel, qui dedit hódie sedéntem in sólio meo, vidéntibus óculis meis. I mówił: Błogosławiony Pan Bóg Izraelów, który dał dzisia siedzącego na stolicy mojej, na co patrzą oczy moje.
49
Térriti sunt ergo, et surrexérunt omnes, qui invitáti fúerant ab Adonía, et ivit unusquísque in viam suam. Zlękli się tedy, i wstali wszyscy, których był naprosił Adonias, i poszedł każdy w drogę swoję.
50
Adonías autem timens Salomónem, surréxit, et ábiit, tenuítque cornu altáris. A Adonias bojąc się Salomona, wstał i poszedł i uchwycił się rogu ołtarza.
51
Et nuntiavérunt Salomóni, dicéntes: Ecce Adonías timens regem Salomónem, ténuit cornu altáris, dicens: Iuret mihi rex Sálomon hódie, quod non interfíciat servum suum gládio. I powiedzieli Salomonowi, rzekąc: Oto Adonias, bojąc się króla Salomona, uchwycił się rogu ołtarza, mówiąc: Niech mi dziś przysięże król Salomon, że nie zabije sługi swego mieczem.
52
Dixítque Sálomon: Si fúerit vir bonus, non cadet ne unus quidem capíllus eius in terram: sin autem malum invéntum fúerit in eo, moriétur. I rzekł Salomon: Będzieli dobrym mężem, nie spadnie i jeden włos głowy jego na ziemię: ale jeśli się w nim najdzie co złego, umrze.
53
Misit ergo rex Sálomon, et edúxit eum ab altári: et ingréssus adorávit regem Salomónem: dixítque ei Sálomon: Vade in domum tuam. Posłał tedy król Salomon i wywiódł go od ołtarza: a wszedszy pokłonił się królowi Salomonowi: i rzekł mu Salomon: Idź do domu swego.
2
1
Appropinquavérunt autem dies David ut morerétur: præcepítque Salomóni fílio suo, dicens: I przybliżyły się dni Dawida, aby umarł, i rozkazał Salomonowi synowi swemu, mówiąc:
2
Ego ingrédior viam univérsæ terræ: confortáre, et esto vir. Ja idę w drogę wszystkiej ziemie: zmacniaj się, a bądź mężem,
3
Et obsérva custódias Dómini Dei tui, ut ámbules in viis eius: ut custódias cæremónias eius, et præcépta eius, et iudícia, et testimónia, sicut scriptum est in lege Móysi: ut intélligas univérsa quæ facis, et quocúmque te vérteris: Zachowaj straży Pana Boga twego, abyś chodził drogami jego: żebyś strzegł Ceremonij jego i przykazania jego, i sądów, i świadectw, jako napisano w zakonie Mojżeszowym: abyś rozumiał wszystko co czynisz, i do czego się jedno obrócisz:
4
ut confírmet Dóminus sermónes suos, quos locútus est de me, dicens: Si custodíerint fílii tui vias suas, et ambuláverint coram me in veritáte, in omni corde, suo et in omni ánima sua, non auferétur tibi vir de sólio Israel. Aby utwierdził Pan mowy swoje, które mówił o mnie, rzekąc: Jeśli będą strzedz synowie twoi dróg swych, i będą chodzić przedemną, w prawdzie ze wszystkiego serca swego, i ze wszystkiej dusze swojej, nie będzie odjęty mąż z stolice Izraelskiej.
5
Tu quoque nosti quæ fécerit mihi Ioab fílius Sárviæ, quæ fécerit duóbus princípibus exércitus Israel, Abner fílio Ner, et Amasæ fílio Iether: quos occídit, et effúdit sánguinem belli in pace, et pósuit cruórem prœ́lii in bálteo suo, qui erat circa lumbos eius, et in calceaménto suo, quod erat in pédibus eius. Ty też wiesz, co mi uczynił Joab syn Sarwiej, co uczynił dwiema hetmanom wojska Izraelskiego, Abnerowi synowi Ner, i Amazie synowi Jether: które pozabijał, i wylał krew wojny w pokoju, i położył krew bitwy na pasie rycerskim swoim, który był około biódr jego, i na bucie swym, który był na nogach jego.
6
Fácies ergo iuxta sapiéntiam tuam, et non dedúces canítiem eius pacífice ad ínferos. Uczynisz tedy według mądrości twej, a nie doprowadzisz sędziwości jego w pokoju do piekła.
7
Sed et fíliis Berzellái Galaadítis reddes grátiam, erúntque comedéntes in mensa tua: occurrérunt enim mihi quando fugiébam a fácie Absalom fratris tui. Ale i synom Berzellai Galaadczyka łaskę oddasz, i będą jadać u stołu twego: bo mi zaszli, gdym uciekał przed Absalomem bratem twoim.
8
Habes quoque apud te Sémei fílium Gera fílii Iémini de Bahúrim, qui maledíxit mihi maledictióne péssima, quando ibam ad Castra: sed quia descéndit mihi in occúrsum cum transírem Iordánem, et iurávi ei per Dóminum, dicens: Non te interfíciam gládio: Masz też przy sobie Semei, syna Gera, syna Jemini z Bahurim, który mi złorzeczył złorzeczeństwem, nagorszem, gdym szedł do Obozu: ale iż mi zaszedł, gdym się przeprawiał przez Jordan, a przysiągłem mu przez Pana, rzekąc: Nie zabiję cię mieczem.
9
tu noli pati eum esse innóxium. Vir autem sápiens es, ut scias quæ fácies ei, deducésque canos eius cum sánguine ad ínferos. Ty go nie cierp, żeby był bez karania. Ale jesteś mężem mądrym, że będziesz wiedział co mu masz uczynić, i doprowadzisz sędziwość jego ze krwią do piekła.
10
Dormívit ígitur David cum pátribus suis, et sepúltus est in civitáte David. Zasnął tedy Dawid z ojcy swemi, i pogrzebion jest w mieście Dawidowem.
11
Dies autem, quibus regnávit David super Israel, quadragínta anni sunt: in Hebron regnávit septem annis: in Ierúsalem, trigínta tribus. A dnit których królował Dawid nad Izraelem czterdzieści lat jest: w Hebronie królował siedm lat, a w Jeruzalem trzydzieści lat i trzy.
12
Sálomon autem sedit super thronum David patris sui, et firmátum est regnum eius nimis. A Salomon siadł na stolicy Dawida ojca swego, i zmocniło się królestwo jego barzo.
13
Et ingréssus est Adonías fílius Haggith ad Bethsabée matrem Salomónis. Quæ dixit ei: Pacificúsne est ingréssus tuus? Qui respóndit: Pacíficus. I wszedł Adonias syn Haggith do Bethsabee matki Salomonowej. Która mu rzekła: Spokojne li jest weście twoje? Który odpowiedział: Spokojne:
14
Addidítque: Sermo mihi est ad te. Cui ait: Lóquere. Et ille: I przydał: mam nieco mówić z tobą. Któremu rzekła: Mów. A on rzekł:
15
Tu, inquit, nosti, quia meum erat regnum, et me præposúerat omnis Israel sibi in regem: sed translátum est regnum, et factum est fratris mei: a Dómino enim constitútum est ei. Ty wiesz, iż moje było królestwo, i mnie był przełożył wszystek Izrael nad sobą za króla: lecz przeniesione jest królestwo, i dostało się bratu memu, bo mu je Pan naznaczył.
16
Nunc ergo petitiónem unam precor a te: ne confúndas fáciem meam. Quæ dixit ad eum: Lóquere. Teraz tedy jednej prośby proszę od ciebie: nie zawstydzaj oblicza mego. Która rzekła do niego: Powiedz.
17
Et ille ait: Precor ut dicas Salomóni regi (neque enim negáre tibi quidquam potest) ut det mihi Abisag Sunamítidem uxórem. A on rzekł: Proszę, abyś mówiła królowi Salomonowi (bo tobie nic odmówić nie może), aby mi dał Abisag Sunamitkę za żonę.
18
Et ait Bethsabée: Bene: ego loquar pro te regi. I rzekła Bethsabee: Dobrze, ja będę o cię z królem mówiła.
19
Venit ergo Bethsabée ad regem Salomónem, ut loquerétur ei pro Adonía: et surréxit rex in occúrsum eius, adoravítque eam, et sedit super thronum suum: positúsque est thronus matri regis, quæ sedit ad déxteram eius. Przyszła tedy Bethsabee do króla Salomona, aby z nim mówiła za Adoniaszem: i wstał król przeciwko niej, i ukłonił się jej, i siadł na stolicy swojej: i postanowiono stolicę matce królewskiej, która siadła po prawicy jego.
20
Dixítque ei: Petitiónem unam párvulam ego déprecor a te: ne confúndas fáciem meam. Et dixit ei rex: Pete mater mea: neque enim fas est ut avértam fáciem tuam. I rzekła mu: O jednę prośbę maluczką ja cię proszę, nie zawstydzaj oblicza mego, I rzekł jej król: Proś matko moja: bo mi się niegodzi, abym odwrócił oblicza twoje.
21
Quæ ait: Detur Abisag Sunamítis Adoníæ fratri tuo uxor. Która rzekła: Niech będzie dana Abisag Sunamitka Adoniasowi bratu twemu za żonę.
22
Respondítque rex Sálomon, et dixit matri suæ: Quare póstulas Abisag Sunamítidem Adoníæ? póstula ei et regnum: ipse est enim frater meus maior me, et habet Abíathar sacerdótem, et Ioab fílium Sárviæ. Odpowiedział król Salomon, i rzekł matce swojej: czemu prosisz o Abisag Sunamitkę Adoniasowi? Proś mu i królestwa: bo on jest brat mój starszy niżeli ja, a ma po sobie Abiathar kapłana, i Joaba syna Sarwiej.
23
Iurávit ítaque rex Sálomon per Dóminum, dicens: Hæc fáciat mihi Deus, et hæc addat, quia contra ánimam suam locútus est Adonías verbum hoc. A tak przysiągł król Salomon na Pana mówiąc: To mi niech Bóg uczyni, i to niech przyczyni, że przeciw duszy swej mówił Adonias słowo to.
24
Et nunc vivit Dóminus, qui firmávit me, et collocávit me super sólium David patris mei, et qui fecit mihi domum, sicut locútus est, quia hódie occidétur Adonías. A teraz żywie Pan, który mię zmocnił, i posadził mię na stolicy Dawida ojca mego, i który mi uczynił dom jako rzekł: że dziś będzie zabit Adonias.
25
Misítque rex Sálomon per manum Banaíæ fílii Ióiadæ, qui interfécit eum, et mórtuus est. I posłał król Salomon przez rękę Banaje syna Jojady, który go zabił, i umarł.
26
Abíathar quoque sacerdóti dixit rex: Vade in Anathoth ad agrum tuum: équidem vir mortis es: sed hódie te non interfíciam, quia portásti arcam Dómini Dei coram David patre meo, et sustinuísti labórem in ómnibus, in quibus laborávit pater meus. Abiatharowi też kapłanowi rzekł król: Idź do Anathoth do roli twej, zaiste mężemeś śmierci: ale cię dziś nie zabiję, boś nosił skrzynię Pana Boga przed Dawidem ojcem moim, a wytrwałeś prace we wszystkiem, w czem pracował ociec mój.
27
Eiécit ergo Sálomon Abíathar ut non esset sacérdos Dómini, ut implerétur sermo Dómini, quem locútus est super domum Heli in Silo. Wyrzucił tedy Salomon Abiathara, żeby nie był kapłanem Pańskim: aby się spełniło słowo Pańskie, które mówił na dom Heli w Silo.
28
Venit autem núntius ad Ioab, quod Ioab declinásset post Adoníam, et post Salomónem non declinásset: fugit ergo Ioab in tabernáculum Dómini, et apprehéndit cornu altáris. I przyszła wieść do Joaba, że Joab przestawał z Adoniaszem, a nie przestawał z Salomonem: a tak uciekł Joab do przybytku Pańskiego, i uchwycił się rogu ołtarza.
29
Nuntiatúmque est regi Salomóni quod fugísset Ioab in tabernáculum Dómini, et esset iuxta altáre: misítque Sálomon Banaíam fílium Ióiadæ, dicens: Vade, intérfice eum. I oznajmiono królowi Salomonowi, że uciekł Joab do przybytku Pańskiego, a jest u ołtarza: i posłał Salomon Banaję syna Jojady, rzekąc: Idź, zabij go.
30
Et venit Banaías ad tabernáculum Dómini, et dixit ei: Hæc dicit rex: Egrédere. Qui ait: Non egrédiar, sed hic móriar. Renuntiávit Banaías regi sermónem, dicens: Hæc locútus est Ioab, et hæc respóndit mihi. I przyszedł Banajas do przybytku Pańskiego, i rzekł mu: To mówi król: Wynidź. Który rzekł: Nie wynidę, ale tu umrę. I odniósł Banajas królowi mowę, mówiąc: Tak mówił Joab, i to mi od powiedział:
31
Dixítque ei rex: Fac sicut locútus est, et intérfice eum, et sépeli: et amovébis sánguinem innocéntem, qui effúsus est a Ioab, a me, et a domo patris mei. I rzekł mu król: Uczyńże jako mówił: a zabij go, i pogrzeb, a odejmiesz krew niewinną, którą wylał Joab, odemnie, i od domu ojca niego.
32
Et reddet Dóminus sánguinem eius super caput eius, quia interfécit duos viros iustos, meliorésque se: et occídit eos gládio, patre meo David ignoránte, Abner fílium Ner príncipem milítiæ Israel, et Amasam fílium Iether príncipem exércitus Iuda: I odda Pan krew jego na głowę jego: ponieważ zabił dwu mężów sprawiedliwych i lepszych niżli sam: a zabił je mieczem, o czem nie wiedział ociec mój Dawid, Abnera syna Ner hetmana wojska Izraelskiego, i Amazę syna Jether, hetmana wojska Judzkiego:
33
et revertétur sanguis illórum in caput Ioab, et in caput séminis eius in sempitérnum. David autem et sémini eius, et dómui, et throno illíus, sit pax usque in ætérnum a Dómino. I wróci się krew ich na głowę Joab, i na głowę nasienia jego na wieki. A Dawidowi i potomstwu jego, i domowi i stolicy jego niech będzie pokój aż na wieki od Pana.
34
Ascéndit ítaque Banaías fílius Ióiadæ, et aggréssus eum interfécit: sepultúsque est in domo sua in desérto. A tak szedł Banajas syn Jojady, i rzuciwszy się nań, zabił: i pogrzebion jest w domu swym na pustyni.
35
Et constítuit rex Banaíam fílium Ióiadæ pro eo super exércitum, et Sadoc sacerdótem pósuit pro Abíathar. I postanowił król Banaje syna Jojady nad wojskiem miasto niego, a Sadoka postawił kapłanem miasto Abiathara.
36
Misit quoque rex, et vocávit Sémei: dixítque ei: Ædífica tibi domum in Ierúsalem, et hábita ibi: et non egrediéris inde huc atque illuc. Posłał też król i wezwał Semei, i rzekł mu: Zbuduj sobie dom w Jeruzalem, a mieszkaj tam: a nie wynidziesz ztamtąd tam i sam.
37
Quacúmque autem die egréssus fúeris, et transíeris torréntem Cedron, scito te interficiéndum: sanguis tuus erit super caput tuum. Ale któregokolwiek dnia wynidziesz, a przejdziesz przez potok Cedron, wiedz, że zabit będziesz: krew twoja będzie na głowie twojej.
38
Dixítque Sémei regi: Bonus sermo: sicut locútus est dóminus meus rex, sic fáciet servus tuus. Habitávit ítaque Sémei in Ierúsalem diébus multis. I rzekł Semei królowi: Dobra mowa, jako rzekł pan mój król, tak uczyni sługa twój. I mieszkał Semei w Jeruzalem przez niemały czas.
39
Factum est autem post annos tres ut fúgerent servi Sémei ad Achis fílium Máacha regem Geth: nuntiatúmque est Sémei quod servi eius issent in Geth. I przydało się po trzech leciech, że uciekli słudzy Semei do Achis syna Maacha króla Geth: i powiedziano Semei, że słudzy jego szli do Geth.
40
Et surréxit Sémei, et stravit ásinum suum, ivítque ad Achis in Geth ad requiréndum servos suos, et addúxit eos de Geth. I wstał Semei i osiodłał osła swego, i jachał do Achis do Geth szukać sług swoich, i przywiódł je z Geth:
41
Nuntiátum est autem Salomóni quod isset Sémei in Geth de Ierúsalem, et rediísset. I powiedziano Salomonowi, że jeździł Semei do Geth z Jeruzalem, i wrócił się.
42
Et mittens vocávit eum, dixítque illi: Nonne testificátus sum tibi per Dóminum, et prædíxi tibi: Quacúmque die egréssus íeris huc et illuc, scito te esse moritúrum? Et respondísti mihi: Bonus sermo, quem audívi. A posławszy wezwał go, i rzekł mu: Azam ci się nie oświadczył przez Pana, i opowiadałem ci: Któregokolwiek dnia wyszedszy pójdziesz tam i sam, wiedz, że umrzesz? I odpowiedziałeś mi: Dobra mowa, którąm słyszał.
43
Quare ergo non custodísti iusiurándum Dómini, et præcéptum quod præcéperam tibi? Przecześ tedy nie strzegł przysięgi Pańskiej, i przykazania, którem ci był przykazał?
44
Dixítque rex ad Sémei: Tu nosti omne malum, cuius tibi cónscium est cor tuum, quod fecísti David patri meo: réddidit Dóminus malítiam tuam in caput tuum. I rzekł król do Semei: Ty wiesz wszystko złe, którego jest świadome serce twoje, któreś uczynił Dawidowi ojcu memu: oddał Pan złość twoję na głowę twoję.
45
Et rex Sálomon benedíctus, et thronus David erit stábilis coram Dómino usque in sempitérnum. A król Salomon błogosławiony i stolica Dawidowa będzie utwierdzona przed Panem aż na wieki.
46
Iussit ítaque rex Banaíæ fílio Ióiadæ: qui egréssus, percússit eum, et mórtuus est. I rozkazał król Banajei synowi Jojady: który wyszedszy zabił go i umarł.
3
1
Confirmátum est ígitur regnum in manu Salomónis, et affinitáte coniúnctus est Pharaóni regi Ægýpti: accépit namque fíliam eius, et addúxit in civitátem David, donec compléret ædíficans domum suam, et domum Dómini, et murum Ierúsalem per circúitum. Utwierdziło się tedy Królestwo w ręce Salomonowej, i spowinowacił się z Pharaonem Królem Egiptskim: bo pojął córkę jego, i przyniósł do miasta Dawidowego, ażby był skończył budując dom swój, i dom Pański, i mur Jerozolimski w około.
2
Attamen pópulus immolábat in excélsis: non enim ædificátum erat templum nómini Dómini usque in diem illum. Wszakoż lud ofiarował na wyżynach: bo nie był obudowany kościół imieniowi Pańskiemu aż do dnia onego.
3
Diléxit autem Sálomon Dóminum, ámbulans in præcéptis David patris sui, excépto quod in excélsis immolábat, et accendébat thymiáma. I miłował Salomon Pana, chodząc w przykazaniach Dawida ojca swego, wyjąwszy iż na wyżynach ofiarował, i zapalał kadzidło.
4
Abiit ítaque in Gábaon, ut immoláret ibi: illud quippe erat excélsum máximum: mille hóstias in holocáustum óbtulit Sálomon super altáre illud in Gábaon. Szedł tedy do Gabaon, aby tam ofiarował: bo ta była wyżyna nawiętsza: tysiąc ofiar na całopalenie ofiarował Salomon na onym ołtarzu w Gabaon.
5
Appáruit autem Dóminus Salomóni per sómnium nocte, dicens: Póstula quod vis ut dem tibi. I ukazał się Pan Salomonowi przez sen w nocy, mówiąc: Proś czego chcesz żeć dam.
6
Et ait Sálomon: Tu fecísti cum servo tuo David patre meo misericórdiam magnam, sicut ambulávit in conspéctu tuo in veritáte, et iustítia, et recto corde tecum: custodísti ei misericórdiam tuam grandem, et dedísti ei fílium sedéntem super thronum eius, sicut est hódie. I rzekł Salomon. Tyś uczynił z sługą swoim Dawidem ojcem moim miłosierdzie wielkie, jako chodził przed oczyma twemi, w prawdzie i w sprawiedliwości, i prostem sercem z tobą: zachowałeś mu miłosierdzie twoje wielkie, i dałeś mu syna siedzącego na stolicy jego, jako jest dzisia.
7
Et nunc Dómine Deus, tu regnáre fecísti servum tuum pro David patre meo: ego autem sum puer párvulus, et ignórans egréssum, et intróitum meum. A teraz Panie Boże, tyś uczynił królem sługę twego miasto Dawida ojca mego, a jam jest pacholę małe, a nieznające wyścia i weścia mego.
8
Et servus tuus in médio est pópuli, quem elegísti, pópuli infiníti, qui numerári et supputári non potest præ multitúdine. A sługa twój jest w pośrodku ludu, któryś obrał, ludu niezliczonego, który prze mnóstwo nie może być policzony, ani porachowany,
9
Dabis ergo servo tuo cor dócile, ut pópulum tuum iudicáre possit, et discérnere inter bonum et malum. Quis enim póterit iudicáre pópulum istum, pópulum tuum hunc multum? A przeto daj słudze twemu serce rozumne, aby mógł twój lud sądzić, i rozeznać między złem a dobrem, bo któż może sądzić lud ten, lud ten twój wielki?
10
Plácuit ergo sermo coram Dómino, quod Sálomon postulásset huiuscémodi rem. Podobała się tedy mowa przed Panem, że Salomon prosił takiej rzeczy.
11
Et dixit Dóminus Salomóni: Quia postulásti verbum hoc, et non petísti tibi dies multos, nec divítias, aut ánimas inimicórum tuórum, sed postulásti tibi sapiéntiam ad discernéndum iudícium: I rzekł Pan Salomonowi: Żeś słowa tego prosił, a nie żądałeś sobie dni wiela, ani bogactw, abo dusz nieprzyjaciół twoich: aleś prosił sobie o mądrość dla rozeznaniu sądu:
12
ecce feci tibi secúndum sermónes tuos, et dedi tibi cor sápiens et intélligens, in tantum ut nullus ante te símilis tui fúerit, nec post te surrectúrus sit. Otożem ci uczynił według mowy twojej, i dałem ci serce mądre i rozumne, tak iż żaden przed tobą nie był podobny tobie, ani po tobie powstanie.
13
Sed et hæc, quæ non postulásti, dedi tibi: divítias scílicet, et glóriam, ut nemo fúerit símilis tui in régibus cunctis retro diébus. Lecz i to czegoś nie żądał, dałem tobie, to jest bogactwa i sławę, że żaden z królów nie był podobny tobie wszystkich przeszłych czasów.
14
Si autem ambuláveris in viis meis, et custodíeris præcépta mea et mandáta mea, sicut ambulávit pater tuus, longos fáciam dies tuos. A będziesz li chodził drogami moimi, i strzegł przykazań moich i ustaw moich, jako twój ociec chodził, przedłużę dni twoje.
15
Igitur evigilávit Sálomon, et intelléxit quod esset sómnium: cumque venísset Ierúsalem, stetit coram arca fœ́deris Dómini, et óbtulit holocáusta, et fecit víctimas pacíficas, et grande convívium univérsis fámulis suis. Ocucił się tedy Salomon, i porozumiał że był sen: i przyjachawszy do Jeruzalem, stanął przed skrzynią przymierza Pańskiego, i ofiarował całopalenia, i uczynił ofiary zapokojne, i wielką ucztę na wszystkie sługi swoje.
16
Tunc venérunt duæ mulíeres meretríces ad regem, steterúntque coram eo, I przyszły dwie niewieście wszetecznice do króla, i stanęły przed nim.
17
quarum una ait: Obsecro, mi dómine: ego et múlier hæc habitabámus in domo una, et péperi apud eam in cubículo. Z których jedna rzekła: Proszę mój panie: ja i ta niewiasta mieszkaliśmy w jednym domu, i zległam u niej w komorze.
18
Tértia autem die postquam ego péperi, péperit et hæc: et erámus simul, nullúsque álius nobíscum in domo, excéptis nobis duábus. A trzeciego dnia potem jakom porodziła, zległa też i ta: i byłyśmy pospołu, a żaden inny nie był z nami w domu, oprócz nas dwojga.
19
Mórtuus est autem fílius mulíeris huius nocte: dórmiens quippe oppréssit eum. I umarł syn tej niewiasty w nocy: bo go śpiąc przyległa.
20
Et consúrgens intempéstæ noctis siléntio, tulit fílium meum de látere meo, ancíllæ tuæ dormiéntis, et collocávit in sinu suo: suum autem fílium, qui erat mórtuus, pósuit in sinu meo. I wstawszy o północy, wzięła syna mego od boku mnie służebnice twojej śpiącej, i położyła go na łonie swojem: a syna swego, który był umarł położyła na łonie mojem.
21
Cumque surrexíssem mane ut darem lac fílio meo, appáruit mórtuus: quem diligéntius íntuens clara luce, deprehéndi non esse meum quem genúeram. A gdym wstała rano, chcąc dać mleka synowi memu, nalazłam umarłego: któremu przypatrując się pilniej w jasny dzień, poznałam, że nie był mój któregom porodziła.
22
Respondítque áltera múlier: Non est ita ut dicis, sed fílius tuus mórtuus est, meus autem vivit. E contrário illa dicébat: Mentíris: fílius quippe meus vivit, et fílius tuus mórtuus est. Atque in hunc modum contendébant coram rege. I odpowiedziała druga niewiasta: Nie jest tak jak powiadasz: ale syn twój umarł, a mój żyw. Przeciwnym zaś obyczajem ona mówiła: Nieprawdę mówisz: bo syn mój żyw, a syn twój umarł. I tak się spierały przed Królem.
23
Tunc rex ait: Hæc dicit: Fílius meus vivit, et fílius tuus mórtuus est: et ista respóndit: Non, sed fílius tuus mórtuus est, meus autem vivit. Tedy król rzekł: Ta mówi, syn mój żyw, a syn twój umarł. A ta odpowiada: Nie, ale syn twój umarł, a mój żyw.
24
Dixit ergo rex: Afférte mihi gládium. Cumque attulíssent gládium coram rege, I rzekł król: Przynieście mi miecza. A gdy przyniesiono miecz przed króla,
25
Divídite, inquit, infántem vivum in duas partes, et date dimídiam partem uni, et dimídiam partem álteri. Rozdzielcie, pry, dziecię żywe na dwie części, a dajcie połowicę jednej a połowicę drugiej,
26
Dixit autem múlier, cuius fílius erat vivus, ad regem (commóta sunt quippe víscera eius super fílio suo): Obsecro dómine, date illi infántem vivum, et nolíte interfícere eum. E contrário illa dicébat: Nec mihi, nec tibi sit, sed dividátur. I rzekła niewiasta, której syn był żywy, do króla: (bo się poruszyły wnętrzności jej nad synem swoim). Proszę panie, dajcie jej dziecię żywe, a nie zabijajcie go. Przeciwnym obyczajem owa mówiła: Niech nie będzie ani mnie ani tobie, ale niech je rozdzielą.
27
Respóndit rex, et ait: Date huic infántem vivum, et non occidátur: hæc est enim mater eius. Odpowiedział król, i rzekł: Dajcie tej dziecię żywe, a nie zabijajcie go: bo ta jest matka jego.
28
Audívit ítaque omnis Israel iudícium quod iudicásset rex, et timuérunt regem, vidéntes sapiéntiam Dei esse in eo ad faciéndum iudícium. I usłyszał wszystek lud Izraelski sąd, który król osądził, i bali się króla, widząc że mądrość Boża była w nim ku czynieniu sądu.
4
1
Erat autem rex Sálomon regnans super omnem Israel: A Salomon był królem królując nad wszystkim Izraelem:
2
et hi príncipes quos habébat: Azarías fílius Sadoc sacerdótis: A te książęta które miał: Azarias syn Sadoka kapłana:
3
Elíhoreph, et Ahía fílii Sisa scribæ: Iósaphat fílius Ahilud a commentáriis: Elihoreph i Ahia synowie Sisa pisarze: Jozaphat syn Ahilud Kanclerz:
4
Banaías fílius Ióiadæ super exércitum: Sadoc autem, et Abíathar sacerdótes: Banajas syn Jojady nad wojskiem: a Sadok i Abiathar kapłani.
5
Azarías fílius Nathan super eos qui assistébant regi: Zabud fílius Nathan sacérdos, amícus regis: Azarias syn Nathan nad tym: którzy stali przy królu: Zabud syn Nathan kapłan, przyjaciel królewski:
6
et Ahisar præpósitus domus: et Adoníram fílius Abda super tribúta. I Abizar przełożony nad domem: a Adoniram syn Abdi nad pobory.
7
Habébat autem Sálomon duódecim præféctos super omnem Israel, qui præbébant annónam regi et dómui eius: per síngulos enim menses in anno, sínguli necessária ministrábant. Lecz Salomon miał dwanaście przełożonych nad wszystkim Izraelem, którzy dodawali żywności królowi i domowi jego: bo na każdy Miesiąc przez rok jeden z nich potrzeb dodawał.
8
Et hæc nómina eórum: Benhur in monte Ephraim. A te są imiona ich: Benhur na górze Ephraim.
9
Béndecar in Macces, et in Sálebim, et in Béthsames, et in Elon, et in Béthanan. Bendekar w Makkes i w Salebim i w Bethsames i w Elon i w Bethanan.
10
Bénhesed in Aruboth: ipsíus erat Socho, et omnis terra Epher. Benhesed w Aruboth: jego był Socho, i wszystka ziemia Epher.
11
Benabínadab, cuius omnis Nephath Dor: Tapheth fíliam Salomónis habébat uxórem. Benabinadab, którego wszystek Nephathdor, Thaphetę córkę Salomonowę miał za żonę.
12
Bana fílius Ahilud regébat Thanac et Magéddo, et univérsam Bethsan, quæ est iuxta Sárthana subter Iézrahel, a Bethsan usque Abelméhula e regióne Iécmaan. Bana syn Ahilud rządził Thanak i Mageddo i wszystek Bethsan, który jest podle Sarthana pod Jezrahelem od Bethsan aż do Abelmehula przeciw Jekmaan.
13
Béngaber in Ramoth Gálaad: habébat Avóthiair fílii Manásse in Gálaad: ipse prǽerat in omni regióne Argob, quæ est in Basan, sexagínta civitátibus magnis atque murátis, quæ habébant seras ǽreas. Bengaber w Ramot Galaad: miał Auothiair syna Manassego w Galaad, on był nad wszystką krainą Argob, która jest w Basan, nad sześciądziesiąt miast wielkich i murowanych, które miały zamykanie miedziane.
14
Ahínadab fílius Addo prǽerat in Mánaim. Ahinadab syn Addo rządził w Manaim.
15
Achímaas in Néphthali: sed et ipse habébat Básemath fíliam Salomónis in coniúgio. Achimaas w Nephtalim, ale i on miał Bazemathę córkę Salomonowę za żonę.
16
Báana fílius Husi in Aser, et in Baloth. Baana syn Husi w Azer i w Baloth.
17
Iósaphat fílius Phárue in Issachar. Jozaphat syn Pharue w Issahar.
18
Sémei fílius Ela in Béniamin. Semei syn Ela w Benjamin.
19
Gaber fílius Uri in terra Gálaad, in terra Sehon regis Amorrhǽi et Og regis Basan, super ómnia quæ erant in illa terra. Gaber syn Uri w ziemi Galaad, w ziemi Sehon króla Amorrhejskiego, i Og króla Bazan, nad wszem co było w onej ziemi.
20
Iuda et Israel innumerábiles, sicut aréna maris in multitúdine: comedéntes, et bibéntes, atque lætántes. Juda i Izrael niezliczony, jako piasek morski w mnóstwie jedząc i pijąc, a weseląc się.
21
Sálomon autem erat in ditióne sua, habens ómnia regna a flúmine terræ Philísthiim usque ad términum Ægýpti: offeréntium sibi múnera, et serviéntium ei cunctis diébus vitæ eius. A Salomon mieszkał w państwie swojem, mając wszystkie królestwa, od rzeki ziemie Philistynskiej aż do granice Egiptskiej, którzy mu nosili dary, i służyli mu po wszystkie dni żywota jego.
22
Erat autem cibus Salomónis per dies síngulos trigínta cori símilæ, et sexagínta cori farínæ, A był obrok Salomonów, na każdy dzień trzydzieści korcy czystej mąki i sześćdziesiąt korcy mąki.
23
decem boves pingues, et vigínti boves pascuáles, et centum aríetes, excépta venatióne cervórum, capreárum, atque bubalórum, et ávium altílium. Dziesięć wołów tłustych, a dwadzieścia wołów pastewnych, i sto baranów, oprócz łowu, jeleni, sarn i bawołów, i ptastwa karmnego.
24
Ipse enim obtinébat omnem regiónem, quæ erat trans flumen, a Thaphsa usque ad Gazan, et cunctos reges illárum regiónum: et habébat pacem ex omni parte in circúitu. Bo on dzierżał wszystkę krainę, która była za rzeką, od Taphsa aż da Gazan, i wszystkie króle onych krajów: a miał pokój ze wszech stron w około:
25
Habitabátque Iuda, et Israel absque timóre ullo, unusquísque sub vite sua, et sub ficu sua, a Dan usque Bersabée, cunctis diébus Salomónis. I mieszkał Juda i Izrael bez wszelkiej bojaźni, każdy pod winną macicą swoją, i pod figą swoją, od Dan aż do Bersabee po wszystkie dni Salomonowe.
26
Et habébat Sálomon quadragínta míllia præsépia equórum currílium, et duódecim míllia equéstrium. I miał Salomon czterdzieści tysięcy żłobów koni do wozów, a dwanaście tysięcy do jazdy.
27
Nutriebántque eos supradícti regis præfécti: sed et necessária mensæ regis Salomónis cum ingénti cura præbébant in témpore suo. A opatrowali je wyżej pomienieni starostowie królewscy: lecz i potrzeby do stołu króla Salomona z wielką pilnością dodawali czasu swego.
28
Hórdeum quoque, et páleas equórum, et iumentórum, deferébant in locum ubi erat rex, iuxta constitútum sibi. Jęczmień też i słomę dla koni, i mułów, wozili na miejsce, gdzie był król, według tego jako iin ustawiono.
29
Dedit quoque Deus sapiéntiam Salomóni, et prudéntiam multam nimis, et latitúdinem cordis quasi arénam, quæ est in líttore maris. Dał też Bóg Salomonowi mądrość i roztropność barzo wielką, i przestroność serca jako piasek, który jest na brzegu morskim.
30
Et præcedébat sapiéntia Salomónis sapiéntiam ómnium Orientálium et Ægyptiórum, I przechodziła mądrość Salomonowa mądrość wszystkich ludzi Wschodnich, i Egiptyanów.
31
et erat sapiéntior cunctis homínibus: sapiéntior Ethan Ezrahíta, et Heman, et Chalcol, et Dorda fíliis Mahol: et erat nominátus in univérsis géntibus per circúitum. I był mędrszy nad wszystkie ludzie: mędrszy niż Ethan Ezrahita, i Hetman, i Chalkol, i Dorda synowie Mahol: i był sławny u wszech narodów okolicznych.
32
Locútus est quoque Sálomon tria míllia parábolas: et fuérunt cármina eius quinque et mille. Mówił też Salomon trzy tysiące przypowieści: a pieśni jego było tysiąc i pięć.
33
Et disputávit super lignis, a cedro quæ est in Líbano, usque ad hyssópum, quæ egréditur de paríete: et disséruit de iuméntis, et volúcribus, et reptílibus, et píscibus. Rozprawiał też o drzewach od Cedru, który jest na Libanie, aż do hyssopu, który wyrasta z ściany: i mówił o zwierzętach, i ptakach, i płazie, i o rybach.
34
Et veniébant de cunctis pópulis ad audiéndam sapiéntiam Salomónis, et ab univérsis régibus terræ, qui audiébant sapiéntiam eius. I przychodzili ze wszystkich narodów słuchać mądrości Salomonowej, i od wszystkich królów ziemskich, którzy słyszeli mądrość jego.
5
1
Misit quoque Hiram rex Tyri servos suos ad Salomónem: audívit enim quod ipsum unxíssent regem pro patre eius: quia amícus fúerat Hiram David omni témpore. Posłał też Hiram król Tyru sługi swe do Salomona: bo słyszał, że go pomazano na królestwo miasto ojca jego: abo wiem Hiram był przyjacielem Dawidowi przez wszystek czas,
2
Misit autem Sálomon ad Hiram, dicens: I posłał Salomon do Hiram, mówiąc:
3
Tu scis voluntátem David patris mei, et quia non potúerit ædificáre domum nómini Dómini Dei sui propter bella imminéntia per circúitum, donec daret Dóminus eos sub vestígio pedum eius. Ty wiesz wolą Dawida ojca mego: a iż nie mógł budować domu imieniowi Pana Boga swego, przed walkami nalegającemi, w około, aż je dał Pan pod stopy nóg jego.
4
Nunc autem réquiem dedit Dóminus Deus meus mihi per circúitum, et non est satan, neque occúrsus malus. Lecz teraz dał mi Pan Bóg mój odpoczynienie zewsząd: i niemasz przeciwnika, ani zabiegu złego.
5
Quam ob rem cógito ædificáre templum nómini Dómini Dei mei, sicut locútus est Dóminus David patri meo, dicens: Fílius tuus, quem dabo pro te super sólium tuum, ipse ædificábit domum nómini meo. Przetoż myślę zbudować kościół imieniowi Pana Boga mego, jako mówił Pan Dawidowi ojcu memu, rzekąc: Syn twój, którego dam miasto siebie na stolicę twoję, ten zbuduje dom imieniowi memu.
6
Prǽcipe ígitur ut præcídant mihi servi tui cedros de Líbano, et servi mei sint cum servis tuis: mercédem autem servórum tuórum dabo tibi quamcúmque petíeris: scis enim quómodo non est in pópulo meo vir qui nóverit ligna cǽdere sicut Sidónii. A tak przykaż, że mi nawycinają słudzy twoi Cedru z Libanu, a słudzy moi niechaj będą z sługami twymi, a zapłatę sług twoich dam tobie którąkolwiek żądać będziesz: bo wiesz jako niemasz między ludem moim męża, któryby umiał drzewo wyrębować jako Sydończycy.
7
Cum ergo audísset Hiram verba Salomónis, lætátus est valde, et ait: Benedíctus Dóminus Deus hódie, qui dedit David fílium sapientíssimum super pópulum hunc plúrimum. Gdy tedy usłyszał Hiram słowa Salomonowe, uradował się barzo, i rzekł: Błogosławiony Pan Bóg dzisia, który dał Dawidowi syna barzo mądrego nad ludem tym wielkim.
8
Et misit Hiram ad Salomónem, dicens: Audívi quæcúmque mandásti mihi: ego fáciam omnem voluntátem tuam in lignis cédrinis et abiégnis. I posłał Hiram do Salomona, mówiąc: Słyszałem o cośkolwiek wskazał do mnie: ja uczynię wszystkę wolą twoję około drzewa Cedrowego, i Jodłowego.
9
Servi mei depónent ea de Líbano ad mare, et ego compónam ea in rátibus in mari usque ad locum, quem significáveris mihi: et applicábo ea ibi, et tu tolles ea: præbebísque necessária mihi, ut detur cibus dómui meæ. Słudzy moi złożą je z Libanu do morza, a ja złożę je w tratfy na morzu, aż na miejsce, o którem mi dasz znać, i przypławię je tam, a ty je pobierzesz: i dodasz mi potrzeb, aby była dana żywność domowi memu.
10
Itaque Hiram dabat Salomóni ligna cédrina, et ligna abiégna, iuxta omnem voluntátem eius. A tak Hiram dodawał Salomonowi drzewa Cedrowego, i drzewa Jodłowego, według wszystkiej woli jego,
11
Sálomon autem præbébat Hiram coros trítici vigínti míllia in cibum dómui eius, et vigínti coros puríssimi ólei: hæc tribuébat Sálomon Hiram per síngulos annos. A Salomon dawał Hiram dwadzieścia tysięcy korcy pszenice na żywność domowi jego, i dwadzieścia korcy oliwy naczystszej: to dawał Salomon Hiram na każdy rok.
12
Dedit quoque Dóminus sapiéntiam Salomóni, sicut locútus est ei: et erat pax inter Hiram et Salomónem, et percussérunt ambo fœdus. Dał też Pan mądrość Salomonowi, jako mu rzekł: i był pokój między Hiram i Salomonem, i uczynili obadwa przymierze,
13
Elegítque rex Sálomon operários de omni Israel, et erat indíctio trigínta míllia virórum. I obrał Król Salomon robotniki ze wszego Izraeli, i było na trzydzieści tysięcy mężów.
14
Mittebátque eos in Líbanum, decem míllia per menses síngulos vicíssim, ita ut duóbus ménsibus essent in dómibus suis: et Adoníram erat super huiuscémodi indictióne. I posyłał je na Liban, dziesięć tysięcy na każdy miesiąc na przemiany, tak że przez dwa miesiąca byli w domiech swoich: a nad tem nakazaniem przełożonym był Adoniram.
15
Fuerúntque Salomóni septuagínta míllia eórum qui ónera portábant, et octogínta míllia latomórum in monte: Miał też Salomon siedmdziesiąt tysięcy tych, co nosili brzemiona, a ośmdziesiąt tysięcy tych, którzy w górze łamali kamienie:
16
absque præpósitis qui prǽerant síngulis opéribus, número trium míllium et trecentórum, præcipiéntium pópulo et his qui faciébant opus. Oprócz przełożonych, którzy byli nad każdą robotą liczbą trzech tysięcy i trzechset, którzy rozkazowali ludzomm i tym co robili.
17
Præcepítque rex ut tóllerent lápides grandes, lápides pretiósos in fundaméntum templi, et quadrárent eos: I przykazał król, żeby brali kamienie wielkie, kamienie kosztowne na fundament kościelny, i kwadrowali je:
18
quos dolavérunt cæmentárii Salomónis, et cæmentárii Hiram: porro Gíblii præparavérunt ligna et lápides ad ædificándam domum. Które ciosali murarze Salomonowi, i murarze Hiram, a Gibliowie nagotowali drzewa i kamienie na budowanie domu.
6
1
Factum est ergo quadringentésimo et octogésimo anno egressiónis filiórum Israel de terra Ægýpti, in anno quarto, mense Zio (ipse est mensis secúndus), regni Salomónis super Israel, ædificári cœpit domus Dómino. Stało się tedy roku czterysetnego i ośmdziesiątego wyścia synów Izraelowych z ziemie Egiptskiej, roku czwartego miesiąca Zyja (ten jest miesiąc wtóry) królowania Salomonowego nad Izraelem, poczęto budować dom Panu.
2
Domus autem, quam ædificábat rex Sálomon Dómino, habébat sexagínta cúbitos in longitúdine, et vigínti cúbitos in latitúdine, et trigínta cúbitos in altitúdine. A dom, który budował król Salomon Panu, miał sześćdziesiąt łokci wzdłuż, a dwadzieścia a trzydzieści łoko na zwyż.
3
Et pórticus erat ante templum vigínti cubitórum longitúdinis, iuxta mensúram latitúdinis templi: et habébat decem cúbitos latitúdinis ante fáciem templi. A przysionek był przed kościołem dwadzieścia łokiet w zdłuż, według miary szerokości kościoła: a miał dziesięć łokiet w szerz przed kościołem.
4
Fecítque in templo fenéstras oblíquas. I poczynił w kościele okna pochodziste,
5
Et ædificávit super paríetem templi tabuláta per gyrum, in pariétibus domus per circúitum templi et oráculi, et fecit látera in circúitu. I zbudował na ścianie kościelnej gmachy w około, na ścianach domu koło kościoła i koło wyroczaice, i uczynił pobocznice w około.
6
Tabulátum, quod subter erat, quinque cúbitos habébat latitúdinis, et médium tabulátum sex cubitórum latitúdinis, et tértium tabulátum septem habens cúbitos latitúdinis. Trabes autem pósuit in domo per circúitum forínsecus, ut non hærérent muris templi. Gmach, który niższy był, miał pięć łokiet w szerz, a średni gmach, sześć łokiet w szerz, a trzeci gmach miał siedm łokiet w szerz. Tramy lepak położył w domu około z nadworza, aby nie przylegały do murów kościelnych.
7
Domus autem cum ædificarétur, de lapídibus dolátis atque perféctis ædificáta est: et málleus, et secúris, et omne ferraméntum non sunt audíta in domo cum ædificarétur. A gdy dom budowano, budowano go z kamienia ciosanego i wyrobionego: a młota i siekiery i wszelakiego naczynia żelaznego nie słychać było w domu, gdy go budowano.
8
Ostium láteris médii in parte erat domus dextræ: et per cóchleam ascendébant in médium cœnáculum, et a médio in tértium. Drzwi średniego boku na stronie były domu prawej ręki: a po okrągłym wschodzie wstępowano na gmach średni, a z średniego na trzeci.
9
Et ædificávit domum, et consummávit eam: texit quoque domum laqueáribus cédrinis. I budował dom i dokończył go: i przykrył dom połapem Cedrowym.
10
Et ædificávit tabulátum super omnem domum quinque cúbitis altitúdinis, et opéruit domum lignis cédrinis. I zbudował piętro na wszystkim domie, pięć łokiet w zwyż, i pokrył dom drzewem Cedrowem.
11
Et factus est sermo Dómini ad Salomónem, dicens: I stało się słowo Pańskie do Salomona, rzekąc.
12
Domus hæc, quam ædíficas, si ambuláveris in præcéptis meis, et iudícia mea féceris, et custodíeris ómnia mandáta mea, grádiens per ea: firmábo sermónem meum tibi, quem locútus sum ad David patrem tuum. Dom ten, który budujesz, jeśli będziesz chodził w przykazaniach moich i sądy moje czynić będziesz, i zachowasz wszystkie rozkazania moje, chodząc w nich: utwierdzę mowę moję tobie, którąm mówił do Dawida ojca twego.
13
Et habitábo in médio filiórum Israel, et non derelínquam pópulum meum Israel. I będę mieszkał w pośrodku synów Izraelowych, i nie opuszczę ludu mego Izraelskiego.
14
Igitur ædificávit Sálomon domum, et consummávit eam. A tak budował Salomon dom i dokonał go.
15
Et ædificávit paríetes domus intrínsecus tabulátis cédrinis: a paviménto domus usque ad summitátem paríetum, et usque ad laqueária, opéruit lignis cédrinis intrínsecus: et texit paviméntum domus tábulis abiégnis. I zbudował ściany domu wewnątrz deskami Cedrowemi, ode tła domu aż do wierzchu ścian, i aż do stropu okrył ściany drzewem Cedrowem wewnątrz: a tło domu położył tarcicami Jodłowemi.
16
Ædificavítque vigínti cubitórum ad posteriórem partem templi tabuláta cédrina, a paviménto usque ad superióra: et fecit interiórem domum oráculi in Sanctum sanctórum. I zbudował na dwudziestu łokiet w tył, kościoła gmachy Cedrowe, ode tła aż ku wierzchu: i uczynił wnętrzny dom wyrocznice na święte świętych.
17
Porro quadragínta cubitórum erat ipsum templum pro fóribus oráculi. Ale sam kościół był na czterdzieści łokiet przededrzwiami wyrocznice.
18
Et cedro omnis domus intrínsecus vestiebátur, habens tornatúras, et iunctúras suas fabrefáctas, et cælatúras eminéntes: ómnia cédrinis tábulis vestiebántur: nec omníno lapis apparére póterat in paríete. A wszystek dom wewnątrz był Cedrem oprawiony, mając toczenia fugowania swe barzo foremne, i rzezania wysadzające się: wszystko Cedrowemi deskami było okryto: i zgoła żaden kamień nie mógł być widziany w ścienie.
19
Oráculum autem in médio domus, in interióri parte fécerat, ut póneret ibi arcam fœ́deris Dómini. Lecz wyrocznice w pośrodku domu we wnętrznej stronie był nagotował, aby tam postawił skrzynię przymierza Pańskiego.
20
Porro oráculum habébat vigínti cúbitos longitúdinis, et vigínti cúbitos latitúdinis, et vigínti cúbitos altitúdinis: et opéruit illud atque vestívit auro puríssimo: sed et altáre vestívit cedro. A wyrocznica miała dwadzieścia łokiet w zdłuż i dwadzieścia łokiet w szerz, i dwadzieścia łokiet w zwyż: i okrył ją. I odział szczerem złotem: ale i ołtarz osadził Cedrem.
21
Domum quoque ante oráculum opéruit auro puríssimo, et affíxit láminas clavis áureis. Dom też przed wyrocznicą okrył szczerem złotem, i przybił blachy gwoździami złotemi.
22
Nihílque erat in templo quod non auro tegerétur: sed et totum altáre oráculi texit auro. I nie było niczego w kościele, czegoby złotem nie okryto: ale i wszystek ołtarz wyrocznice powlókł złotem.
23
Et fecit in oráculo duos chérubim de lignis olivárum, decem cubitórum altitúdinis. I uczynił w wyrocznicy dwa Cheruby z drzewa oliwnego, dziesięć łokci na zwyż,
24
Quinque cubitórum ala cherub una, et quinque cubitórum ala cherub áltera: id est, decem cúbitos habéntes, a summitáte alæ uníus usque ad alæ altérius summitátem. Pięć łokci jedno skrzydło Cheruba, a pięć łokci drugie skrzydło Cheruba: to jest, dziesięć łokci mające od końca skrzydła jednego aż do końca skrzydła drugiego.
25
Decem quoque cubitórum erat cherub secúndus: in mensúra pari, et opus unum erat in duóbus chérubim, Dziesięć też łokci był Cherub drugi, w równej mierze, i robota jedna była we dwu Cherubach,
26
id est, altitúdinem habébat unus cherub decem cubitórum, et simíliter cherub secúndus. To jest wysokość Cheruba jednego, była na dziesiąci łokci, i także Cheruba drugiego.
27
Posuítque chérubim in médio templi interióris: extendébant autem alas suas chérubim, et tangébat ala una paríetem, et ala cherub secúndi tangébat paríetem álterum: alæ autem álteræ in média parte templi se ínvicem contingébant. I postawił Cherubiny w pośrodku kościoła wnętrznego: ale rozciągali skrzydła swe Cherubowie, i dosięgało skrzydła jedno ściany, a skrzydło Cheruba drugiego dosięgało ściany drugiej: a drugie skrzydła w pośrodku kościoła dotykały się jedno drugiego.
28
Texit quoque chérubim auro. Powlókł też Cheruby złotem.
29
Et omnes paríetes templi per circúitum sculpsit váriis cælatúris et torno: et fecit in eis chérubim, et palmas, et pictúras várias, quasi prominéntes de paríete, et egrediéntes. A wszystkie ściany kościelne w około wyrzezał rozmaitem rzezaniem i toczeniem: i poczynił na nich Cheruby, i palmy, i kwiaty rozmaite, jakoby się wydające z ściany i wychodzące.
30
Sed et paviméntum domus texit auro intrínsecus et extrínsecus. Lecz i tło domu położył złotem wewnątrz i zewnątrz.
31
Et in ingréssu oráculi fecit ostíola de lignis olivárum, postésque angulórum quinque. A na weściu wyrocznice uczynił drzwiczki z drzewa oliwnego, a podwoje były na pięć grani.
32
Et duo óstia de lignis olivárum: et sculpsit in eis pictúram chérubim, et palmárum spécies, et anáglypha valde prominéntia: et texit ea auro, et opéruit tam chérubim quam palmas, et cétera, auro. A dwoje drzwi z drzewa oliwnego: i wyrył na nich malowanie Cherubim, i figury palm, i rzezania barzo wydatne: i powlókł je złotem: i oprawił złotem tak Cheruby jako i palmy, i inne rzeczy.
33
Fecítque in intróitu templi postes de lignis olivárum quadrangulátos: I uczynił w weściu kościoła podwoje z drzewa oliwnego na cztery granie:
34
et duo óstia de lignis abiégnis altrínsecus: et utrúmque óstium duplex erat, et se ínvicem tenens aperiebátur. A dwoje drzwi z drzewa Jodłowego we wnątrz ku sobie: a oboje drzwi dwoiste były, i społu się dzierżąc otwierały się.
35
Et sculpsit chérubim, et palmas, et cælatúras valde eminéntes: operuítque ómnia láminis áureis ópere quadro ad régulam. I wyrzezał Cheruby i palmy, i rzezania barzo wydatnie, i powlókł wszystko blachami złotemi robotą granowitą pod prawidło.
36
Et ædificávit átrium intérius tribus ordínibus lápidum politórum, et uno órdine lignórum cedri. I zbudował sień wnętrzną trzema rzędoma kamienia ciosanego, a jednym rzędem drzewa Cedrowego.
37
Anno quarto fundáta est domus Dómini in mense Zio: Roku czwartego jest założon dom Pański, miesiąca Zyja,
38
et in anno undécimo, mense Bul (ipse est mensis octávus), perfécta est domus in omni ópere suo, et in univérsis utensílibus suis: ædificavítque eam annis septem. A roku jedenastego miesiąca Bul (ten jest ósmy miesiąc) dokonan jest dom ze wszystką robotą swą, i ze wszystkiem naczyniem jego: a budował ji siedm lat.
7
1
Domum autem suam ædificávit Sálomon trédecim annis, et ad perféctum usque perdúxit. A dom swój budował Salomon trzynaście lat, i zupełnie go dokonał.
2
Ædificávit quoque domum saltus Líbani centum cubitórum longitúdinis, et quinquagínta cubitórum latitúdinis, et trigínta cubitórum altitúdinis: et quátuor deambulácra inter colúmnas cédrinas: ligna quippe cédrina excíderat in colúmnas. Zbudował też dom lasu libanu na sto łokci w zdłuż, a na pięćdziesiąt łokci w szerz, a na trzydzieści łokci w zwyż: i cztery chodniki między słupami Cedrowemi: bo był wyciął drzewa Cedrowe na słupy.
3
Et tabulátis cédrinis vestívit totam cámeram, quæ quadragínta quinque colúmnis sustentabátur. Unus autem ordo habébat colúmnas quíndecim A tarcicami Cedrowemi pokrył wszystek sklep, który stał na czterdzieści i piąci słupiech. A jeden rząd miał słupów piętnaście.
4
contra se ínvicem pósitas, Jeden przeciw drugiemu postawionych.
5
et e regióne se respiciéntes, æquáli spátio inter colúmnas, et super colúmnas quadranguláta ligna in cunctis æquália. I przeciw sobie stojących, a był równy plac między słupami, a na słupiech drzewa na cztery granie we wszem równe.
6
Et pórticum columnárum fecit quinquagínta cubitórum longitúdinis, et trigínta cubitórum latitúdinis: et álteram pórticum in fácie maióris pórticus: et colúmnas, et epistýlia super colúmnas. I przysionek słupów uczynił pięćdziesiąt łokiet w zdłuż, a trzydzieści łokiet w szerz: i drugi przysionek przed więtszym przysionkiem, i słupy i kapitelle na słupiech.
7
Pórticum quoque sólii, in qua tribúnal est, fecit: et texit lignis cédrinis a paviménto usque ad summitátem. Uczynił też przystanek stołeczny, w którym jest stolica sądowa; i przykrył drzewem Cedrowem ode tła aż do wierzchu,
8
Et domúncula, in qua sedebátur ad iudicándum, erat in média pórticu símili ópere. Domum quoque fecit fíliæ Pharaónis (quam uxórem dúxerat Sálomon) tali ópere, quali et hanc pórticum. A domek, w którym siadał na sąd, był w pośród przysionka, takąż robotą. Zbudował też dom córce Pharaonowej, (którą był wziął za żonę Salomon) takąż robotą jako i ten przysionek.
9
Omnia lapídibus pretiósis, qui ad normam quamdam atque mensúram tam intrínsecus quam extrínsecus serráti erant: a fundaménto usque ad summitátem paríetum, et extrínsecus usque ad átrium maius. Wszystko kamieniem drogim, które pod sznur jakiś i miarę tak wewnątrz jako i zewnątrz przepiłowane było: od fundamentu, aż do wierzchu ścian, i zewnątrz aż do sieni więtszej,
10
Fundaménta autem de lapídibus pretiósis, lapídibus magnis decem sive octo cubitórum. A fundamenty z kamienia kosztownego, z kamienia wielkiego na dziesiąci abo na ośmi łokci.
11
Et désuper lápides pretiósi æquális mensúræ secti erant, similitérque de cedro. A na wierzchu kamienie kosztowne w równej mierze ciosane były, i takież też z Cedru.
12
Et átrium maius rotúndum trium órdinum de lapídibus sectis, et uníus órdinis de doláta cedro: necnon et in átrio domus Dómini interióri, et in pórticu domus. A sień więtsza okrągła ze trzech rzędów z kamienia ciosanego, a z jednego rzędu zheblowanego Cedru: także i w sieni domu Pańskiego wnętrznej w przysionku domu.
13
Misit quoque rex Sálomon, et tulit Hiram de Tyro, Posłał też król Salomon i wziął Hirama z Tyru.
14
fílium mulíeris víduæ de tribu Néphthali, patre Týrio, artíficem ærárium, et plenum sapiéntia, et intelligéntia, et doctrína, ad faciéndum omne opus ex ære. Qui cum venísset ad regem Salomónem, fecit omne opus eius. Syna niewiasty wdowy z pokolenia Nephthali, z ojca Tyryjczyka, rzemieślnika około miedzi, pełnego mądrości, i rozumu, i nauki na wszelką robotę z miedzi. Który gdy przyszedł do króla Salomona, sprawił wszystkie roboty jego.
15
Et finxit duas colúmnas ǽreas, decem et octo cubitórum altitúdinis colúmnam unam: et línea duódecim cubitórum ambiébat colúmnam utrámque. I urobił dwa słupy miedziane, jeden słup na ośmnaście łokci w zwyż: a sznur na dwanaście łokiet opasował obadwa słupy.
16
Duo quoque capitélla fecit, quæ poneréntur super cápita columnárum, fusília ex ære: quinque cubitórum altitúdinis capitéllum unum, et quinque cubitórum altitúdinis capitéllum álterum: Uczynił też dwie kapitelle, które miano postawić na wierzchu słupów, ulane z miedzi: pięć łokiet w zwyż Capitellum jedno, i pięć łokiet w zwyż Capitellum drugie:
17
et quasi in modum retis, et catenárum sibi ínvicem miro ópere contextárum. Utrúmque capitéllum columnárum fúsile erat: septéna vérsuum retiácula in capitéllo uno, et septéna retiácula in capitéllo áltero. A jakoby na kształt sieci i łańcuszków społem między sobą dziwną robotą poplecionych. Obiedwie Capitella słupów lane były: siedm rzędów siatek na Capitellum jednym, a siedm siatek na Capitellum drugim.
18
Et perfécit colúmnas, et duos órdines per circúitum retiaculórum singulórum, ut tégerent capitélla, quæ erant super summitátem, malogranatórum: eódem modo fecit et capitéllo secúndo. I dokonał słupów i dwu rzędów w około każdej siatki, aby okryły Capitella, które były na wierzchu malogranatów: tymże sposobem uczynił na Capitellum drugim.
19
Capitélla autem, quæ erant super cápita columnárum, quasi ópere lílii fabricáta erant in pórticu quátuor cubitórum. A Capitella, które były na wierzchu słupów, jakoby robotą liliej urobione były w przysionku na cztery łokcie.
20
Et rursum ália capitélla in summitáte columnárum désuper iuxta mensúram colúmnæ contra retiácula: malogranatórum autem ducénti órdines erant in circúitu capitélli secúndi. I zasię inne Capitella na wierzchu słupów, zwierzchu podług miary słupa przeciw siatkom: a jabłek granatowych było dwieście rzędów około Capitellum drugiego:
21
Et státuit duas colúmnas in pórticu templi: cumque statuísset colúmnam déxteram, vocávit eam nómine Iachin: simíliter eréxit colúmnam secúndam, et vocávit nomen eius Booz. I postawił dwa słupy w przysionku kościelnym: a postawiwszy słup prawy: nazwał go imieniem Jachin: także postawił słup drugi, i nazwał imię jego Booz.
22
Et super cápita columnárum opus in modum lílii pósuit: perfectúmque est opus columnárum. A na wierzchu słupów robotę na kształt liliej postawił: i dokonała się robota słupów.
23
Fecit quoque mare fúsile decem cubitórum a lábio usque ad lábium, rotúndum in circúitu: quinque cubitórum altitúdo eius, et restícula trigínta cubitórum cingébat illud per circúitum. Uczynił też morze lane na dziesiąci łokiet od brzegu aż do brzegu, okrągłe w około: na piąci łokiet wysokość jego, a sznurek na trzydzieści łokiet opasował je w około.
24
Et sculptúra subter lábium circuíbat illud decem cúbitis ámbiens mare: duo órdines sculpturárum striatárum erant fúsiles. A rzezanie pod krajem obchodziło je dziesiącią łokci obtaczając morze: dwa rzędy rzezania żłobkowatego lane były.
25
Et stabat super duódecim boves, e quibus tres respiciébant ad aquilónem, et tres ad occidéntem, et tres ad merídiem, et tres ad oriéntem: et mare super eos désuper erat: quorum posterióra univérsa intrínsecus latitábant. A stało na dwunaście wolech, z których trzej patrzali na północy, a trzej na zachód Słońca, a trzej na południe, a trzej na wschód Słońca, a morze na nich z wierzchu było: których pośladki wszystkie się wewnątrz kryły.
26
Grossitúdo autem lutéris, trium unciárum erat: labiúmque eius quasi lábium cálicis, et fólium repándi lílii: duo míllia batos capiébat. A mięsz umywalnie była na trzy wielkie palce, a kraj jej, jakoby kraj u kubka, a jako list rozwitej liliej: brało w się dwa tysiąca wiader:
27
Et fecit decem bases ǽneas, quátuor cubitórum longitúdinis bases síngulas, et quátuor cubitórum latitúdinis, et trium cubitórum altitúdinis. I uczynił dziesięć podstawków miedzianych, każdy podstawek wzdłuż na cztery łokcie, a na cztery łokcie w szerz, a na trzy łokcie w zwyż.
28
Et ipsum opus básium, interrásile erat: et sculptúræ inter iunctúras. A sama robota podstawków miejscy gładka była: a rzezanie między spojeniem.
29
Et inter corónulas et plectas, leónes et boves et chérubim, et in iunctúris simíliter désuper: et subter leónes et boves, quasi lora ex ære dependéntia. A między koronkami i plecieńcami lwy i woły i Cheruby: i także przy spojeniu zwierzchu: a pod lwy i woły, jakoby rzemienie z miedzi wiszące.
30
Et quátuor rotæ per bases síngulas, et axes ǽrei: et per quátuor partes quasi huméruli subter lutérem fúsiles, contra se ínvicem respectántes. I cztery koła do każdego podstawka, i osi miedziane: i na czterech stronach jakoby ramionka pod umywalnią ulane ku sobie wespół patrzące.
31
Os quoque lutéris intrínsecus erat in cápitis summitáte: et quod forínsecus apparébat, uníus cúbiti erat totum rotúndum, paritérque habébat unum cúbitum et dimídium: in ángulis autem columnárum váriæ cælatúræ erant: et média intercolúmnia, quadráta non rotúnda. Brzeg też umywalnie był wewnątrz na wierzchu głowy, a co się ze wnątrz okazowało, było na jeden łokieć wszystko okrągłe, a miało także półtora łokcia: a na węgłach słupów były rozliczne rzezania: a środki między słupami na cztery granie, a nie okrągłe.
32
Quátuor quoque rotæ, quæ per quátuor ángulos basis erant, cohærébant sibi subter basim: una rota habébat altitúdinis cúbitum et semis. Cztery też koła, które u czterech rogach podstawku były, dzierżały się siebie pod podstawkiem jedno koło było na półtora łokcia wysokie.
33
Tales autem rotæ erant quales solent in curru fíeri: et axes eárum, et rádii, et canthi, et modíoli, ómnia fusília. A koła takie były jakie bywają u wozu: i osi ich, i szpice, i dzwona, i piasty wszystko lite.
34
Nam et huméruli illi quátuor per síngulos ángulos basis uníus, ex ipsa basi fúsiles et coniúncti erant. Bo i one cztery ramionka na każdym węgle podstawka jednego z tegoż podstawka ulane i spojone były.
35
In summitáte autem basis erat quædam rotúnditas dimídii cúbiti, ita fabrefácta ut luter désuper posset impóni, habens cælatúras suas, variásque sculptúras ex semetípsa. A na wierzchu podstawka była okrągłość niejaka na pół łokcia, tak urobiona, żeby na nie umywalnia mogła być włożona, mając rzezania swe i różne rycia sama z siebie.
36
Sculpsit quoque in tabulátis illis, quæ erant ex ære, et in ángulis, chérubim, et leónes, et palmas, quasi in similitúdinem hóminis stantis, ut non cæláta, sed appósita per circúitum videréntur. Wyrzezał też na deszczakach onych, które były z miedzi i na węgłach, Cherubimy i lwy i palmy, jakoby na podobieństwo człowieka stojącego, że się nie wyryte ale przystawione w około widziały,
37
In hunc modum fecit decem bases, fusúra una, et mensúra, sculpturáque consímili. Tymże sposobem uczynił dziesięć podstawków jednego lania, i miary, i jednakiego rzezania.
38
Fecit quoque decem lutéres ǽneos: quadragínta batos capiébat luter unus, erátque quátuor cubitórum: síngulos quoque lutéres per síngulas, id est, decem bases, pósuit. Ktemu uczynił dziesięć umywalni miedzianych: czterdzieści batów brała jedna umywalnia, a była na cztery łokcie: a każdą umywalnią na każdym to jest na dziesięciu podstawkach postawił.
39
Et constítuit decem bases, quinque ad déxteram partem templi, et quinque ad sinístram: mare autem pósuit ad déxteram partem templi contra oriéntem ad merídiem. I postawił dziesięć podstawków, pięć po prawej strome kościoła, a pięć po lewej: a morze postawił na prawej stronie kościoła na wschód ku południu.
40
Fecit ergo Hiram lebétes, et scutras, et hámulas, et perfécit omne opus regis Salomónis in templo Dómini. Nadziałał tedy Hiram kociełków, i mis, i kropidlnic, i dokonał wszystkiej roboty króla Salomona w kościele Pańskim,
41
Colúmnas duas, et funículos capitellórum super capitélla columnárum duos: et retiácula duo, ut operírent duos funículos, qui erant super cápita columnárum. Dwa słupy, i sznury Capitellów nad Capitellami słupów dwu, i dwie siatce, żeby okrywały dwa sznury, które były na wierzchu słupów.
42
Et malogranáta quadringénta in duóbus retiáculis: duos versus malogranatórum in retiáculis síngulis, ad operiéndos funículos capitellórum, qui erant super cápita columnárum. I jabłek granatowych cztery sta na dwu siatkach: dwa rzędy jabłek granatowych na każdej siatce, ku okryciu sznurów Capitellów, które były na wierzchu słupów.
43
Et bases decem, et lutéres decem super bases. I podstawków dziesięć, i umywadlni dziesięć na podstawkach.
44
Et mare unum, et boves duódecim subter mare. I morze jedno, i wołów dwanaście pod morzem,
45
Et lebétes, et scutras, et hámulas: ómnia vasa, quæ fecit Hiram regi Salomóni in domo Dómini, de aurichálco erant. I kociełki, misy i kropidlnice, wszystkie naczynia, które poczynił Hiram królowi Salomonowi w domu Pańskim, z mosiądzu były.
46
In campéstri regióne Iordánis fudit ea rex in argillósa terra, inter Sochoth et Sarthan. W równinie Jordanu odlewał je król na gliniastej ziemi, między Sochoth a Sarthan.
47
Et pósuit Sálomon ómnia vasa: propter multitúdinem autem nímiam non erat pondus æris. I postawił Salomon wszystkie naczynia: a dla wielkości zbytniej nie było wagi miedzi.
48
Fecítque Sálomon ómnia vasa in domo Dómini: altáre áureum, et mensam super quam poneréntur panes propositiónis, áuream: I sprawił Salomon wszystko naczynie w domu Pańskim: ołtarz złoty, i stół, na którymby pokładziono chleby pokładne, złoty:
49
et candelábra áurea, quinque ad déxteram, et quinque ad sinístram contra oráculum, ex auro puro: et quasi lílii flores, et lucérnas désuper áureas: et fórcipes áureos, I lichtarze złote, pięć na prawej, a pięć na lewej stronie, przeciwko wyrocznicy z szczerego złota: i kwiaty jako liliowe, i lampy na wierzch złote, i nożyczki złote,
50
et hýdrias, et fuscínulas, et phíalas, et mortaríola, et thuríbula, de auro puríssimo: et cárdines ostiórum domus interióris Sancti sanctórum, et ostiórum domus templi, ex auro erant. I dzbany, i haczki, i kubki i moździerzyki, i kadzilnica z szczerego złota: i zawiasy u drzwi do domu wnętrznego świętego świętych, i drzwi domu kościelnego ze złota były.
51
Et perfécit omne opus quod faciébat Sálomon in domo Dómini, et íntulit quæ sanctificáverat David pater suus, argéntum, et aurum, et vasa, reposuítque in thesáuris domus Dómini. I dokonał wszystkiej roboty, którą czynił Salomon w domu Pańskim, i wniósł co był poświęcił Dawid ociec jego, srebro i złoto i naczynia, i włożył do skarbu domu Pańskiego.
8
1
Tunc congregáti sunt omnes maióres natu Israel cum princípibus tríbuum, et duces familiárum filiórum Israel, ad regem Salomónem in Ierúsalem, ut deférrent arcam fœ́deris Dómini de civitáte David, id est, de Sion. Zebrali się tedy wszyscy starszy Izraelscy z Książęty pokoleni i przełożeni domów synów Izraelskich do Króla Salomona w Jeruzalem: aby przenieśli skrzynię przymierza Pańskiego z miasta Dawidowego, to jest z Sionu.
2
Convenítque ad regem Salomónem univérsus Israel in mense Ethánim, in solémni die: ipse est mensis séptimus. I zszedł się do króla Salomona wszystek Izrael w miesiącu Ethanim w uroczysty dzień, ten jest miesiąc siódmy.
3
Venerúntque cuncti senes de Israel, et tulérunt arcam sacerdótes, I przyszli wszyscy starszy z Izraela, i wzięli skrzynię kapłani.
4
et portavérunt arcam Dómini, et tabernáculum fœ́deris, et ómnia vasa sanctuárii, quæ erant in tabernáculo: et ferébant ea sacerdótes et Levítæ. I nieśli skrzynię Pańską, i przybytek przymierza, i wszystkie naczynia świątnice, które były w przybytku: i nieśli je kapłani i Lewitowie.
5
Rex autem Sálomon, et omnis multitúdo Israel, quæ convénerat ad eum, gradiebátur cum illo ante arcam, et immolábant oves et boves absque æstimatióne et número. A król Salomon, i wszystko mnóstwo Izraelskie, które się było zeszło do niego, szło z nim przed skrzynią, i ofiarowali owce i woły bez szacunku i liczby.
6
Et intulérunt sacerdótes arcam fœ́deris Dómini in locum suum, in oráculum templi, in Sanctum sanctórum, subter alas chérubim. I wnieśli kapłani skrzynię przymierza Pańskiego na miejsce jej do wyrocmice kościelnej, do świętego świętych pod skrzydła Cherubini.
7
Síquidem chérubim expandébant alas super locum arcæ, et protegébant arcam, et vectes eius désuper. Bo Cherubowie rozciągali skrzydła nad miejscem skrzynie, i okrywali skrzynię, i drążki jej zwierzchu.
8
Cumque eminérent vectes, et apparérent summitátes eórum foris sanctuárium ante oráculum, non apparébant ultra extrínsecus, qui et fuérunt ibi usque in præséntem diem. A gdyż wychadzały drążki, i ukazowały się końce ich z świątnice przed wyrocznicą, nie okazowały się więcej zewnątrz, które też tam były aż do dnia dzisiejszego.
9
In arca autem non erat áliud nisi duæ tábulæ lapídeæ, quas posúerat in ea Móyses in Horeb, quando pépigit Dóminus fœdus cum fíliis Israel, cum egrederéntur de terra Ægýpti. A w skrzyni nie było nic inszego, jedno dwie tablicy kamienne, które był do niej włożył Mojżesz na Horeb, gdy Pan uczynił przymierze z synmi Izraelowemi, gdy wychodzili z ziemie Egiptskiej.
10
Factum est autem cum exíssent sacerdótes de sanctuário, nébula implévit domum Dómini, I stało się, gdy wyszli kapłani z świątnice, obłok napełnił dom Pański.
11
et non póterant sacerdótes stare et ministráre propter nébulam: impléverat enim glória Dómini domum Dómini. I nie mogli kapłani stać i służyć dla obłoku: bo była chwała Pańska napełniła dom Pański.
12
Tunc ait Sálomon: Dóminus dixit ut habitáret in nébula. Tedy rzekł Salomon: Pan rzekł, że miał mieszkać we mgle.
13
Ædíficans ædificávi domum in habitáculum tuum: firmíssimum sólium tuum in sempitérnum. Budując zbudowałem dom na mieszkanie tobie, mocną stolicę twoję na wieki.
14
Convertítque rex fáciem suam, et benedíxit omni ecclésiæ Israel: ómnis enim ecclésia Israel stabat. I obrócił król oblicze swe, i błogosławił wszystkiemu zgromadzeniu Izraelskiemu: bo wszystko zgromadzenie Izraelskie stało.
15
Et ait Sálomon: Benedíctus Dóminus Deus Israel, qui locútus est ore suo ad David patrem meum, et in mánibus eius perfécit, dicens: I rzekł Salomon: Błogosławiony Pan Bóg Izraelów, który mówił usty swemi do Dawida ojca mego, i w rękach jego wypełnił, rzekąc:
16
A die, qua edúxi pópulum meum Israel de Ægýpto, non elégi civitátem de univérsis tríbubus Israel, ut ædificarétur domus, et esset nomen meum ibi: sed elégi David ut esset super pópulum meum Israel. Ode dnia, któregom wywiódł lud mój Izraelski z Egiptu, nie obrałem miasta ze wszech pokoleni Izraelskich, żeby był zbudowany dom i było tam imię moję: alem obrał Dawida, aby był nad ludem moini Izraelskim.
17
Voluítque David pater meus ædificáre domum nómini Dómini Dei Israel: I chciał Dawid ociec mój budować dom imieniowi Pana Boga Izraelowego.
18
et ait Dóminus ad David patrem meum: Quod cogitásti in corde tuo ædificáre domum nómini meo, bene fecísti, hoc ipsum mente tractans. I rzekł Pan do Dawida ojca mego: Żeś myślił w sercu swojem budować dom imieniowi memu, dobrześ uczynił, to samo w sercu rozbierając.
19
Verúmtamen tu non ædificábis mihi domum, sed fílius tuus, qui egrediétur de rénibus tuis, ipse ædificábit domum nómini meo. Wszakże jednak, ty mi domu nie zbudujesz, ale syn twój, który wynidzie z nerek twoich, ten zbuduje dom imieniowi memu.
20
Confirmávit Dóminus sermónem suum, quem locútus est: stetíque pro David patre meo, et sedi super thronum Israel, sicut locútus est Dóminus: et ædificávi domum nómini Dómini Dei Israel. I potwierdził Pan mowę swoję, którą mówił: i stanąłem miasto Dawida ojca mego, i usiadłem na stolicy Izraelskiej, jako Pan powiedział: i zbudowałem dom, imieniowi Pana Boga Izraelowego,
21
Et constítui ibi locum arcæ, in qua fœdus Dómini est, quod percússit cum pátribus nostris quando egréssi sunt de terra Ægýpti. I postanowiłem tam miejsce skrzyni, w której jest przymierze Pańskie, które postanowił z ojcy naszymi, gdy wyszli z ziemie Egiptskiej.
22
Stetit autem Sálomon ante altáre Dómini in conspéctu ecclésiæ Israel, et expándit manus suas in cælum, I stanął Salomon przed ołtarzem Pańskim przed oczyma zgromadzenia Izraelskiego, i wyciągnął ręce swe ku niebu.
23
et ait: Dómine Deus Israel, non est símilis tui Deus in cælo désuper, et super terram deórsum: qui custódis pactum et misericórdiam servis tuis, qui ámbulant coram te in toto corde suo. I rzekł: Panie Boże Izraelów, niemasz podobnego tobie Boga na niebie wzgórę, i na ziemi nisko: który chowasz umowę i miłosierdzie sługom swym, którzy chodzili przed tobą we wszystkiein sercu swojem.
24
Qui custodísti servo tuo David patri meo quæ locútus es ei: ore locútus es, et mánibus perfecísti, ut hæc dies probat. Któryś strzegł słudze twemu Dawidowi ojcu memu, coś mu powiedział: ustyś mówił, a rękomaś wykonał, jako ten dzień świadczy.
25
Nunc ígitur Dómine Deus Israel, consérva fámulo tuo David patri meo quæ locútus es ei, dicens: Non auferétur de te vir coram me, qui sédeat super thronum Israel: ita tamen si custodíerint fílii tui viam suam, ut ámbulent coram me sicut tu ambulásti in conspéctu meo. Teraz tedy Panie Boże Izraelów, zachowaj słudze twemu Dawidowi ojcu memu, coś mu powiedział mówiąc: Nie będzie odjęty z ciebie mąż przedemną, któryby siedział na stolicy Izraelskiej: wszakże tak, jeśli będą strzedz synowie twoi drogi swej, żeby chodzili przedemną jakoś ty chodził przed oblicznością moją.
26
Et nunc Dómine Deus Israel firméntur verba tua, quæ locútus es servo tuo David patri meo. A teraz Panie Boże Izraelów niech się utwierdzą słowa twoje, któreś mówił słudze twemu Dawidowi ojcu niemu.
27
Ergóne putándum est quod vere Deus hábitet super terram? si enim cælum, et cæli cælórum te cápere non possunt, quanto magis domus hæc, quam ædificávi? A więc mniemać mamy, że prawdziwie Bóg mieszka na ziemi? bo jeśli niebo i nieba niebów ciebie ogarnąć nie mogą, jakoż daleko więcej ten dom, którym zbudował?
28
Sed réspice ad oratiónem servi tui, et ad preces eius Dómine Deus meus: audi hymnum et oratiónem, quam servus tuus orat coram te hódie: Ale wejrzy na modlitwę sługi twego, i na prośby jego Panie Boże mój: usłysz chwałę i modlitwę, którą sługa twój modli się dziś przed tobą:
29
ut sint óculi tui apérti super domum hanc nocte ac die: super domum, de qua dixísti: Erit nomen meum ibi: ut exáudias oratiónem, quam orat in loco isto ad te servus tuus: Aby były oczy twe otworzone nad tym domem we dnie i w nocy: nad domem, o którymeś mówił: Będzie tam imię moje: abyś wysłuchał modlitwę, którą się modli do ciebie sługa twój na tem miejscu.
30
ut exáudias deprecatiónem servi tui et pópuli tui Israel, quodcúmque oráverint in loco isto, et exáudies in loco habitáculi tui in cælo, et cum exaudíeris, propítius eris. Abyś wysłuchał prośbę sługi twego i ludu twego Izraelskiego, aczkolwiek prosić będą na tem miejscu, a wysłuchasz na miejscu mieszkania twego na niebie, a wysłuchawszy będziesz miłościw.
31
Si peccáverit homo in próximum suum, et habúerit áliquod iuraméntum, quo teneátur astríctus, et vénerit propter iuraméntum coram altári tuo in domum tuam, Jeśli człowiek zgrzeszy przeciw bliźniemu swemu, a będzie miał jaką przysięgę, którąby był obwiązany: a przyjdzie dla przysięgi przed ołtarz twój do domu twego:
32
tu exáudies in cælo: et fácies, et iudicábis servos tuos, condémnans ímpium, et reddens viam suam super caput eius, iustificánsque iustum, et retríbuens ei secúndum iustítiam suam. Ty wysłuchasz na niebie a uczynisz i rozsądzisz sługi twoje, potępiając niepobożnego, i oddając drogę jego na głowę jego: a usprawiedliwiając sprawiedliwego, i oddając mu według sprawiedliwości jego.
33
Si fúgerit pópulus tuus Israel inimícos suos (quia peccatúrus est tibi), et agéntes pœniténtiam, et confiténtes nómini tuo, vénerint, et oráverint, et deprecáti te fúerint in domo hac: Jeśliby uciekł lud twój Izraelski przed nieprzyjacielmi swemi (boć będzie grzeszył przeciw tobie) a czyniąc pokutę i wyznawając imieniowi twemu, przyjdą i modlić się będą, i odpraszać cię w tym domu:
34
exáudi in cælo, et dimítte peccátum pópuli tui Israel, et redúces eos in terram, quam dedísti pátribus eórum. Wysłuchaj na niebie, a odpuść grzech ludu twego Izraelskiego, a przywróć je do ziemie, którąś dał ojcom ich.
35
Si clausum fúerit cælum, et non plúerit propter peccáta eórum, et orántes in loco isto, pœniténtiam égerint nómini tuo, et a peccátis suis convérsi fúerint propter afflictiónem suam: Jeśli będzie zamknione niebo, a nie będzie dżdżu dla grzechów ich: a modląc się na tem miejscu pokutę czynić będą imieniowi twemu, a nawrócą się od grzechów swoich dla utrapienia swego:
36
exáudi eos in cælo, et dimítte peccáta servórum tuórum, et pópuli tui Israel: et osténde eis viam bonam per quam ámbulent, et da plúviam super terram tuam, quam dedísti pópulo tuo in possessiónem. Wysłuchaj ich na niebie, a odpuść grzechy sług twoich i ludu twego Izraelskiego: a ukaż im drogę dobrą, którąby chodzili, a daj deszcz na ziemię twoje, którąś dał ludowi twemu w osiadłość.
37
Fames si obórta fúerit in terra, aut pestiléntia, aut corrúptus aer, aut ærúgo, aut locústa, vel rubígo, et afflíxerit eum inimícus eius portas óbsidens, omnis plaga, univérsa infírmitas, Jeśli się zaweźmie głód w ziemi, abo mór, abo skażone powietrze, abo susza, abo szarańcza, abo rdza, i utrapi go nieprzyjaciel jego oblegszy bramy jego, wszelaka plaga, wszelka choroba.
38
cuncta devotátio, et imprecátio, quæ accíderit omni hómini de pópulo tuo Israel: si quis cognóverit plagam cordis sui, et expánderit manus suas in domo hac, Wszelkie przeklęctwo i złorzeczenstwo, któreby przypadło na wszelkiego człowieka z ludu twego Izraelskiego: jeśliby kto poznał ranę serca swego, a rozciągnął ręce swe w tym domu.
39
tu exáudies in cælo in loco habitatiónis tuæ, et repropitiáberis, et fácies ut des unicuíque secúndum omnes vias suas, sicut víderis cor eius (quia tu nosti solus cor ómnium filiórum hóminum), Ty wysłuchasz w niebie na miejscu mieszkania twego, a zlitujesz się, i uczynisz, że dasz każdemu według wszystkich dróg jego, jako ujrzysz serce jego, (Bo ty sam znasz serce wszystkich synów człowieczych).
40
ut tímeant te cunctis diébus, quibus vivunt super fáciem terræ, quam dedísti pátribus nostris. Aby się ciebie bali po wszystkie dni, których żywią na ziemi, którąś dał ojcom naszym,
41
Insuper et alienígena, qui non est de pópulo tuo Israel, cum vénerit de terra longínqua propter nomen tuum (audiétur enim nomen tuum magnum, et manus tua fortis, et bráchium tuum Nadto i cudzoziemiec, który nie jest z ludu twego Izraelskiego, gdy przyjdzie z dalekiej ziemie dla imienia twego (bo usłyszą imię twoje wielkie i rękę twoją mocną i ramię twoje wyciągnione wszędy),
42
exténtum ubíque), cum vénerit ergo, et oráverit in hoc loco, Gdy tedy przyjdzie, a będzie się modlił na tem miejscu.
43
tu exáudies in cælo, in firmaménto habitáculi tui, et fácies ómnia, pro quibus invocáverit te alienígena: ut discant univérsi pópuli terrárum nomen tuum timére, sicut pópulus tuus Israel, et probent quia nomen tuum invocátum est super domum hanc, quam ædificávi. Ty wysłuchasz na niebie, na utwierdzeniu mieszkania twego, i uczynisz wszystko o co cię cudzoziemiec będzie wzywał: aby się nauczyli wszyscy narodowie ziemscy bać się imienia twego, jako twój lud Izraelski, ażeby doznali, że wzywane jest imię twoje nad tym domem, którym zbudował.
44
Si egréssus fúerit pópulus tuus ad bellum contra inimícos suos, per viam, quocúmque míseris eos, orábunt te contra viam civitátis, quam elegísti, et contra domum, quam ædificávi nómini tuo, Jeśli wynidzie lud twój na wojnę przeciw nieprzyjaciołom swym, drogą dokądkolwiek je poślesz: a będą się modlić przeciw drodze miasta, któreś obrał i ku domowi, którym zbudował imieniowi twemu:
45
et exáudies in cælo oratiónes eórum, et preces eórum, et fácies iudícium eórum. I wysłuchasz na niebie modlitwy ich i prośby ich, uczynisz sąd ich.
46
Quod si peccáverint tibi (non est enim homo qui non peccet) et irátus tradíderis eos inimícis suis, et captívi ducti fúerint in terram inimicórum longe vel prope, A jeśli zgrzeszą przeciw tobie, (bo niemasz człowieka, któryby nie grzeszył) i rozgniewawszy się podasz je nieprzyjaciołom ich, i będą zabrani w niewolą do ziemie nieprzyjacielskiej, daleko abo blisko:
47
et égerint pœniténtiam in corde suo in loco captivitátis, et convérsi deprecáti te fúerint in captivitáte sua, dicéntes: Peccávimus: iníque égimus, ímpie géssimus: A będą czynić pokutę w sercu swem na miejscu niewoli, a nawróciwszy się, prosiliby cię w niewolej swej, mówiąc: Zgrzeszyliśmy, źleśmy uczynili, niezbożnieśmy się sprawowali:
48
et revérsi fúerint ad te in univérso corde suo, et tota ánima sua in terra inimicórum suórum, ad quam captívi ducti fúerint: et oráverint te contra viam terræ suæ, quam dedísti pátribus eórum, et civitátis quam elegísti, et templi quod ædificávi nómini tuo: A nawróciliby się do ciebie ze wszystkiego serca swego, i ze wszystkiej dusze swej, w ziemi nieprzyjaciół swoich, do której więźniami zabrani są: a modliliby się tobie ku drodze ziemi swojej, którąś dał ojcom ich, i miasta, któreś obrał, i kościoła, którym zbudował imieniowi twemu.
49
exáudies in cælo, in firmaménto sólii tui, oratiónes eórum et preces eórum, et fácies iudícium eórum: Wysłuchasz na niebie na utwierdzeniu stolice twej modlitwy ich, i prośby ich, a uczynisz sąd ich:
50
et propitiáberis pópulo tuo qui peccávit tibi, et ómnibus iniquitátibus eórum, quibus prævaricáti sunt in te: et dabis misericórdiam coram eis, qui eos captívos habúerint, ut misereántur eis. I miłościw będziesz ludowi twemu, który zgrzeszył przeciw tobie i wszystkim nieprawościom ich, którymi wystąpili przeciw tobie: i dasz miłosierdzie przed temi, którzy je w niewoli trzymają, ze się zmiłują nad nimi.
51
Pópulus enim tuus est, et heréditas tua, quos eduxísti de terra Ægýpti, de médio fornácis férreæ. Bo lud twój jest i dziedzictwo twoje, którycheś wywiódł z ziemie Egiptskiej, z pośrodku pieca żelaznego.
52
Ut sint óculi tui apérti ad deprecatiónem servi tui, et pópuli tui Israel, et exáudias eos in univérsis pro quibus invocáverint te. Aby były oczy twoje otwarte na prośbę sługi twego, i ludu twego Izraelskiego, i abyś je wysłuchał we wszystkieni, o co cię wzywać będą.
53
Tu enim separásti eos tibi in hereditátem de univérsis pópulis terræ, sicut locútus es per Móysen servum tuum quando eduxísti patres nostros de Ægýpto Dómine Deus. Boś je ty odłączył sobie za dziedzictwo ze wszech narodów ziemskich, jakoś mówił przez Mojżesza sługę twego, kiedyś wywiódł ojce nasze z Egiptu, Panie Boże.
54
Factum est autem, cum complésset Sálomon orans Dóminum omnem oratiónem, et deprecatiónem hanc, surréxit de conspéctu altáris Dómini: utrúmque enim genu in terram fíxerat, et manus expánderat in cælum. I stało się, gdy dokonał Salomon, modląc się Panu, wszystkiej modlitwy i prośby tej, wstał od ołtarza Pańskiego: bo był na obie kolenie poklęknął, a ręce rozciągnął ku niebu.
55
Stetit ergo, et benedíxit omni ecclésiæ Israel voce magna, dicens: Stanął tedy i błogosławił wszystkiemu zgromadzeniu Izraelskiemu głosem wielkim, mówiąc:
56
Benedíctus Dóminus, qui dedit réquiem pópulo suo Israel, iuxta ómnia quæ locútus est: non cécidit ne unus quidem sermo ex ómnibus bonis, quæ locútus est per Móysen servum suum. Błogosławiony Pan, który dał odpoczynienie ludowi swemu Izraelskiemu, według wszystkiego co powiedział: nie upadło ani jedno słowo ze wszystkiego dobra, które mówił przez Mojżesza sługę swego.
57
Sit Dóminus Deus noster nobíscum, sicut fuit cum pátribus nostris, non derelínquens nos, neque proíciens. Niechże Pan Bóg nasz będzie z nami, jako był z ojcy naszymi, nie opuszczając nas ani odrzucając.
58
Sed inclínet corda nostra ad se, ut ambulémus in univérsis viis eius, et custodiámus mandáta eius, et cæremónias eius, et iudícia quæcúmque mandávit pátribus nostris. Ale niech nakłoni serca nasze, ku sobie, żebyśmy chodzili we wszystkich drogach jego, a strzegli przykazań jego, i Ceremonje jego i sądów, którekolwiek przykazał ojcom naszym.
59
Et sint sermónes mei isti, quibus deprecátus sum coram Dómino, appropinquántes Dómino Deo nostro die ac nocte, ut fáciat iudícium servo suo, et pópulo suo Israel per síngulos dies: A te mowy moje, któremim się modlił przed Panem, przybliżą się do Pana Boga naszego we dnie i w nocy, żeby czynił sąd słudze swemu, i ludowi swemu Izraelskiemu na każdy dzień.
60
ut sciant omnes pópuli terræ quia Dóminus ipse est Deus, et non est ultra absque eo. Aby wiedzieli wszyscy narodowie ziemscy, że Pan sam jest Bóg, a niemasz dalej oprócz niego.
61
Sit quoque cor nostrum perféctum cum Dómino Deo nostro, ut ambulémus in decrétis eius, et custodiámus mandáta eius, sicut et hódie. Serce też nasze niech będzie doskonałe z Panem Bogiem naszym, abyśmy chodzili w wyrokach jego, a strzegli przykazań jego, jako i dnia dzisiejszego.
62
Igitur rex, et omnis Israel cum eo, immolábant víctimas coram Dómino. Król tedy i wszystek Izrael z nim, ofiarowali ofiary przed Panem.
63
Mactavítque Sálomon hóstias pacíficas, quas immolávit Dómino, boum vigínti duo míllia, et óvium centum vigínti míllia: et dedicavérunt templum Dómini rex, et fílii Israel. I nabił Salomon ofiar zapokojnych, które ofiarował Panu, wołów dwadzieścia i dwa tysiąca, a owiec sto i dwadzieścia tysięcy: i poświęcili kościół Pański król i synowie Izraelowi.
64
In die illa sanctificávit rex médium átrii, quod erat ante domum Dómini: fecit quippe holocáustum ibi, et sacrifícium, et ádipem pacificórum: quóniam altáre ǽreum, quod erat coram Dómino, minus erat, et cápere non póterat holocáustum, et sacrifícium, et ádipem pacificórum. Onegoż dnia poświęcił król środek sieni, która była przed domem Pańskim: bo tam ofiarował całopalenie i ofiarę, i tłustość zapokojnycli: bo ołtarz miedziany, który był przed Panem, był mniejszy, i nie mogły się na nim zmieścić całopalenia i ofiara i tłustość zapokojnych.
65
Fecit ergo Sálomon in témpore illo festivitátem célebrem, et omnis Israel cum eo, multitúdo magna ab intróitu Emath usque ad rivum Ægýpti, coram Dómino Deo nostro, septem diébus et septem diébus, id est, quatuórdecim diébus. Uczynił tedy Salomon na on czas święto znamienite, i wszystek Izrael z nim, zgromadzenie wielkie od weścia Emat aż do Rzeki Egiptskiej, przed Pnnem Bogiem naszym, przez siedm dni, i przez siedm dni, to jest, przez czternaście dni.
66
Et in die octáva dimísit pópulos: qui benedicéntes regi, profécti sunt in tabernácula sua lætántes, et álacri corde super ómnibus bonis, quæ fécerat Dóminus David servo suo, et Israel pópulo suo. A ósmego dnia, rozpuścił lud: którzy błogosławiąc królowi, poszli do przybytków swoich, weseląc się, i z ochotnem sercem dla wszystkiego dobra, które uczynił Pan Dawidowi słudze swemu i Izraelowi ludowi swemu.
9
1
Factum est autem cum perfecísset Sálomon ædifícium domus Dómini, et ædifícium regis, et omne quod optáverat et volúerat fácere, I stało się, gdy dokończył Salomon budowania domu Pańskiego, i domu królewskiego, i wszystkiego co żądał i chciał uczynić.
2
appáruit ei Dóminus secúndo, sicut apparúerat ei in Gábaon. Ukazał mu się Pan powtóre, jako mu się był ukazał w Gabaon.
3
Dixítque Dóminus ad eum: Exaudívi oratiónem tuam et deprecatiónem tuam, quam deprecátus es coram me: sanctificávi domum hanc, quam ædificásti, ut pónerem nomen meum ibi in sempitérnum, et erunt óculi mei et cor meum ibi cunctis diébus. I rzekł Pan do niego: Wysłuchałem modlitwę twoję i prośbę twoję, którąś się modlił przedemną: poświęciłem dom ten, któryś zbudował, abym tam położył imię moje na wieki, i będą tam oczy moje i serce moje po wszystkie dni.
4
Tu quoque si ambuláveris coram me, sicut ambulávit pater tuus, in simplicitáte cordis, et in æquitáte: et féceris ómnia, quæ præcépi tibi, et legítima mea et iudícia mea serváveris, Ty też, jeśli będziesz chodził przedemną, jako twój ociec chodził, w prostości serca i w prawości: i uczynisz wszystko com ci przykazał, i zachowasz prawa moję i sądy moje.
5
ponam thronum regni tui super Israel in sempitérnum, sicut locútus sum David patri tuo, dicens: Non auferétur vir de génere tuo de sólio Israel. Postawię stolicę królestwa twego nad Izraelem na wieki, jakom mówił Dawidowi ojcu twemu, mówiąc: Nie będzie odjęty mąż z rodzaju twego z stolice Izraelskiej.
6
Si autem aversióne avérsi fuéritis vos et fílii vestri, non sequéntes me, nec custodiéntes mandáta mea, et cæremónias meas, quas propósui vobis, sed abiéritis et coluéritis deos aliénos, et adoravéritis eos: Ale jeśli odwróceniem odwrócicie się wy i synowie waszy, nie naśladując mię, ani strzegąc przykazań moich i Ceremonij moich, którem wam podał. Ale pójdziecie i służyć będziecie bogom cudzym, i kłaniać się im:
7
áuferam Israel de superfície terræ, quam dedi eis: et templum, quod sanctificávi nómini meo, proíciam a conspéctu meo: erítque Israel in provérbium, et in fábulam cunctis pópulis. Zniosę Izraela z ziemie, którąm im dał: i kościół którym poświęcił imieniowi memu, odrzucę od oblicza mego, i będzie Izrael na przypowieść i baśń wszystkim narodom.
8
Et domus hæc erit in exémplum: omnis, qui transíerit per eam, stupébit, et sibilábit, et dicet: Quare fecit Dóminus sic terræ huic, et dómui huic? A ten dom będzie na przykład: każdy, który pójdzie przezeń, zdumieje się, i zaświszcze, i rzecze: Przecz tak uczynił Pan ziemi tej i domowi temu?
9
Et respondébunt: Quia dereliquérunt Dóminum Deum suum, qui edúxit patres eórum de terra Ægýpti, et secúti sunt deos aliénos, et adoravérunt eos, et coluérunt eos: idcírco indúxit Dóminus super eos omne malum hoc. I odpowiedzą: iż opuścili Pana Boga swego, który wywiódł ojce ich z ziemie Egiptskiej i poszli za Bogi cudzymi, i kłaniali się im, i służyli im: przeto Pan im nie przywiódł to wszystko złe.
10
Explétis autem annis vigínti postquam ædificáverat Sálomon duas domos, id est, domum Dómini, et domum regis A gdy się skończyło dwadzieścia lat po tem jako, był Salomon zbudował dwa domy, to jest, dom Pański i dom Królewski;
11
(Hiram rege Tyri præbénte Salomóni ligna cédrina et abiégna, et aurum iuxta omne quod opus habúerat), tunc dedit Sálomon Hiram vigínti óppida in terra Galilǽæ. (A Hiram Król Tyrski dodawał Salomonowi drzewa Cedrowego i Jodłowego i złota wedle wszystkiego co potrzebował) tedy dał Salomon Hiram dwadzieścia miast w ziemi Galilejskiej.
12
Et egréssus est Hiram de Tyro ut vidéret óppida, quæ déderat ei Sálomon, et non placuérunt ei. I wyjachał Hiram z Tyru, aby oglądał miasta, które mu dał Salomon i niepodobały mu się.
13
Et ait: Hǽccine sunt civitátes, quas dedísti mihi, frater? Et appellávit eas terram Chabul, usque in diem hanc. I rzekł, a więc to są miasta, któreś mi dał bracie? i przezwał je ziemią Chabul, aż do dnia tego.
14
Misit quoque Hiram ad regem Salomónem centum vigínti talénta auri. Posłał też Hiram do króla Salomona sto i dwadzieścia talentów złota,
15
Hæc est summa expensárum, quam óbtulit rex Sálomon ad ædificándam domum Dómini et domum suam, et Mello, et murum Ierúsalem, et Heser, et Magéddo, et Gazer. Tać jest suma nakładów, którą dał król Salomon na budowanie domu Pańskiego i domu swego, i Mella, i muru Jerozolimskiego, i Heser i Mageddo i Gazer,
16
Phárao rex Ægýpti ascéndit, et cepit Gazer, succendítque eam igni, et Chananǽum, qui habitábat in civitáte, interfécit: et dedit eam in dotem fíliæ suæ uxóri Salomónis. Pharaon król Egiptski wyciągnął i wziął Gazer spalił ji ogniem: i Chananejczyka, który mieszkał w mieście wymordował, i dał ji za posag córce swej żenie Salomonowej.
17
Ædificávit ergo Sálomon Gazer, et Béthoron inferiórem, A tak zbudował Salomon Gazer i Bethoron niższy.
18
et Báalath, et Palmíram in terra solitúdinis. I Baalath, i Palmire w ziemie pustyniej.
19
Et omnes vicos, qui ad se pertinébant, et erant absque muro, munívit, et civitátes cúrruum et civitátes équitum, et quodcúmque ei plácuit ut ædificáret in Ierúsalem, et in Líbano, et in omni terra potestátis suæ. I wszystkie miasteczka, które do niego należały, a nie miały murów, obmurował, i miasta wozów, i miasto jezdnych, i co mu się kolwiek podobało, żeby budował w Jeruzalem i na Libanie, i we wszystkiej ziemi władzej swej.
20
Univérsum pópulum, qui remánserat de Amorrhǽis, et Hethǽis, et Pherezǽis, et Hevǽis, et Iebusǽis, qui non sunt de fíliis Israel: Wszystek lud, który był pozostał i z Amorrhejczyków i Hethejczyków i Pherezejczyków i Hewejczyków i z Jebuzejczyków, którzy nie są z synów Izraelowych.
21
horum fílios, qui remánserant in terra, quos scílicet non potúerant fílii Israel extermináre, fecit Sálomon tributários usque in diem hanc. Tych syny, którzy byli pozostali w ziemi, to jest, których synowie Izraelowi nie mogli wyniszczyć, uczynił Salomon, hołdownikami aż po dzisiejszy dzień.
22
De fíliis autem Israel non constítuit Sálomon servíre quemquam, sed erant viri bellatóres, et minístri eius, et príncipes, et duces, et præfécti cúrruum et equórum. Lecz z synów Izraelowych, nie postanowił Salomon żadnego niewolnikiem, ale byli mężami walecznymi i sługami jego, i książęty, i hetmany, i przełożonymi nad wozami i nad końmi.
23
Erant autem príncipes super ómnia ópera Salomónis præpósiti quingénti quinquagínta, qui habébant subiéctum pópulum, et statútis opéribus imperábant. A było przełożonych nad wszystkiemi robotami Salomonowemi, Panów pięć set pięćdziesiąt, którzy mieli lud pod sobą i postanowionym robotam rozkazował.
24
Fília autem Pharaónis ascéndit de civitáte David in domum suam, quam ædificáverat ei Sálomon: tunc ædificávit Mello. A córka Pharaonowa przeniosła się z miasta Dawidowego do domu swego, który jej Salomon był zbudował: tedy zbudował Mello.
25
Offerébat quoque Sálomon tribus vícibus per annos síngulos holocáusta, et pacíficas víctimas super altáre, quod ædificáverat Dómino, et adolébat thymiáma coram Dómino: perfectúmque est templum. Ofiarował też Salomon trzykroć na każdy rok całopalenia i zapokojne ofiary na ołtarzu, który był zbudował Panu, i palił wonności przed Panem i dokonany jest kościół.
26
Classem quoque fecit rex Sálomon in Asióngaber, quæ est iuxta Ailath in líttore maris Rubri, in terra Idumǽæ. Nabudował też Salomon okrętów w Asiongabar, który jest blisko Ailath na brzegu morza Czerwonego, w ziemi Idumejskiej.
27
Misítque Hiram in classe illa servos suos viros náuticos et gnaros maris, cum servis Salomónis. I posłał Hiram w onych okręciech sługi swe męże żeglarskie i morza świadome z sługami Salomonowymi.
28
Qui cum veníssent in Ophir, sumptum inde aurum quadringentórum vigínti talentórum, detulérunt ad regem Salomónem. Którzy gdy przypłynęli do Ophir, nabrawszy tam złota cztery sta i dwadzieścia talentów, przywieźli do króla Salomona.
10
1
Sed et regína Saba, audíta fama Salomónis in nómine Dómini, venit tentáre eum in ænigmátibus. Lecz i królowa Saba, usłyszawszy sławę o Salomonie w imię Pańskie, przyjachała go doświadczać w gadkach.
2
Et ingréssa Ierúsalem multo cum comitátu, et divítiis, camélis portántibus arómata, et aurum infinítum nimis, et gemmas pretiósas, venit ad regem Salomónem, et locúta est ei univérsa quæ habébat in corde suo. A wjachawszy do Jeruzalem z wielkim pocztem i z bogactwy, a wielbłądowie nieśli rzeczy wonne, i złota niezmiernie wiele i kamienie drogie, przyszła do króla Salomona, i mówiła do niego wszystko co miała w sercu swojem.
3
Et dócuit eam Sálomon ómnia verba, quæ proposúerat: non fuit sermo, qui regem posset latére, et non respondéret ei. I nauczył jej Salomon wszystkich słów, które zadała była: nie było mowy, któraby królowi mogła być tajna; a żeby jej nie odpowiedział.
4
Videns autem regína Saba omnem sapiéntiam Salomónis, et domum, quam ædificáverat, A widząc królowa Saba wszystkę mądrość Salomonowę, i dom, który był zbudował.
5
et cibos mensæ eius, et habitácula servórum, et órdines ministrántium, vestésque eórum, et pincérnas, et holocáusta, quæ offerébat in domo Dómini: non habébat ultra spíritum. I potrawy stołu jego, i mieszkania sług i porządki służących, i ubiory ich, i podczasze. I całopalenia, które ofiarował w domu Pańskim: nie stawało jej więcej ducha.
6
Dixítque ad regem: Verus est sermo, quem audívi in terra mea I rzekła do króla: Prawdziwać mowa jest, którąm słyszała w ziemi mojej
7
super sermónibus tuis, et super sapiéntia tua: et non credébam narrántibus mihi, donec ipsa veni, et vidi óculis meis, et probávi quod média pars mihi nuntiáta non fúerit: maior est sapiéntia et ópera tua, quam rumor, quem audívi. O mowach twoich, i o mądrości twej: a nie wierzyłam tym, którzy mi powiadali, ażem sama przyjechała, i oglądałam oczyma swemi i doznałam, że mi połowice nie powiedano. Więtsza jest mądrość twoja i sprawy twoje, niźli sława, którąm słyszała.
8
Beáti viri tui, et beáti servi tui, qui stant coram te semper, et áudiunt sapiéntiam tuam. Szczęśliwi mężowie twoi, i szczęśliwi słudzy twoi, którzy stoją przed tobą zawsze, a słuchają mądrości twojej.
9
Sit Dóminus Deus tuus benedíctus, cui complacuísti, et pósuit te super thronum Israel, eo quod diléxerit Dóminus Israel in sempitérnum, et constítuit te regem, ut fáceres iudícium et iustítiam. Niech będzie Pan Bóg twój błogosławiony, któremuś się upodobał, i posadził cię na stolicy Izraelskiej, przeto, że Pan umiłował Izraela na wieki, i postanowił cię królem, abyś czynił sąd i sprawiedliwość.
10
Dedit ergo regi centum vigínti talénta auri, et arómata multa nimis, et gemmas pretiósas: non sunt alláta ultra arómata tam multa, quam ea quæ dedit regína Saba regi Salomóni. Dała tedy królowi sto i dwadzieścia talentów złota, i rzeczy wonnych barzo wiele, i kamienia drogiego: nie przyszło nigdy potem tak wiele wonnych rzeczy jako te które dała królowa Saba królowi Salomonowi.
11
(Sed et classis Hiram, quæ portábat aurum de Ophir, áttulit ex Ophir ligna thýina multa nimis, et gemmas pretiósas. (Lecz i okręty Hiram, które przynosiły złoto z Ophir, przywiozły z Ophir drzewa thynowego barzo wiele, i kamienia drogiego.
12
Fecítque rex de lignis thýinis fulcra domus Dómini et domus régiæ, et cítharas lyrásque cantóribus: non sunt alláta huiuscémodi ligna thýina, neque visa usque in præséntem diem.) I poczynił król z drzewa thynowego poręcza do domu Pańskiego, i do domu królewskiego, i arfy i gęśle muzykom: nie przyniesiono takiego drzewa thynowego ani widziano aż do daia dzisiejszego).
13
Rex autem Sálomon dedit regínæ Saba ómnia quæ vóluit, et petívit ab eo: excéptis his, quæ ultro obtúlerat ei múnere régio. Quæ revérsa est, et ábiit in terram suam cum servis suis. A król Salomon dał królowej Sabie wszystko czego chciała, i żądała od niego: oprócz tego co jej dobrowolnie darował; upominkiem królewskim. Która się wróciła i odjechała do ziemie swej z sługami swemi.
14
Erat autem pondus auri, quod afferebátur Salomóni per annos síngulos, sexcentórum sexagínta sex talentórum auri: A była waga złota, które przychodziło Salomonowi na każdy rok, sześć set, sześćdziesiąt i sześć talentów złota:
15
excépto eo, quod afferébant viri, qui super vectigália erant, et negotiatóres, universíque scruta vendéntes, et omnes reges Arábiæ, ducésque terræ. Oprócz tego, które przynosili mężowie, którzy nad dochodami i nad kupcami byli, i wszyscy stare rzeczy przedawający, i wszyscy Królowie Arabscy i Książęta ziemie.
16
Fecit quoque rex Sálomon ducénta scuta de auro puríssimo: sexcéntos auri siclos dedit in láminas scuti uníus. Uczynił też król Salomon dwieście tarczy ze złota naczystszego, sześć set syklów złota dał na blachy tarcze jednej.
17
Et trecéntas peltas ex auro probáto: trecéntæ minæ auri unam peltam vestiébant: posuítque eas rex in domo saltus Líbani. I trzysta puklerzów ze złota doświadczonego: trzysta grzywien złota jeden puklerz okrywało: i zawiesił je król w domu lasu Libanu.
18
Fecit étiam rex Sálomon thronum de ébore grandem: et vestívit eum auro fulvo nimis, Uczynił też król Salomon stolicę z słoniowej kości wielką: i powlókł ją złotem żółtym barzo.
19
qui habébat sex gradus: et súmmitas throni rotúnda erat in parte posterióri: et duæ manus hinc atque inde tenéntes sedíle: et duo leónes stabant iuxta manus síngulas. Która miała sześć stopniów: a wierzch stolice był okrągły z tyłu: a dwie ręce z tej strony i z owej dzierżące siedzenie, i dwa Iwowie stali przy każdej ręce:
20
Et duódecim leúnculi stantes super sex gradus hinc atque inde: non est factum tale opus in univérsis regnis. A dwanaście lewków stojących na sześci stopniach ztąd i z owąd: nie uczyniono takiej roboty we wszystkich królestwach.
21
Sed et ómnia vasa, quibus potábat rex Sálomon, erant áurea: et univérsa supéllex domus saltus Líbani de auro puríssimo: non erat argéntum, nec alicúius prétii putabátur in diébus Salomónis, Lecz i wszystkie naczynia, z których pijał król Salomon były złote, i wszystek sprzęt domu lasu Libanu ze złota szczerego: nie było srebra, i nie miano go w, jakiej cenie za dni Salomonowych.
22
quia classis regis per mare cum classe Hiram semel per tres annos ibat in Tharsis, déferens inde aurum, et argéntum, et dentes elephantórum, et símias, et pavos. Bo okręty królewskie przez morze z okrętami Hiram raz we trzy lata chodziły do Tharsis, przynosząc ztamtąd złoto i srebro, i zęby słoniowe, i koczkodany, i pawy.
23
Magnificátus est ergo rex Sálomon super omnes reges terræ divítiis, et sapiéntia. A tak uwielmożony jest król Salomon, nadewszystkie króle ziemskie bogactwy i mądrością.
24
Et univérsa terra desiderábat vultum Salomónis, ut audíret sapiéntiam eius, quam déderat Deus in corde eius. I wszystka ziemia pragnęła twarzy Salomonowej, aby słyszała mądrość jego, którą był Bóg dał w serce jego.
25
Et sínguli deferébant ei múnera, vasa argéntea et áurea, vestes et arma béllica, arómata quoque, et equos et mulos per annos síngulos. I przynosił mu każdy dary, naczynia srebrne i złote, szaty i oręża wojenne, rzeczy też wonne, i konie i muły na każdy rok.
26
Congregavítque Sálomon currus et équites, et facti sunt ei mille quadringénti currus, et duódecim míllia équitum: et dispósuit eos per civitátes munítas, et cum rege in Ierúsalem. I zebrał Salomon wozy i jezdne i miał tysiąc i cztery sta wozów, a dwanaście tysięcy jezdnych; i rozsadził je po miastach obronnych, i z królem w Jeruzalem.
27
Fecítque ut tanta esset abundántia argénti in Ierúsalem, quanta et lápidum: et cedrórum prǽbuit multitúdinem quasi sycómoros, quæ nascúntur in campéstribus. I sprawił to, że taki dostatek srebra był w Jeruzalem, jaki i kamienia: a cedrów dodał mnóstwa sykomorów, które po polu rostą.
28
Et educebántur equi Salomóni de Ægýpto, et de Coa. Negotiatóres enim regis emébant de Coa, et statúto prétio perducébant. I wywodzono konie Salomonowi z Egiptu i z Koi: Albowiem kupcy Królewscy kupowali z Koi, i za pewne pieniądze przywodzili.
29
Egrediebátur autem quadríga ex Ægýpto sexcéntis siclis argénti, et equus centum quinquagínta. Atque in hunc modum cuncti reges Hethæórum et Sýriæ equos venúmdabant. A wychodził cug woźników z Egiptu sześć set syklów srebra, a koń za sto i pięćdziesiąt sobem wszyscy królowie Hethejscy i Syryjscy konie przedawali.
11
1
Rex autem Sálomon adamávit mulíeres alienígenas multas, fíliam quoque Pharaónis, et Moabítidas, et Ammonítidas, Idumǽas, et Sidónias, et Hethǽas: A król Salomon rozmiłował się niewiast cudzego rodu mnogich, i córki Pharaonowej, i Moabitek, i Ammonitek, i Idumeitek, i Sydonitek, i Hethejanek,
2
de géntibus, super quibus dixit Dóminus fíliis Israel: Non ingrediémini ad eas, neque de illis ingrediéntur ad vestras: certíssime enim avértent corda vestra ut sequámini deos eárum. His ítaque copulátus est Sálomon ardentíssimo amóre. Z narodów, o których rzekł Pan synom Izraelowym: Nie wnidziecie do nich, ani z nich nie wnidą do waszych: bo pewnie odwrócą serca wasze, że pójdziecie za ich bogami. Z temi tedy złączył się Salomon barzo gorącą miłością.
3
Fuerúntque ei uxóres quasi regínæ septingéntæ, et concubínæ trecéntæ: et avertérunt mulíeres cor eius. I miał żon jako królowych siedm set, a nałożnic trzysta: i odwróciły niewiasty serce jego.
4
Cumque iam esset senex, depravátum est cor eius per mulíeres, ut sequerétur deos aliénos: nec erat cor eius perféctum cum Dómino Deo suo, sicut cor David patris eius. A gdy już był stary, skażone jest serce jego przez niewiasty, że się puścił za Bogi cudzemi: i nie było serce jego zupełne z Panem Bogiem jego, jako serce Dawida ojca jego.
5
Sed colébat Sálomon Astárthen deam Sidoniórum, et Moloch idólum Ammonitárum. Ale chwalił Salomon Astharthę boginią Sydońską i Molocha bałwana Ammońskiego.
6
Fecítque Sálomon quod non placúerat coram Dómino, et non adimplévit ut sequerétur Dóminum sicut David pater eius. I uczynił Salomon, co się nie podobało przed Panem, i nie wykonał, żeby chodził za Panem jako Dawid ociec jego.
7
Tunc ædificávit Sálomon fanum Chamos idólo Moab, in monte qui est contra Ierúsalem, et Moloch idólo filiórum Ammon. Zbudował tedy Salomon Zbór Chamos bałwanowi Moab na górze, która jest przeciw Jeruzalem i Molochowi bałwanowi synów Ammon.
8
Atque in hunc modum fecit univérsis uxóribus suis alienígenis, quæ adolébant thura, et immolábant diis suis. I tymże sposobem uczynił wszystkim żonam swym cudzoziemkam, które zapalały kadzidło i ofiarowały bogom swoim.
9
Igitur irátus est Dóminus Salomóni, quod avérsa esset mens eius a Dómino Deo Israel, qui apparúerat ei secúndo, Przetoż się Pan rozgniewał na Salomona, że się odwróciło serce jego od Pana Boga Izraelowego, który mu się powtóre ukazał,
10
et præcéperat de verbo hoc ne sequerétur deos aliénos: et non custodívit quæ mandávit ei Dóminus. I przykazał mu był o tem słowie, aby nie chodził za bogi cudzymi, a nie strzegł co mu Pan rozkazał.
11
Dixit ítaque Dóminus Salomóni: Quia habuísti hoc apud te, et non custodísti pactum meum, et præcépta mea, quæ mandávi tibi, disrúmpens scindam regnum tuum, et dabo illud servo tuo. Rzekł tedy Pan Salomonowi: Ponieważeś to miał u siebie, a nie strzegłeś przymierza mego i przykazań moich, którem ci rozkazał, rozrywając rozerwę królestwo twoje, a dam je słudze twemu:
12
Verúmtamen in diébus tuis non fáciam propter David patrem tuum: de manu fílii tui scindam illud, Wszakże za dni twoich nie uczynię, dla Dawida ojca twego: z ręki syna twego rozerwę je.
13
nec totum regnum áuferam, sed tribum unam dabo fílio tuo propter David servum meum, et Ierúsalem quam elégi. Ani wszystkiego królestwa oderwę, ale pokolenie jedno dam synowi twemu, dla Dawida sługi mego, i Jeruzalem którem obrał.
14
Suscitávit autem Dóminus adversárium Salomóni Adad Idumǽum de sémine régio, qui erat in Edom. I wzbudził Pan przeciwnika Salomonowi, Adad Idumejczyka z narodu królewskiego, który był w Edom.
15
Cum enim esset David in Idumǽa, et ascendísset Ioab princeps milítiæ ad sepeliéndum eos, qui fúerant interfécti, et occidísset omnem masculínum in Idumǽa Bo gdy był Dawid w Idumejej, a Joab hetman wojska jachał był sprawować pogrzeb tym, którzy byli zabici i pobił wszystkę mężczyznę w Idumejej.
16
(sex enim ménsibus ibi morátus est Ioab, et omnis Israel, donec interímeret omne masculínum in Idumǽa), (Sześć bowiem miesięcy mieszkał tam Joab i wszystek Izrael, aż wytracił wszystkę mężczyznę w Idumejej).
17
fugit Adad ipse, et viri Idumǽi de servis patris eius cum eo, ut ingrederétur Ægýptum: erat autem Adad puer párvulus. Uciekł Adad sam i mężowie Idumczykowie z służebników ojca jego z nim, aby wszedł do Egiptu: a Adad był chłopiec mały.
18
Cumque surrexíssent de Mádian, venérunt in Pharan, tulerúntque secum viros de Pharan, et introiérunt Ægýptum ad Pharaónem regem Ægýpti: qui dedit ei domum, et cibos constítuit, et terram delegávit. A wybrawszy się z Madyan, przyszli do Pharan, i wzięli z sobą mężów z Pharan i weszli do Egiptu do Pharaona Króla Egiptskiego, który dał mu dom i żywność naznaczył, i ziemię poruczył.
19
Et invénit Adad grátiam coram Pharaóne valde, in tantum ut daret ei uxórem sorórem uxóris suæ germánam Taphnes regínæ. I nalazł Adad łaskę przed Pharaonem barzo, tak, iż mu dał za żonę siostrę żony swej rodzoną Taphnes królowej.
20
Genuítque ei soror Taphnes Génubath fílium, et nutrívit eum Taphnes in domo Pharaónis: erátque Génubath hábitans apud Pharaónem cum fíliis eius. I urodziła mu siostra Taphnes Genubath syna, i wychowała go Taphnes w domu Pharaonowym: i mieszkał Genubath u Pharaona z synmi jego.
21
Cumque audísset Adad in Ægýpto dormísse David cum pátribus suis, et mórtuum esse Ioab príncipem milítiæ, dixit Pharaóni: Dimítte me, ut vadam in terram meam. A gdy usłyszał Adad w Egipcie, iż zasnął Dawid z ojcy swemi, a iż umarł Joab hetman rycerstwa, rzekł Pharaonowi: Puść mię, że pójdę do ziemie mojej.
22
Dixítque ei Phárao: Qua enim re apud me índiges, ut quæras ire ad terram tuam? At ille respóndit: Nulla: sed óbsecro te ut dimíttas me. I rzekł mu Pharao: Czegóżci nie dostawa u mnie, że chcesz iść do ziemie twojej? A on odpowiedział: Niczego: ale proszę cię, abyś mię puścił.
23
Suscitávit quoque ei Deus adversárium Razon fílium Elíada, qui fúgerat Adarézer regem Soba dóminum suum: Pobudził też nań Bóg przeciwnika Razona syna Eliada, który był uciekł od Aderezera króla Soba pana swego:
24
et congregávit contra eum viros, et factus est princeps latrónum cum interfíceret eos David: abierúntque Damáscum, et habitavérunt ibi, et constituérunt eum regem in Damásco: I zebrał przeciw jemu męże, i stał się książęciem nad zbójcami, gdy je mordował Dawid: i poszli do Damaszku, i mieszkali tam, i uczynili go królem w Damaszku.
25
erátque adversárius Israéli cunctis diébus Salomónis: et hoc est malum Adad, et ódium contra Israel: regnavítque in Sýria. I był przeciwnikiem Izraelowi po wszystkie dni Salomonowe: i to jest złe Adad, i nienawiść przeciw Izraelowi a królował w Syryej.
26
Ieróboam quoque fílius Nabat, Ephrathǽus, de Saréda, servus Salomónis, cuius mater erat nómine Sarva, múlier vídua, levávit manum contra regem. Jeroboam też syn Nabath Ephratejczyk z Sareda, sługa Salomonów, którego matka była imieniem Sarwa, niewiasta wdowa, podniósł rękę przeciw królowi.
27
Et hæc est causa rebelliónis advérsus eum, quia Sálomon ædificávit Mello, et coæquávit voráginem civitátis David patris sui. A ta jest przyczyna powstania przeciw jemu, iż Salomon zbudował Mello, i wyrównał przepaść miasta Dawida ojca swego.
28
Erat autem Ieróboam vir fortis et potens: vidénsque Sálomon adolescéntem bonæ índolis et indústrium, constitúerat eum præféctum super tribúta univérsæ domus Ioseph. A Jeroboam był mąż mocny i możny: a widząc Salomon, że młodzieniec był dowcipny i sprawny, uczynił go był przełożonym nad pobory wszystkiego domu Jozeph.
29
Factum est ígitur in témpore illo, ut Ieróboam egrederétur de Ierúsalem, et inveníret eum Ahías Silonítes prophéta in via, opértus pállio novo: erant autem duo tantum in agro. Stało się tedy onego czasu, że Jeroboam wyszedł z Jeruzalem, i nalazł go Ahias Silonitczyk prorok na drodze odziany płaszczem nowym: a było ich tylko dwa na polu.
30
Apprehendénsque Ahías pállium suum novum, quo coopértus erat, scidit in duódecim partes. A wziąwszy Ahias płaszcz swój nowy, którym był odziany, rozdarł na dwanaście sztuk.
31
Et ait ad Ieróboam: Tolle tibi decem scissúras: hæc enim dicit Dóminus Deus Israel: Ecce ego scindam regnum de manu Salomónis, et dabo tibi decem tribus. I rzekł do Jeroboama: Weźmi sobie dziesięć sztuk: bo to mówi Pan Bóg Izraelów: Oto ja rozedrę królestwo z ręki Salomonowej, a dam tobie dziesięcioro pokolenia.
32
Porro una tribus remanébit ei propter servum meum David, et Ierúsalem civitátem, quam elégi ex ómnibus tríbubus Israel: Lecz jedno pokolenie zostanie mu dla sługi mego Dawida, i dla Jeruzalem miasta, którem obrał ze wszech pokoleni Izraelskich:
33
eo quod derelíquerit me, et adoráverit Astárthen deam Sidoniórum, et Chamos deum Moab, et Moloch deum filiórum Ammon: et non ambuláverit in viis meis, ut fáceret iustítiam coram me, et præcépta mea et iudícia, sicut David pater eius. Przeto, że mię opuścił i chwalił Asthartę boginią Sydońską, i Chamos boga Moab, i Molocha boga synów Ammon: a nie chodził drogami moimi, żeby czynił sprawiedliwość przedemną, i przykazania moje, i sądy jako Dawid ociec jego.
34
Nec áuferam omne regnum de manu eius, sed ducem ponam eum cunctis diébus vitæ suæ, propter David servum meum, quem elégi, qui custodívit mandáta mea et præcépta mea. Ani odejmę wszystkiego królestwa z ręki jego, ale go zostawię Książęciem po wszystkie dni żywota jego, dla Dawida sługi mego, któregom obrał, który strzegł mandatów moich, i przykazań moich.
35
Auferam autem regnum de manu fílii eius, et dabo tibi decem tribus: A wezmę królestwo z ręki syna jego, a dani tobie dziesięć pokolenia:
36
fílio autem eius dabo tribum unam, ut remáneat lucérna David servo meo cunctis diébus coram me in Ierúsalem civitáte, quam elégi ut esset nomen meum ibi. A synowi jego dam jedno pokolenie, aby została świeca Dawidowi słudze niemu po wszystkie dni przede mną w mieście Jeruzalem, którem obrał, aby tam było imię moje.
37
Te autem assúmam, et regnábis super ómnia, quæ desíderat ánima tua, erísque rex super Israel. A ciebie wezmę, i będziesz królował nad wszystkiemi, czego żąda dusza twoja, i będziesz królem nad Izraelem.
38
Si ígitur audíeris ómnia, quæ præcépero tibi, et ambuláveris in viis meis, et féceris quod rectum est coram me, custódiens mandáta mea et præcépta mea, sicut fecit David servus meus: ero tecum, et ædificábo tibi domum fidélem, quómodo ædificávi David domum: et tradam tibi Israel: Jeśli tedy będziesz słuchał wszystkiego, coć przykażę, a będziesz chodził drogami moimi, a będziesz czynił co prawo jest przedemną, strzegąc mandatów moich i przykazań moich, jako czynił Dawid sługa mój: będę z tobą, i zbuduję tobie dom wierny, jakom zbudował dom Dawidowi, i dam tobie Izraela:
39
et afflígam semen David super hoc, verúmtamen non cunctis diébus. A utrapię nasienie Dawidowe dla tego, wszakże nie po wszystkie dni.
40
Vóluit ergo Sálomon interfícere Ieróboam: qui surréxit, et aufúgit in Ægýptum ad Sesac regem Ægýpti, et fuit in Ægýpto usque ad mortem Salomónis. Chciał tedy Salomon zabić Jeroboama: który wstał i uciekł do Egiptu do Sesak Króla Egiptskiego, i był w Egiptcie aż do śmierci Salomonowej.
41
Réliquum autem verbórum Salomónis, et ómnia quæ fecit, et sapiéntia eius: ecce univérsa scripta sunt in Libro verbórum diérum Salomónis. A ostatek słów Salomonowych, i wszystko co czynił i mądrość jego: oto wszystko jest opisano w księgach słów dni Salomonowych.
42
Dies autem, quos regnávit Sálomon in Ierúsalem super omnem Israel, quadragínta anni sunt. A dni, których królował Salomon w Jeruzalem nad wszystkim Izraelem, czterdzieści lat jest.
43
Dormivítque Sálomon cum pátribus suis, et sepúltus est in civitáte David patris sui: regnavítque Róboam fílius eius pro eo. I zasnął Salomon z ojcy swemi, i pogrzebion jest w mieście Dawida ojca swego, i królował Roboam syn jego miasto niego.
12
1
Venit autem Róboam in Sichem: illuc enim congregátus erat omnis Israel ad constituéndum eum regem. I przyjachał Roboam do Sichem: bo się tam był zebrał wszystek Izrael, aby go królem uczynili.
2
At vero Ieróboam fílius Nabat, cum adhuc esset in Ægýpto prófugus a fácie regis Salomónis, audíta morte eius, revérsus est de Ægýpto. Lecz Jeroboam syn Nabat, gdy jeszcze był w Egiptcie zbiegiem od oblicza króla Salomona, usłyszawszy o śmierci jego, wrócił się z Egiptu.
3
Miserúntque et vocavérunt eum: venit ergo Ieróboam, et omnis multitúdo Israel, et locúti sunt ad Róboam, dicéntes: I posłali, a wezwali go: Przyszedł tedy Jeroboam i wszystko zgromadzenie Izraelskie, i mówili do Roboam, rzekąc:
4
Pater tuus duríssimum iugum impósuit nobis: tu ítaque nunc immínue páululum de império patris tui duríssimo, et de iugo gravíssimo, quod impósuit nobis, et serviémus tibi. Ociec twój włożył na nas barzo ciężkie jarzmo: a tak ty teraz ulży trochę z rozkazowania ojca twego barzo twardego, i z jarzma barzo ciężkiego, które włożył na nas, a będziemyć służyć.
5
Qui ait eis: Ite usque ad tértium diem, et revertímini ad me. Cumque abiísset pópulus, Który im rzekł: Idźcie aż do trzeciego dnia, a wróćcie się do mnie. A gdy odszedł lud,
6
íniit consílium rex Róboam cum senióribus, qui assistébant coram Salomóne patre eius cum adhuc víveret, et ait: Quod datis mihi consílium, ut respóndeam pópulo huic? Wszedł król Roboam w radę z starszymi, którzy stawali przed Salomonem ojcem jego, póki jeszcze był żyw, i rzekł: Co mi za radę dajecie, żebych odpowiedział ludowi temu?
7
Qui dixérunt ei: Si hódie obedíeris pópulo huic, et servíeris, et petitióni eórum césseris, locutúsque fúeris ad eos verba lénia, erunt tibi servi cunctis diébus. Którzy mu rzekli: Jeśli dziś posłuszny będziesz ludowi temu, i posłużysz, i dasz miejsce prośbie ich, a będziesz do nich mówił łagodne słowa: będąc sługami po wszystkie dni.
8
Qui derelíquit consílium senum, quod déderant ei, et adhíbuit adolescéntes, qui nutríti fúerant cum eo, et assistébant illi, Który opuścił radę starych, którą mu byli dali, i radził się młodzieńców, którzy z nim wychowani byli, i stawali przed nim,
9
dixítque ad eos: Quod mihi datis consílium, ut respóndeam pópulo huic, qui dixérunt mihi: Lévius fac iugum quod impósuit pater tuus super nos? I rzekł do nich: Co mi za radę dajecie, abych odpowiedział ludowi temu, którzy mi mówili: Ulży jarzma, które ociec twój włożył na nas?
10
Et dixérunt ei iúvenes qui nutríti fúerant cum eo: Sic loquéris pópulo huic, qui locúti sunt ad te, dicéntes: Pater tuus aggravávit iugum nostrum: tu réleva nos. Sic loquéris ad eos: Mínimus dígitus meus gróssior est dorso patris mei. I rzekli mu młodzieńcy, którzy z nim wychowani byli. Tak powiesz ludowi temu, którzy mówili do ciebie, rzekąc: Ociec twój obciążył jarzmo nasze, a ty pofolguj nam. Tak rzeczesz do nich: Namniejszy palec mój mięższy jest niźli grzbiet ojca mego.
11
Et nunc pater meus pósuit super vos iugum grave, ego autem addam super iugum vestrum: pater meus cecídit vos flagéllis, ego autem cædam vos scorpiónibus. A teraz ociec mój włożył na was jarzmo ciężkie, a ja przyłożę na jarzmo wasze: ociec mój chlustał was biczmi, a ja was będę chlustał basałykami.
12
Venit ergo Ieróboam, et omnis pópulus ad Róboam die tértia, sicut locútus fúerat rex, dicens: Revertímini ad me die tértia. Przyszedł tedy Jeroboam i wszystek lud do Roboama dnia trzeciego, jako im był król powiedział, mówiąc: Wróćcie się do mnie dnia trzeciego.
13
Respondítque rex pópulo dura, derelícto consílio seniórum, quod ei déderant, I odpowiedział król ludowi srogo, opuściwszy radę starszych, którą mu byli dali,
14
et locútus est eis secúndum consílium iúvenum, dicens: Pater meus aggravávit iugum vestrum, ego autem addam iugo vestro: pater meus cecídit vos flagéllis, ego autem cædam vos scorpiónibus. I mówił do nich według rady młodzieńców, rzekąc: Ociec mój obciążył jarzmo wasze, a ja przyłożę do jarzma waszego: ociec mój chlustał was biczmi, a ja was chlustać będę basałykami.
15
Et non acquiévit rex pópulo: quóniam aversátus fúerat eum Dóminus, ut suscitáret verbum suum, quod locútus fúerat in manu Ahíæ Silonítæ, ad Ieróboam fílium Nabat. I nie pozwolił król ludowi: bo się był Pan odwrócił od niego, aby wzbudził słowo swe, które był rzekł w ręce Achiasza Silonitczyka do Jeroboama syna Nabat.
16
Videns ítaque pópulus quod noluísset eos audíre rex, respóndit ei dicens: Quæ nobis pars in David? vel quæ heréditas in fílio Isai? vade in tabernácula tua Israel: nunc vide domum tuam David. Et ábiit Israel in tabernácula sua. Widząc tedy lud, że ich król niechciał wysłuchać odpowiedział mu, rzekąc: Cóż my za dział mamy w Dawidzie? abo, co za dziedzictwo w synie Izai? idź do przybytków twoich Izraelu, teraz patrz domu swego Dawidzie. I odszedł Izrael do przybytków swoich.
17
Super fílios autem Israel, quicúmque habitábant in civitátibus Iuda, regnávit Róboam. A nad synmi Izraelowymi, którzy kolwiek mieszkali w mieściech Juda, królował Roboam.
18
Misit ergo rex Róboam Adúram, qui erat super tribúta: et lapidávit eum omnis Israel, et mórtuus est. Porro rex Róboam festínus ascéndit currum, et fugit in Ierúsalem: Posłał tedy król Roboam Adurama, który był nad pobory, i ukamionował go wszystek lud Izraelski, i umarł. A król Roboam corychlej wsiadł na wóz i uciekł do Jeruzalem:
19
recessítque Israel a domo David usque in præséntem diem. I odstąpił Izrael od domu Dawidowego aż do dnia dzisiejszego.
20
Factum est autem cum audísset omnis Israel quod revérsus esset Ieróboam, misérunt, et vocavérunt eum congregáto cœtu, et constituérunt eum regem super omnem Israel: nec secútus est quisquam domum David præter tribum Iuda solam. I stało się, gdy usłyszał wszystek Izrael, że się wrócił Jeroboam, posłali i przyzwali go zgromadziwszy się, i uczynili go królem nad wszystkim Izraelem: ani szedł żaden za domem Dawidowym, oprócz samego pokolenia Juda.
21
Venit autem Róboam Ierúsalem, et congregávit univérsam domum Iuda, et tribum Béniamin, centum octogínta míllia electórum virórum bellatórum, ut pugnárent contra domum Israel, et redúcerent regnum Róboam fílio Salomónis. I przyjachał Roboam do Jeruzalem, i zgromadził wszystek dom Judzki, i pokolenie Benjaminowe: sto i ośmdziesiąt tysięcy przebranych mężów rycerskich, aby walczyli przeciw domowi Izraelskiemu, a przywrócili Królestwo Roboamowi synowi Salomonowemu.
22
Factus est autem sermo Dómini ad Semeíam virum Dei, dicens: I stało się słowo Pańskie do Semeja męża Bożego, rzekąc;
23
Lóquere ad Róboam fílium Salomónis regem Iuda, et ad omnem domum Iuda, et Béniamin, et réliquos de pópulo, dicens: Mów do Roboama syna Salomonowego króla Judzkiego, i do wszego domu Judzkiego, i Benjaminowego, i do innego ludu, rzekąc:
24
Hæc dicit Dóminus: Non ascendétis, neque bellábitis contra fratres vestros fílios Israel: revertátur vir in domum suam: a me enim factum est verbum hoc. Audiérunt sermónem Dómini, et revérsi sunt de itínere, sicut eis præcéperat Dóminus. To mówi Pan: Nie chodźcie, ani walczcie z bracią swą z synmi Izraelowymi: niech się wróci mąż do domu swego: bo to słowo odemnie się stało. Usłuchali mowy Pańskiej, i wrócili się z drogi, jako im Pan był przykazał.
25
Ædificávit autem Ieróboam Sichem in monte Ephraim, et habitávit ibi: et egréssus inde ædificávit Phánuel. A Jeroboam zbudował Sichem na górze Ephraim, i mieszkał tam: a wyszedszy z onąd zbudował Phanuel.
26
Dixítque Ieróboam in corde suo: Nunc revertétur regnum ad domum David, I rzekł Jeroboam w sercu swojem: Teraz się wróci Królestwo do domu Dawidowego,
27
si ascénderit pópulus iste ut fáciat sacrifícia in domo Dómini in Ierúsalem: et convertétur cor pópuli huius ad dóminum suum Róboam regem Iuda, interficiéntque me, et reverténtur ad eum. Jeśli będzie chodził ten lud, aby czynił ofiary w domu Pańskim w Jeruzalem: i obróci się serce ludu tego do pana swego Roboama króla Judzkiego, i zabiją mię, i wrócą się do niego.
28
Et excogitáto consílio fecit duos vítulos áureos, et dixit eis: Nolíte ultra ascéndere in Ierúsalem: ecce dii tui Israel, qui te eduxérunt de terra Ægýpti. I wymyśliwszy radę uczynił dwa cielca złote, i rzekł im: Nie chodźcie już więcej do Jeruzalem: Oto bogowie twoi Izraelu, którzy cię wywiedli z ziemie Egiptskiej,
29
Posuítque unum in Bethel, et álterum in Dan: I postawił jednego w Bethel, a drugiego w Dan.
30
et factum est verbum hoc in peccátum: ibat enim pópulus ad adorándum vítulum usque in Dan. I stało się to słowo grzechem: bo chodził lud kłaniać się cielcowi, aż do Dan.
31
Et fecit fana in excélsis, et sacerdótes de extrémis pópuli, qui non erant de fíliis Levi. I poczynił zbory na wyżynach, i ofiarowniki z poślednich ludu, którzy nie byli z synów Lewi,
32
Constituítque diem solémnem in mense octávo, quintadécima die mensis, in similitúdinem solemnitátis, quæ celebrabátur in Iuda. Et ascéndens altáre, simíliter fecit in Bethel, ut immoláret vítulis, quos fabricátus fúerat: constituítque in Bethel sacerdótes excelsórum, quæ fécerat. I ustawił dzień uroczysty miesiąca ósmego, piętnastego dnia miesiąca, na kształt święta, które obchodzono w pokoleniu Judy. I wstępując do ołtarza, także uczynił w Bethel, żeby ofiarował cielcom, które był poczynił: i postanowił w Bethel ofiarowniki wyżyn, które był poczynił.
33
Et ascéndit super altáre quod exstrúxerat in Bethel, quintadécima die mensis octávi, quem fínxerat de corde suo: et fecit solemnitátem fíliis Israel, et ascéndit super altáre, ut adoléret incénsum. I wstąpił do ołtarza, który był obudował w Bethel, piętnastego dnia miesiąca ósmego, który był wymyślił z serca swego: i uczynił święto uroczyste synom Izraelowym, i wstąpił do ołtarza, aby zapalił kadzidło.
13
1
Et ecce vir Dei venit de Iuda in sermóne Dómini in Bethel, Ieróboam stante super altáre, et thus iaciénte. Alić oto mąż Boży przyszedł z Juda w mowie Pańskiej do Bethel, gdy Jeroboam stał przy ołtarzu i rzucał kadzidło.
2
Et exclamávit contra altáre in sermóne Dómini, et ait: Altáre, altáre, hæc dicit Dóminus: Ecce fílius nascétur dómui David, Iosías nómine, et immolábit super te sacerdótes excelsórum, qui nunc in te thura succéndunt: et ossa hóminum super te incéndet. I zawołał przeciw ołtarzowi w mowie Pańskiej, I rzekł: Ołtarzu, ołtarzu, to mówi Pan: Oto się syn narodzi domowi Dawidowemu, imieniem Joziasz, a będzie na tobie ofiarował ofiarowniki wyżyn, którzy teraz na tobie kadzidło zapalają, i kości człowiecze będzie na tobie palił.
3
Dedítque in illa die signum, dicens: Hoc erit signum quod locútus est Dóminus: ecce altáre scindétur, et effundétur cinis qui in eo est. I dał dnia onego znak, mówiąc: Ten będzie znak, który Pan powiedział: Oto się ołtarz rozpadnie, i wysypie się popiół, który jest w nim.
4
Cumque audísset rex sermónem hóminis Dei, quem inclamáverat contra altáre in Bethel, exténdit manum suam de altári, dicens: Apprehéndite eum. Et exáruit manus eius, quam exténderat contra eum, nec váluit retráhere eam ad se. A gdy usłyszał król mowę męża Bożego, którą był zawołał przeciw ołtarzowi w Bethel, ściągnął rękę swą z ołtarza, mówiąc: Poimajcie go. I uschła ręka jego, którą był nań wyciągnął: i nie mógł jej przyciągnąć do siebie.
5
Altáre quoque scissum est, et effúsus est cinis de altári, iuxta signum quod prædíxerat vir Dei in sermóne Dómini. Ołtarz się też rozpadł, i wysypał się popiół z ołtarza według znaku, który był przepowiedział mąż Boży słowem Pańskiem.
6
Et ait rex ad virum Dei: Deprecáre fáciem Dómini Dei tui, et ora pro me, ut restituátur manus mea mihi. Oravítque vir Dei fáciem Dómini, et revérsa est manus regis ad eum, et facta est sicut prius fúerat. I rzekł król do męża Bożego: Proś oblicza Pana Boga twego, i módl się za mną, aby mi się wróciła ręka moja. I modlił się mąż Boży obliczu Pańskiemu, i wróciła się ręka królewska do niego, i stała się jako pierwej była.
7
Locútus est autem rex ad virum Dei: Veni mecum domum ut prándeas, et dabo tibi múnera. I rzekł król do męża Bożego: Pódź zemną do domu na obiad, i dam ci upominki.
8
Respondítque vir Dei ad regem: Si déderis mihi médiam partem domus tuæ, non véniam tecum, nec cómedam panem, neque bibam aquam in loco isto: I odpowiedział mąż Boży królowi: Byś mi dał połowicę domu twego, nie pójdę z tobą. ani będę jadł chleba, ani pił wody na tem miejscu:
9
sic enim mandátum est mihi in sermóne Dómini præcipiéntis: Non cómedes panem, neque bibes aquam, nec revertéris per viam, qua venísti. Bo mi tak rozkazano słowem Pana rozkazującego; Nie będziesz jadł ani będziesz pił wody, ani się wrócisz tą drogą, którąś przyszedł.
10
Abiit ergo per áliam viam, et non est revérsus per iter, quo vénerat in Bethel. Poszedł tedy inszą drogą, a nie wrócił się drogą, którą był przyszedł do Bethel.
11
Prophétes autem quidam senex habitábat in Bethel: ad quem venérunt fílii sui, et narravérunt ei ómnia ópera, quæ fécerat vir Dei illa die in Bethel: et verba quæ locútus fúerat ad regem, narravérunt patri suo. A prorok niejaki stary mieszkał w Bethel, do którego przyszli synowie jego, i powiedzieli mu wszystkie sprawy, które był uczynił mąż Boży onego dnia w Bethel: i słowa, które mówił do króla opowiedzieli ojcu swemu,
12
Et dixit eis pater eórum: Per quam viam ábiit? Ostendérunt ei fílii sui viam, per quam abíerat vir Dei, qui vénerat de Iuda. I rzekł im ociec ich: którą drogą poszedł? ukazali mu synowie jego drogę, którą był poszedł mąż Boży, który był przyszedł z Judą,
13
Et ait fíliis suis: Stérnite mihi ásinum. Qui cum stravíssent, ascéndit, I rzekł synom swoim: Osiodłajcie mi osła: Którzy gdy osiodłali, wsiadł,
14
et ábiit post virum Dei, et invénit eum sedéntem subtus terebínthum: et ait illi: Tune es vir Dei qui venísti de Iuda? Respóndit ille: Ego sum. I jachał za mężem Bożym, i nalazł go siedzącego pod therebinthem, i rzekł mu: Tyżeś jest mąż Boży, któryś przyszedł z Juda? Odpowiedział on: Jam jest.
15
Dixítque ad eum: Veni mecum domum, ut cómedas panem. I rzekł do niego: Pódź zemną do domu, żebyś jadł chleb.
16
Qui ait: Non possum revérti, neque veníre tecum: nec cómedam panem, neque bibam aquam in loco isto: Który rzekł: Nie mogę się wrócić ani iść z tobą, ani będę jadł chleba, ani pił wody na tem miejscu:
17
quia locútus est Dóminus ad me in sermóne Dómini, dicens: Non cómedes panem, et non bibes aquam ibi, nec revertéris per viam, qua íeris. Bo mówił do mnie Pan słowem Pańskiem rzekąc: Nie będziesz jadł tam chleba, ani pił wody, ani się wrócisz drogą, którą pójdziesz,
18
Qui ait illi: Et ego prophéta sum símilis tui: et ángelus locútus est mihi in sermóne Dómini, dicens: Reduc eum tecum in domum tuam, ut cómedat panem, et bibat aquam. Feféllit eum, Który mu rzekł: I jam jest prorok podobny tobie: i Anioł mi mówił słowem Pańskiem, mówiąc: Wróć go z sobą do domu twego, że zje chleba i napije się wody. Zdradził go,
19
et redúxit secum: comédit ergo panem in domo eius, et bibit aquam. I wrócił z sobą: a tak jadł chleb w domu jego, i pił wodę.
20
Cumque sedérent ad mensam, factus est sermo Dómini ad prophétam, qui redúxerat eum. A gdy siedzieli u stołu, stało się słowo Pańskie do proroka, który go był wrócił.
21
Et exclamávit ad virum Dei, qui vénerat de Iuda, dicens: Hæc dicit Dóminus: Quia non obédiens fuísti ori Dómini, et non custodísti mandátum, quod præcépit tibi Dóminus Deus tuus, I zawołał na męża Bożego, który był przyszedł z Judy, rzekąc: To mówi Pan: Żeś nie był posłuszen ust Pańskich, a nie strzegłeś przykazania, któreć przykazał Pan Bóg twój:
22
et revérsus es, et comedísti panem, et bibísti aquam in loco in quo præcépit tibi ne coméderes panem neque bíberes aquam, non inferétur cadáver tuum in sepúlcrum patrum tuórum. I wróciłeś się i jadłeś chleb i piłeś wodę na miejscu, na którem ci rozkazał, abyś nie jadł chleba ani pił wody, nie będzie wniesione ciało twoje do grobu ojców twoich.
23
Cumque comedísset et bibísset, stravit ásinum suum prophétæ, quem redúxerat. A gdy się najadł i napił, osiodłał osła swego prorokowi, którego był wrócił.
24
Qui cum abiísset, invénit eum leo in via, et occídit, et erat cadáver eius proiéctum in itínere: ásinus autem stabat iuxta illum, et leo stabat iuxta cadáver. Który gdy odjechał, potkał go lew na drodze, i zabił, i było ciało jego porzucone na drodze: a osieł stał wedle niego, a lew stał przy ciele.
25
Et ecce viri transeúntes vidérunt cadáver proiéctum in via, et leónem stantem iuxta cadáver. Et venérunt, et divulgavérunt in civitáte, in qua prophétes ille senex habitábat. A oto mężowie mimo idąc ujrzeli ciało porzucone na drodze, i lwa stojącego przy ciele: i przyszli i rozgłosili w mieście, w którym on stary prorok mieszkał.
26
Quod cum audísset prophéta ille, qui redúxerat eum, ait: Vir Dei est, qui inobédiens fuit ori Dómini, et trádidit eum Dóminus leóni, et confrégit eum, et occídit iuxta verbum Dómini, quod locútus est ei. Co gdy usłyszał on prorok, który go był wrócił z drogi, rzekł: Mąż Boży jest, który nie był posłuszny ustam Pańskim, i dał go Pan lwowi, i złamał go i zabił według słowa Pańskiego, które mu mówił.
27
Dixítque ad fílios suos: Stérnite mihi ásinum. Qui cum stravíssent, I rzekł do synów swoich: Osiodłajcie mi osła: Którzy gdy osiodłali
28
et ille abiísset, invénit cadáver eius proiéctum in via, et ásinum et leónem stantes iuxta cadáver: non comédit leo de cadávere, nec læsit ásinum. I on odjachał, nalazł ciało jego porzucone na drodze, a osła i lwa stojące przy ciele: nie jadł lew ciała, ani obraził osła.
29
Tulit ergo prophétes cadáver viri Dei, et pósuit illud super ásinum, et revérsus íntulit in civitátem prophétæ senis ut plángeret eum. Wziął tedy prorok ciało męża Bożego, i włożył je na osła, i wróciwszy się wniósł do miasta proroka starego aby go opłakał.
30
Et pósuit cadáver eius in sepúlcro suo, et planxérunt eum: Heu heu mi frater. I pochował ciało jego w grobie swym, i płakali go, Ach, Ach bracie mój.
31
Cumque planxíssent eum, dixit ad fílios suos: Cum mórtuus fúero, sepelíte me in sepúlcro, in quo vir Dei sepúltus est: iuxta ossa eius pónite ossa mea. A gdy go opłakali, rzekł do synów swoich: Gdy umrę, pogrzebcie mię w grobie, w którym mąż Boży pogrzebion jest: podle kości jego połóżcie kości moje.
32
Profécto enim véniet sermo, quem prædíxit in sermóne Dómini contra altáre quod est in Bethel, et contra ómnia fana excelsórum, quæ sunt in úrbibus Samaríæ. Bo zapewne przyjdzie mowa, którą opowiedział słowem Pańskiem przeciw ołtarzowi, który jest w Bethel, i przeciw wszystkim zborom wyżyn, które są w mieściech Samaryej.
33
Post verba hæc non est revérsus Ieróboam de via sua péssima, sed e contrário fecit de novíssimis pópuli sacerdótes excelsórum: quicúmque volébat, implébat manum suam, et fiébat sacérdos excelsórum. Po tych słowach nie nawrócił się Jeroboam od drogi swej złościwej, ale przeciwnym obyczajem naczynił z napodlejszych ludzi ofiarowników wyżyn: ktokolwiek chciał, napełniał rękę swą i stawał się ofiarownikiem wyżyn.
34
Et propter hanc causam peccávit domus Ieróboam, et evérsa est, et deléta de superfície terræ. I dla tej przyczyny zgrzeszył dom Jeroboamów i wywrócon jest i wygładzon z ziemie.
14
1
In témpore illo ægrotávit Abía fílius Ieróboam. W onym czasie rozniemógł się Abia syn Jeroboamów.
2
Dixítque Ieróboam uxóri suæ: Surge, et commúta hábitum, ne cognoscáris quod sis uxor Ieróboam: et vade in Silo, ubi est Ahías prophéta, qui locútus est mihi quod regnatúrus essem super pópulum hunc. I rzekł Jeroboam żenie swej: Wstań, a odmień szaty, aby cię nie poznano, żeś żona Jeroboamowa: a idź do Silo, gdzie jest Achias prorok, który mi powiedział, żem miał królować nad tym ludem.
3
Tolle quoque in manu tua decem panes, et crústulam, et vas mellis, et vade ad illum: ipse enim indicábit tibi quid eventúrum sit púero huic. Weźmi też w rękę twą dziesięcioro chleba i placek, i faskę miodu, a idź do niego: on tobie bowiem oznajmi co się stanie dziecięciu temu.
4
Fecit ut díxerat, uxor Ieróboam: et consúrgens ábiit in Silo, et venit in domum Ahíæ: at ille non póterat vidére, quia caligáverant óculi eius præ senectúte. Uczyniła żona Jeroboamowa jako był rzekł: i wstawszy poszła do Silo, i przyszła do domu Achiasowego: lecz on nie mógł widzieć, bo mu oczy były zaszły od starości.
5
Dixit autem Dóminus ad Ahíam: Ecce uxor Ieróboam ingréditur ut cónsulat te super fílio suo qui ægrótat: hæc et hæc loquéris ei. Cum ergo illa intráret, et dissimuláret se esse quæ erat, I rzekł Pan do Achiasa: Oto żona Jeroboamowa wchodzi, aby się ciebie radziła o synie swym, który choruje. To a to będziesz jej mówił. Gdy tedy ona wchodziła, i nie pokazowała się być tą którą była,
6
audívit Ahías sónitum pedum eius introeúntis per óstium, et ait: Ingrédere uxor Ieróboam: quare áliam te esse símulas? ego autem missus sum ad te durus núntius. Usłyszał Achias szłapanie nóg jej wchodzącej we drzwi, i rzekł: Wnidź żono Jeroboamowa: przecz się inszą czynisz, a jam posłan do ciebie srogi poseł.
7
Vade, et dic Ieróboam: Hæc dicit Dóminus Deus Israel: Quia exaltávi te de médio pópuli, et dedi te ducem super pópulum meum Israel: Idź i rzecz Jeroboamowi: To mówi pan Bóg Izraelów: Iżem cię wywyższył z pośrodku ludu, i dałem cię wodzem nad ludem moim Izraelskim:
8
et scidi regnum domus David, et dedi illud tibi, et non fuísti sicut servus meus David, qui custodívit mandáta mea, et secútus est me in toto corde suo, fáciens quod plácitum esset in conspéctu meo: I rozerwałem Królestwo domu Dawidowego, i dałem je tobie, a nie byłeś jako sługa mój Dawid, który strzegł przykazania mego, i chodził za mną ze wszystkiego serca swego, czyniąc co się przed oczyma memi podobało:
9
sed operátus es mala super omnes, qui fuérunt ante te, et fecísti tibi deos aliénos et conflátiles, ut me ad iracúndiam provocáres, me autem proiecísti post corpus tuum: Aleś czynił złe nade wszystkie, którzy przed tobą byli, i naczyniłeś sobie bogów cudzych i litych, abyś mię ku gniewu pobudził, a mnieś zarzucił w tył sobie:
10
idcírco ecce ego indúcam mala super domum Ieróboam, et percútiam de Ieróboam mingéntem ad paríetem, et clausum, et novíssimum in Israel: et mundábo relíquias domus Ieróboam, sicut mundári solet fimus usque ad purum. Przetoż oto ja przywiodę złe na dom Jeroboamów, i wytracę z Jeroboama mokrzącego na ścianę i zaknionego, i ostatecznego w Izraelu: i wymiotę ostatki domu Jeroboamowego, jako wymiatają gnój aż do czysta.
11
Qui mórtui fúerint de Ieróboam in civitáte, cómedent eos canes: qui autem mórtui fúerint in agro, vorábunt eos aves cæli: quia Dóminus locútus est. Którzy z Jeroboam umrą w mieście, psy ich zjedzą: a którzy umrą na polu, zjedzą je ptacy powietrzni: bo Pan powiedział.
12
Tu ígitur surge, et vade in domum tuam: et in ipso intróitu pedum tuórum in urbem, moriétur puer, A tak ty wstań, a idź do domu twego: a w samem weściu nóg twoich w miasto, umrze dziecię,
13
et planget eum omnis Israel, et sepéliet: iste enim solus inferétur de Ieróboam in sepúlcrum, quia invéntus est super eo sermo bonus a Dómino Deo Israel in domo Ieróboam. A będzie go płakał wszystek Izrael, i pogrzebie, ten sam bowiem wniesion będzie z Jeroboam do grobu, iż się nad nim nalazła mowa dobra od Pana Boga Izraelowego, w domu Jeroboam.
14
Constítuet autem sibi Dóminus regem super Israel, qui percútiet domum Ieróboam in hac die, et in hoc témpore: Lecz postanowi sobie Pan króla nad Izraelem, który wytraci dom Jeroboamów tego dnia, i tego czasu:
15
et percútiet Dóminus Deus Israel, sicut movéri solet arúndo in aqua: et evéllet Israel de terra bona hac, quam dedit pátribus eórum, et ventilábit eos trans flumen: quia fecérunt sibi lucos, ut irritárent Dóminum. I porazi Pan Bóg Izraela, jako się zwykła chwiać trzcina na wodzie: a wyrwie Izraela z ziemie tej dobrej, którą dał ojcom ich, i wywieje je za Rzekę: bo sobie naczynili gajów, aby rozdrażnili Pana.
16
Et tradet Dóminus Israel propter peccáta Ieróboam, qui peccávit, et peccáre fecit Israel. I wyda Pan Izraela dla grzechów Jeroboamowych, który zgrzeszył, i ku zgrzeszeniu przywiódł Izraela.
17
Surréxit ítaque uxor Ieróboam, et ábiit, et venit in Thersa: cumque illa ingrederétur limen domus, puer mórtuus est, Wstała tedy żona Jeroboamowa i poszła, i przyszła do Thersa: a gdy wstępowała na próg domu, dziecię umarło,
18
et sepeliérunt eum. Et planxit eum omnis Israel iuxta sermónem Dómini, quem locútus est in manu servi sui Ahíæ prophétæ. I pogrzebli je. I płakał go wszystek Izrael według mowy Pańskiej, którą mówił w ręku sługi swego Ahiasa Proroka.
19
Réliqua autem verbórum Ieróboam, quómodo pugnáverit, et quómodo regnáverit, ecce scripta sunt in Libro verbórum diérum regum Israel. A ostatek słów Jeroboam, jako walczył, i jako królował, oto napisano jest w księgach słów dni królów Izraelskich.
20
Dies autem, quibus regnávit Ieróboam, vigínti duo anni sunt: et dormívit cum pátribus suis, regnavítque Nadab fílius eius pro eo. A dni, których królował Jeroboam, dwadzieścia i dwie lecie są: i zasnął z ojcy swemi, i królował Nadab syn jego miasto niego.
21
Porro Róboam fílius Salomónis regnávit in Iuda. Quadragínta et uníus anni erat Róboam cum regnáre cœpísset: decem et septem annos regnávit in Ierúsalem civitáte, quam elégit Dóminus ut póneret nomen suum ibi, ex ómnibus tríbubus Israel. Nomen autem matris eius Náama Ammanítis. Lecz Roboam syn Salomonów królował w Judzie. Czterdzieści lat i jedno miał Roboam, gdy począł królować: siedmnaście lat królował w Jeruzalem mieście, które obrał Pan, aby tam położył imię swoje, ze wszech pokoleni Izraelskich. A imię matki jego Naama Ammanitka,
22
Et fecit Iudas malum coram Dómino, et irritavérunt eum super ómnibus, quæ fécerant patres eórum in peccátis suis, quæ peccavérunt. I uczynił Judas złość przed Panem, i rozgniewali go, nad wszystko co byli uczynili ojcowie ich w grzechach swych, któremi grzeszyli.
23
Ædificavérunt enim et ipsi sibi aras, et státuas, et lucos super omnem collem excélsum, et subter omnem árborem frondósam: Bo i ci nabudowali sobie ołtarzów i bałwanów, i gajów na każdym pagórku wysokim, i pod każdem drzewem, gałęzistem:
24
sed et effemináti fuérunt in terra, fecerúntque omnes abominatiónes géntium, quas attrívit Dóminus ante fáciem filiórum Israel. Ale i niewieściuchowie byli w ziemi, i czynili wszystkie obrzydłości poganów, które starł Pan przed obliczem synów Izraelowych.
25
In quinto autem anno regni Róboam, ascéndit Sesac rex Ægýpti in Ierúsalem, Piątego roku królestwa Roboam przyciągnął Sesak król Egiptski do Jeruzalem,
26
et tulit thesáuros domus Dómini, et thesáuros régios, et univérsa dirípuit: scuta quoque áurea, quæ fécerat Sálomon: I pobrał skarby domu Pańskiego, i skarby Królewskie, i wszystko rozszarpał: i tarcze złote, które był sprawił Salomon:
27
pro quibus fecit rex Róboam scuta ǽrea, et trádidit ea in manum ducum scutariórum, et eórum qui excubábant ante óstium domus regis. Miasto, których poczynił król Roboam tarcze miedziane, i dał je w ręce przełożonym tarczników, i tym, którzy na straży byli przede drzwiami domu królewskiego.
28
Cumque ingrederétur rex in domum Dómini, portábant ea qui præeúndi habébant offícium: et póstea reportábant ad armamentárium scutariórum. A gdy wchodził król do domu Pańskiego, nosili je ci, którzy mieli urząd wprzód chodzenia, a potem odnosili do zbrojownie tarczników.
29
Réliqua autem sermónum Róboam, et ómnia quæ fecit, ecce scripta sunt in Libro sermónum diérum regum Iuda. A ostatek mów Roboamowych, i wszystko co czynił, oto napisano w księgach mów dni królów Juda.
30
Fuítque bellum inter Róboam et Ieróboam cunctis diébus. I była wojna między Roboam a Jeroboamem po wszystkie dni.
31
Dormivítque Róboam cum pátribus suis, et sepúltus est cum eis in civitáte David: nomen autem matris eius Náama Ammanítis: et regnávit Abíam fílius eius pro eo. I zasnął Roboam z ojcy swemi, i pogrzebion jest z nimi w mieście Dawidowem: a imię matki jego Naama Ammanitka: i królował Abiam syn jego miasto niego.
15
1
Igitur in octávo décimo anno regni Ieróboam fílii Nabat, regnávit Abíam super Iudam. Ośmnastego tedy roku królestwa Jeroboama syna Nabat, królował Abiam nad Juda.
2
Tribus annis regnávit in Ierúsalem: nomen matris eius Máacha fília Abéssalom. Trzy lata królował w Jeruzalem: imię matki jego Maacha córka Abessalom.
3
Ambulavítque in ómnibus peccátis patris sui, quæ fécerat ante eum: nec erat cor eius perféctum cum Dómino Deo suo, sicut cor David patris eius. I chodził we wszystkich grzechach ojca swego, które był uczynił przed nim, ani serce jego było doskonałe z Panem Bogiem swoim, jako serce Dawida ojca jego.
4
Sed propter David dedit ei Dóminus Deus suus lucérnam in Ierúsalem, ut suscitáret fílium eius post eum, et statúeret Ierúsalem: Ale dla Dawida dał mu Pan Bóg jego świecę w Jeruzalem, aby wzbudził syna jego po nim, i utwierdził Jeruzalem:
5
eo quod fecísset David rectum in óculis Dómini, et non declinásset ab ómnibus, quæ præcéperat ei cunctis diébus vitæ suæ, excépto sermóne Uríæ Hethǽi. Przeto, że czynił Dawid prawość przed oczyma Pańskimi, a nie ustępował od wszystkiego, co mu był rozkazał po wszystkie dni żywota swego, wyjąwszy mowę Uryasza Hethejczyka.
6
Attamen bellum fuit inter Róboam, et Ieróboam omni témpore vitæ eius. Wszakże jednak była wojna między Roboamem, a Jeroboamem przez wszystek czas żywota jego.
7
Réliqua autem sermónum Abíam, et ómnia quæ fecit, nonne hæc scripta sunt in Libro verbórum diérum regum Iuda? Fuítque prœ́lium inter Abíam et inter Ieróboam. Ale ostatek mów Abiam, i wszystko co czynił, zali to nie jest opisano w księgach słów dni królów Juda? I była wojna między Abiam a między Jeroboamem.
8
Et dormívit Abíam cum pátribus suis, et sepeliérunt eum in civitáte David: regnavítque Asa fílius eius pro eo. I zasnął Abiam z ojcy swemi, i pogrzebli go w mieście Dawidowem: i królował Asa syn jego miasto niego.
9
In anno ergo vigésimo Ieróboam regis Israel regnávit Asa rex Iuda, Roku tedy dwudziestego Jeroboama króla Izraelskiego królował Asa król Juda:
10
et quadragínta et uno anno regnávit in Ierúsalem. Nomen matris eius Máacha fília Abéssalom. A czterdzieści i jeden rok królował w Jeruzalem. Imię matki jego Maacha, córka Abessalom.
11
Et fecit Asa rectum ante conspéctum Dómini, sicut David pater eius: I czynił Asa prawość przed oczyma Pańskiem i jako Dawid ociec jego:
12
et ábstulit effeminátos de terra, purgavítque univérsas sordes idolórum, quæ fécerant patres eius. I zniósł niewieściuchy z ziemie, i wyczyścił wszystkie plugastwa bałwańskie, których byli naczynili ojcowie jego.
13
Insuper et Máacham matrem suam amóvit, ne esset princeps in sacris Priápi, et in luco eius, quem consecráverat: subvertítque specum eius, et confrégit simulácrum turpíssimum, et combússit in torrénte Cedron: Nad to i Maachę matkę swą złożył, aby nie była księżną w ofiarach Priapa i w gaju jego, który była poświęciła: i zburzył jaskinią jego, i potłukł bałwan nasprosniejszy, i spalił u potoka Cedron:
14
excélsa autem non ábstulit. Verúmtamen cor Asa perféctum erat cum Dómino cunctis diébus suis: Ale wyżyn nie zrzucił. Wszakże serce Asa doskonałe było z Panem po wszystkie dni jego:
15
et íntulit ea, quæ sanctificáverat pater suus, et vóverat, in domum Dómini, argéntum, et aurum, et vasa. I wniósł to co był ociec jego poświęcił i ślubował do domu Pańskiego, srebro i złoto i naczynia.
16
Bellum autem erat inter Asa, et Báasa regem Israel cunctis diébus eórum. A wojna była między Asa i Baasą królem Izraelskim po wszystkie dni ich.
17
Ascéndit quoque Báasa rex Israel in Iudam, et ædificávit Rama, ut non posset quíspiam égredi vel íngredi de parte Asa regis Iuda. Przyciągnął też Baasa król Izraelski na Judę, i budował Rama, aby żaden nie mógł wyniść albo wniść z strony Asy króla Judzkiego.
18
Tollens ítaque Asa omne argéntum, et aurum, quod remánserat in thesáuris domus Dómini, et in thesáuris domus régiæ, et dedit illud in manus servórum suórum: et misit ad Bénadad fílium Tábremon fílii Hézion, regem Sýriæ, qui habitábat in Damásco, dicens: Wziąwszy tedy Asa wszystko srebro i złoto, które było zostało w skarbiech domu Pańskiego i w skarbiech domu królewskiego, i dał je w ręce sług swoich: i posłał do Benadad syna Tabremon syna Hezion, króla Syryjskiego, który mieszkał w Damaszku, mówiąc:
19
Fœdus est inter me et te, et inter patrem meum et patrem tuum: ídeo misi tibi múnera, argéntum et aurum: et peto ut vénias, et írritum fácias fœdus, quod habes cum Báasa rege Israel, et recédat a me. Przymierze jest między mną a tobą, i między ojcem moim a ojcem twoim: przetom ci posłał dary, srebro i złoto: a proszę, abyś przyszedł i zrzucił przymierze, które masz z Baasą Królem Izraelskim, i żeby odciągnął odemnie.
20
Acquiéscens Bénadad regi Asa, misit príncipes exércitus sui in civitátes Israel, et percussérunt Ahion, et Dan, et Abeldómum Máacha, et univérsam Cénneroth, omnem scílicet terram Néphthali. Przyzwoliwszy Benadad królowi Asa, posłał hetmany wojska swego na miasta Izraelskie, i porazili Ahion, i Dan i Abel dom Maacha i wszystkę Cenneroth, to jest wszystkę ziemię Nephthali.
21
Quod cum audísset Báasa, intermísit ædificáre Rama, et revérsus est in Thersa. Co gdy usłyszał Baasa, przestał budować Rama, i wrócił się do Thersa.
22
Rex autem Asa núntium misit in omnem Iudam, dicens: Nemo sit excusátus. Et tulérunt lápides de Rama, et ligna eius, quibus ædificáverat Báasa, et exstrúxit de eis rex Asa Gábaa Béniamin, et Maspha. A król Asa posłał poselstwo po wszystkiej ziemi Judzkiej, mówiąc: Żaden niech nie będzie wymówiony. I pobrali kamienie z Rama i drzewo jego, którem budował Baasa, i zbudował z nich król Asa Gabaa Benjamin i Maspha.
23
Réliqua autem ómnium sermónum Asa, et univérsæ fortitúdines eius, et cuncta quæ fecit, et civitátes, quas exstrúxit, nonne hæc scripta sunt in Libro verbórum diérum regum Iuda? Verúmtamen in témpore senectútis suæ dóluit pedes. A ostatek wszystkich mów Asa i wszystkie męztwa jego, i wszystko co czynił, i miasta, które zbudował, izaliż te nie są napisane w księgach słów dni królów Juda? Wszakże czasu starości swej chorował na nogi.
24
Et dormívit cum pátribus suis, et sepúltus est cum eis in civitáte David patris sui. Regnavítque Iósaphat fílius eius pro eo. I zasnął z ojcy swemi, i pogrzebion jest z nimi w mieście Dawida ojca swego. I królował Jozaphat syn jego miasto niego.
25
Nadab vero fílius Ieróboam regnávit super Israel anno secúndo Asa regis Iuda: regnavítque super Israel duóbus annis. A Nadab syn Jeroboam królował nad Izraelem roku wtórego Asa króla Judzkiego: i królował nad Izraelem dwie lecie.
26
Et fecit quod malum est in conspéctu Dómini, et ambulávit in viis patris sui, et in peccátis eius, quibus peccáre fecit Israel. I czynił złość przed, oczyma Pańskiemi, I chodził drogami ojca swego, i w grzechach jego, któremi do grzechu przywiódł Izraela.
27
Insidiátus est autem ei Báasa fílius Ahíæ de domo Issachar, et percússit eum in Gébbethon, quæ est urbs Philisthinórum: síquidem Nadab et omnis Israel obsidébant Gébbethon. Ale Baasa syn Achiasza z domu Issachar był mu na zdradzie, i zabił go w Gebbethon, które jest miasto Philistyńskie: bo Nadab i wszystek Izrael obiegli byli Gebbethon.
28
Interfécit ergo illum Báasa in anno tértio Asa regis Iuda, et regnávit pro eo. Zabił go tedy Baasa roku trzeciego Asa króla Judzkiego, i królował miasto niego.
29
Cumque regnásset, percússit omnem domum Ieróboam: non dimísit ne unam quidem ánimam de sémine eius donec deléret eum, iuxta verbum Dómini, quod locútus fúerat in manu servi sui Ahíæ Silonítis, A gdy królował, wymordował wszystek dom Jeroboamów: nie zostawił i jednej dusze z nasienia jego, aż go wygładził według słowa Pańskiego, które mówił w ręce sługi swego Achiasza Silonitczyka.
30
propter peccáta Ieróboam, quæ peccáverat, et quibus peccáre fécerat Israel: et propter delíctum, quo irritáverat Dóminum Deum Israel. Dla grzechów Jeroboamowych, któremi grzeszył, i któremi był o grzech przyprawił Izraela: i dla przestępstwa, którem był rozdrażnił Pana Boga Izraelowego.
31
Réliqua autem sermónum Nadab, et ómnia quæ operátus est, nonne hæc scripta sunt in Libro verbórum diérum regum Israel? A ostatek mów Nadab, i wszystko co czynił, izali to nie jest napisano w księgach słów dni królów Izraelskich?
32
Fuítque bellum inter Asa, et Báasa regem Israel, cunctis diébus eórum. I była wojna między Asa i Baasa królem Izraelskim po wszystkie dni ich.
33
Anno tértio Asa regis Iuda, regnávit Báasa fílius Ahíæ super omnem Israel in Thersa, vigínti quátuor annis. Roku trzeciego Asa króla Judzkiego królował Baasa syn Achiów nad wszystkim Izraelem w Thersa, dwadzieścia i cztery lata.
34
Et fecit malum coram Dómino, ambulavítque in via Ieróboam, et in peccátis eius, quibus peccáre fecit Israel. I czynił złość przed Panem, i chodził w drodze Jeroboamowej, i w grzechach jego, któremi ku grzeszeniu przywiódł Izraela.
16
1
Factus est autem sermo Dómini ad Iehu fílium Hánani contra Báasa, dicens: I stała się mowa Pańska do Jehu syna Hanani przeciw Baasa, mówiąc:
2
Pro eo quod exaltávi te de púlvere, et pósui te ducem super pópulum meum Israel, tu autem ambulásti in via Ieróboam, et peccáre fecísti pópulum meum Israel, ut me irritáres in peccátis eórum: Dla tego, iżem cię wyniósł z prochu i postanowiłem cię książęciem nad ludem moim Izraelskim, a tyś chodził drogą Jeroboamową i wprawiłeś w grzech lud mój Izraelski, abyś mię rozdrażnił w grzechach ich:
3
ecce, ego demétam posterióra Báasa, et posterióra domus eius, et fáciam domum tuam sicut domum Ieróboam fílii Nabat. Oto ja pożnę poślednie Baasa i poślednie domu jego: a uczynię dom twój jako dom Jeroboam syna Nabatowego.
4
Qui mórtuus fúerit de Báasa in civitáte, cómedent eum canes: et qui mórtuus fúerit ex eo in regióne, cómedent eum vólucres cæli. Kto umrze z Baasa w mieście, psy go zjedzą: a kto umrze z niego na polu, zjedzą go ptacy powietrzni.
5
Réliqua autem sermónum Báasa, et quæcúmque fecit, et prœ́lia eius, nonne hæc scripta sunt in Libro verbórum diérum regum Israel? A ostatek mów Baasa, i cokolwiek czynił; i wojny jego, izali nie napisano jest w księgach słów dni, królów Izraelskich?
6
Dormívit ergo Báasa cum pátribus suis, sepultúsque est in Thersa: et regnávit Ela fílius eius pro eo. Zasnął tedy Baasa z ojcy swemi, i pogrzebion jest w Thersa: i królował Ela syn jego miasto niego.
7
Cum autem in manu Iehu fílii Hánani prophétæ verbum Dómini factum esset contra Báasa, et contra domum eius, et contra omne malum, quod fécerat coram Dómino, ad irritándum eum in opéribus mánuum suárum, ut fíeret sicut domus Ieróboam: ob hanc causam occídit eum, hoc est, Iehu fílium Hánani prophétam. A gdy w ręce Jehu syna Hanani proroka stało się słowo Pańskie przeciw Baasa, i przeciw domowi jego, i przeciw wszemu złemu, które był uczynił przed Panem, żeby go rozdrażnił sprawami rąk swoich, aby się stał jako dom Jeroboamów: dla tej przyczyny zabił go, to jest Jehu syna Hanani proroka.
8
Anno vigésimo sexto Asa regis Iuda, regnávit Ela fílius Báasa super Israel in Thersa, duóbus annis. Roku dwudziestego szóstego Asa króla Judzkiego, królował Ela syn Baasa nad Izraelem w Thersa dwie lecie.
9
Et rebellávit contra eum servus suus Zambri, dux médiæ partis équitum: erat autem Ela in Thersa bibens, et temuléntus in domo Arsa præfécti Thersa. I podniósł wojnę przeciw niemu sługa jego Zambry hetman nad połowicą jezdnych: a Ela był w Thersa pijąc, i pijany w domu Arsa starosty Thersa.
10
Irruens ergo Zambri, percússit, et occídit eum, anno vigésimo séptimo Asa regis Iuda, et regnávit pro eo. Wpadszy tedy Zambry, uderzył i zamordował go, roku dwudziestego siódmego Asa króla Judzkiego, i królował miasto niego.
11
Cumque regnásset, et sedísset super sólium eius, percússit omnem domum Báasa, et non derelíquit ex ea mingéntem ad paríetem, et propínquos et amícos eius. A gdy królestwo otrzymał, i usiadł na stolicy jego, wybił wszystek dom Baasa, (i nie zostawił z niego mokrzącego na ścianę) i powinne i przyjacioły jego.
12
Delevítque Zambri omnem domum Báasa, iuxta verbum Dómini, quod locútus fúerat ad Báasa in manu Iehu prophétæ, I wygładził Zambry wszystek dom Baasa według słowa Pańskiego, które był mówił do Baasa w ręce Jehu proroka.
13
propter univérsa peccáta Báasa, et peccáta Ela fílii eius, qui peccavérunt, et peccáre fecérunt Israel, provocántes Dóminum Deum Israel in vanitátibus suis. Dla wszystkich grzechów Baasa i grzechów Ela syna jego, którzy grzeszyli i o grzech przyprawili Izraela, pobudzając Pana Boga Izraelowego nikczemnościami swemi.
14
Réliqua autem sermónum Ela, et ómnia quæ fecit, nonne hæc scripta sunt in Libro verbórum diérum regum Israel? A ostatek mów Ela, i wszystko co czynił, izali to nie jest napisano w księgach słów dni królów Izraelskich?
15
Anno vigésimo séptimo Asa regis Iuda, regnávit Zambri septem diébus in Thersa: porro exércitus obsidébat Gébbethon urbem Philisthinórum. Roku dwudziestego siódmego Asa króla Judzkiego: królował Zambry siedm dni w Thersa: a wojsko było obległo Gebbethon miasto Philistyńskie,
16
Cumque audísset rebellásse Zambri, et occidísse regem, fecit sibi regem omnis Israel Amri, qui erat princeps milítiæ super Israel in die illa in castris. A gdy się dowiedziało, że Zambry wojnę podniósł i zabił króla, uczynił sobie wszystek Izrael królem Amry, który był hetmanem wojska nad Izraelem onego dnia w obozie.
17
Ascéndit ergo Amri, et omnis Israel cum eo, de Gébbethon, et obsidébant Thersa. Odciągnął tedy Amry, i wszystek Izrael z nim od Gebbethon, i oblegli Thersa.
18
Videns autem Zambri quod expugnánda esset cívitas, ingréssus est palátium, et succéndit se cum domo régia: et mórtuus est A widząc Zambry, że miało być dobyte miasto, wszedł do pałacu, i spalił się z domem królewskim: i umarł.
19
in peccátis suis, quæ peccáverat fáciens malum coram Dómino, et ámbulans in via Ieróboam, et in peccáto eius, quo fecit peccáre Israel. W grzechach swoich, któremi grzeszył czyniąc złość przed Panem, i chodząc w drodze Jeroboam, i w grzechu jego, którym o grzech przyprawił Izraela.
20
Réliqua autem sermónum Zambri, et insidiárum eius, et tyránnidis, nonne hæc scripta sunt in Libro verbórum diérum regum Israel? A ostatek mów Zambrego, i zdrad jego, i okrucieństwa, izali to nie jest opisano w księgach słów dni królów Izraelskich?
21
Tunc divísus est pópulus Israel in duas partes: média pars pópuli sequebátur Thebni fílium Gineth, ut constitúeret eum regem: et média pars Amri. Rozerwał się tedy lud Izraelski na dwie części: połowica ludu szła za Thebni synem Gineth, żeby go postanowiła królem: a połowica za Amry,
22
Præváluit autem pópulus, qui erat cum Amri, pópulo qui sequebátur Thebni fílium Gineth: mortuúsque est Thebni, et regnávit Amri. I przemógł lud, który był za Amrym, nad ludem, który szedł za Thebni synem Gineth: i umarł Thebni, a królował Amry.
23
Anno trigésimo primo Asa regis Iuda, regnávit Amri super Israel, duódecim annis: in Thersa regnávit sex annis. Roku trzydziestego pierwszego Asy króla Judzkiego królował Amry nad Izraelem dwanaście lat: w Thersie królował sześć lat.
24
Emítque montem Samaríæ a Somer duóbus taléntis argénti: et ædificávit eum, et vocávit nomen civitátis, quam exstrúxerat, nómine Semer dómini montis, Samaríam. I kupił górę Samariiej u Semera za dwa talenty srebra: i zbudował ją, i nazwał imię miasta, które zbudował, po imieniu Semera pana góry, Samarią.
25
Fecit autem Amri malum in conspéctu Dómini, et operátus est néquiter, super omnes qui fuérunt ante eum. A Amry złość czynił przed oczyma Pańskimi, i sprawował się nie cnotliwie nad wszystkie którzy przed nim byli.
26
Ambulavítque in omni via Ieróboam fílii Nabat, et in peccátis eius quibus peccáre fécerat Israel: ut irritáret Dóminum Deum Israel in vanitátibus suis. I chodził we wszystkich drogach Jeroboama syna Nabat, i w grzechach jego, któremi w grzech wprawił Izraela: aby drażnił Pana Boga Izraelowego w nikczemnościah swych.
27
Réliqua autem sermónum Amri, et prœ́lia eius, quæ gessit, nonne hæc scripta sunt in Libro verbórum diérum regum Israel? A ostatek mów Amrego, i wojny jego, które czynił, izali to nie jesto pisano w księgach słów dni królów Izraelskich?
28
Dormivítque Amri cum pátribus suis, et sepúltus est in Samaría: regnavítque Achab fílius eius pro eo. I zasnął Amry z ojcy swemi, i pogrzebion jest w Samariiej: i królował Achab syn jego miasto niego, A Achab syn Amry królował nad Izraelem roku trzydziestego ósmego Asa króla Judzkiego,
29
Achab vero fílius Amri regnávit super Israel anno trigésimo octávo Asa regis Iuda. Et regnávit Achab fílius Amri super Israel in Samaría vigínti et duóbus annis. I królował Achab syn Amry nad Izraelem w Samariiej dwadzieścia i dwie lecie.
30
Et fecit Achab fílius Amri malum in conspéctu Dómini super omnes, qui fuérunt ante eum. I czynił Achab syn Amry złość przed oczyma Pańskiemi nadewszystkie, którzy przed nim byli.
31
Nec suffécit ei ut ambuláret in peccátis Ieróboam fílii Nabat: ínsuper duxit uxórem Iézabel fíliam Ethbaal regis Sidoniórum. Et ábiit, et servívit Baal, et adorávit eum. I nie dosyć mu było, że chodził w grzechach Jeroboam syna Nabat: nadto pojął żonę Jezabel córkę Ethbaal króla Sydońskiego. I szedł i służył Baalom, i kłaniał się mu.
32
Et pósuit aram Baal in templo Baal, quod ædificáverat in Samaría, I postawił ołtarz Baalowi we zborze Baalowym, który był zbudował w Samariiej.
33
et plantávit lucum: et áddidit Achab in ópere suo, irrítans Dóminum Deum Israel super omnes reges Israel, qui fuérunt ante eum. I nasadził gaj: i przyczynił Achab w uczynku swym drażniąc Pana Boga Izraelowego nadewszystkie króle Izraelskie, którzy przed nim byli.
34
In diébus eius ædificávit Hiel de Bethel Iéricho: in Abiram primitívo suo fundávit eam, et in Segub novíssimo suo pósuit portas eius: iuxta verbum Dómini, quod locútus fúerat in manu Iósue fílii Nun. Za czasów jego Hiel z Bethela zbudował Jerycho: na Abiram pierworodnym swym założył je, a na Segubie ostatnim swym postawił bramy jego: według słowa Pańskiego, które powiedział w ręce Jozue syna Nun.
17
1
Et dixit Elías Thesbítes de habitatóribus Gálaad ad Achab: Vivit Dóminus Deus Israel, in cuius conspéctu sto, si erit annis his ros et plúvia, nisi iuxta oris mei verba. I rzekł Eliasz Tesbytczyk z obywatelów Galaad do Achaba: Żywie Pan Bóg Izraelów, przed którego oblicznością stoję, jeśli będzie przez te lata rosa i deszcz, jedno według słów ust moich.
2
Et factum est verbum Dómini ad eum, dicens: I stało się słowo Pańskie do niego, mówiąc:
3
Recéde hinc, et vade contra oriéntem, et abscóndere in torrénte Carith, qui est contra Iordánem, Odejdź ztąd, a idź na wschód słońca, i skryj się w Potoku Karith, który jest przeciw Jordanowi.
4
et ibi de torrénte bibes: corvísque præcépi ut pascant te ibi. I tam z Potoka pić będziesz, a krukom rozkazałem, aby cię tam żywili,
5
Abiit ergo, et fecit iuxta verbum Dómini: cumque abiísset, sedit in torrénte Carith, qui est contra Iordánem. Poszedł tedy i uczynił według słowa Pańskiego: a szedszy usiadł w Potoku Karith, który jest przeciw Jordanowi.
6
Corvi quoque deferébant ei panem et carnes mane, simíliter panem et carnes vésperi, et bibébat de torrénte. Krucy też przynosili mu chleb i mięso poranu, także chleb i mięso w wieczór, a pił z Potoka.
7
Post dies autem siccátus est torrens: non enim plúerat super terram. A po dniach wysechł potok: bo nie spadł był deszcz na ziemię.
8
Factus est ergo sermo Dómini ad eum, dicens: Stała się tedy mowa Pańska do niego, mówiąc:
9
Surge, et vade in Saréphta Sidoniórum, et manébis ibi: præcépi enim ibi mulíeri víduæ ut pascat te. Wstań a idź do Sarephta Sydończyków, i będziesz tam mieszkał: bom tam rozkazał niewieście wdowie, aby cię żywiła.
10
Surréxit, et ábiit in Saréphta. Cumque venísset ad portam civitátis, appáruit ei múlier vídua cólligens ligna, et vocávit eam, dixítque ei: Da mihi páululum aquæ in vase ut bibam. Wstał i poszedł do Sarephta. A gdy przyszedł do bramy miejskiej, ukazała mu się niewiasta wdowa zbierająca drewka, i zawołał jej, i rzekł do niej: Daj mi trochę wody w naczyniu, że się napiję.
11
Cumque illa pérgeret ut afférret, clamávit post tergum eius, dicens: Affer mihi, óbsecro, et buccéllam panis in manu tua. A gdy ona szła, aby przyniosła, zawołał za nią, mówiąc: Przynieś mi proszę i skibkę chleba w ręce twojej.
12
Quæ respóndit: Vivit Dóminus Deus tuus, quia non hábeo panem, nisi quantum pugíllus cápere potest farínæ in hýdria, et páululum ólei in lécytho: en cólligo duo ligna ut ingrédiar et fáciam illum mihi et fílio meo, ut comedámus, et moriámur. Która odpowiedziała: Żywie Pan Bóg twój, żeć nie mam chleba, jedno jako garść wziąć w się może mąki w garncu, a troszkę oliwy w bańce: oto zbieram dwie drewnie, żebym weszła i uczyniła go sobie i synowi swemu, żebyśwa jadła i pomarła.
13
Ad quam Elías ait: Noli timére, sed vade, et fac sicut dixísti: verúmtamen mihi primum fac de ipsa farínula subcinerícium panem párvulum, et affer ad me: tibi autem et fílio tuo fácies póstea. Do której rzekł Eliasz: Nie bój się, ale idź, a uczyń jakoś rzekła: wszakże mnie pierwej uczyń z tej trochy mąki podpłomny chleb mały, i przynieś do mnie: a sobie i synowi swemu potem uczynisz.
14
Hæc autem dicit Dóminus Deus Israel: Hýdria farínæ non defíciet, nec lécythus ólei minuétur, usque ad diem in qua Dóminus datúrus est plúviam super fáciem terræ. A to mówi Pan Bóg Izraelów: Garniec mąki nie ustanie, ani bańki oliwy nie ubędzie, aż do dnia, którego Pan da deszcz na ziemię.
15
Quæ ábiit, et fecit iuxta verbum Elíæ: et comédit ipse, et illa, et domus eius: et ex illa die Która poszła i uczyniła według słowa Eliaszowego: i jadł on i ona i dom jej:
16
hýdria farínæ non defécit, et lécythus ólei non est imminútus, iuxta verbum Dómini, quod locútus fúerat in manu Elíæ. I od onego dnia garniec mąki nie ustał, i bańki oliwy nie ubyło według słowa Pańskiego, które był rzekł w ręce Eliasza.
17
Factum est autem post hæc, ægrotávit fílius mulíeris matrisfamílias, et erat languor fortíssimus, ita ut non remanéret in eo hálitus. I stało się potem, rozniemógł się syn niewiasty gospodynie, a była niemoc barzo ciężka, tak, że w nim tchu nie zostało.
18
Dixit ergo ad Elíam: Quid mihi et tibi vir Dei? ingréssus es ad me, ut rememoraréntur iniquitátes meæ, et interfíceres fílium meum? Rzekła tedy do Eliasza: Co mnie i tobie mężu Boży? wszedłeś do mnie, aby wspomniane były nieprawości moje, a żebyś zabił syna mego?
19
Et ait ad eam Elías: Da mihi fílium tuum. Tulítque eum de sinu eius, et portávit in cœnáculum ubi ipse manébat, et pósuit super léctulum suum. l rzekł do niej Eliasz: Daj mi syna twego. I wziął go z jej łona, i niósł go na salę, gdzie, sam mieszkał, i położył na łóżku swojem.
20
Et clamávit ad Dóminum, et dixit: Dómine Deus meus, etiámne víduam, apud quam ego utcúmque susténtor, afflixísti ut interfíceres fílium eius? I wołał do Pana, i rzekł: Panie Boże mój, jeszcześ i wdowę, u której się ja jakokolwiek żywię utrapił, abyś zabił syna jej?
21
Et expándit se, atque mensus est super púerum tribus vícibus, et clamávit ad Dóminum, et ait: Dómine Deus meus, revertátur, óbsecro, ánima púeri huius in víscera eius. I rozciągnął się, i mierzył się na dziecięciu trzykoć, a wołał do Pana, i rzekł: Panie Boże mój, niech się proszę wróci dusza dziecięcia tego do wnętrzności jego.
22
Et exaudívit Dóminus vocem Elíæ: et revérsa est ánima púeri intra eum, et revíxit. I wysłuchał Pan głos Eliaszów, i wróciła się dusza dziecięcia weń i ożyło.
23
Tulítque Elías púerum, et depósuit eum de cœnáculo in inferiórem domum, et trádidit matri suæ, et ait illi: En vivit fílius tuus. I wziął Eliasz dziecię, i zniósł je z sale na dół i dał matce jego, i rzekł jej: Otóż żywię syn twój.
24
Dixítque múlier ad Elíam: Nunc in isto cognóvi quóniam vir Dei es tu, et verbum Dómini in ore tuo verum est. I rzekła niewiasta do Eliasza: Terazem w tem doznała, żeś ty jest mąż Boży, a słowo Pańskie w uścieeh twoich jest prawdziwe.
18
1
Post dies multos factum est verbum Dómini ad Elíam, in anno tértio, dicens: Vade, et osténde te Achab, ut dem plúviam super fáciem terræ. A po wielu dni stało się słowo Pańskie, do Eliasza roku trzeciego, mówiąc: Idź a ukaż się Achabowi, że dam deszcz na ziemię.
2
Ivit ergo Elías, ut osténderet se Achab: erat autem fames véhemens in Samaría. Szedł tedy Eliasz, aby się ukazał Achabowi, a był głód gwałtowny w Samariiej.
3
Vocavítque Achab Abdíam dispensatórem domus suæ: Abdías autem timébat Dóminum valde. I zawołał Achab Achiasza sprawcę domu swego: a Abdiasz bał się Pana barzo.
4
Nam cum interfíceret Iézabel prophétas Dómini, tulit ille centum prophétas, et abscóndit eos quinquagénos et quinquagénos in spelúncis, et pavit eos pane et aqua. Bo gdy Jezabel mordowała proroki Pańskie, on wziął sto proroków, i skrył je pięćdziesiąt i pięćdziesiąt w jaskiniach, i żywił je chlebem i wodą.
5
Dixit ergo Achab ad Abdíam: Vade in terram ad univérsos fontes aquárum, et in cunctas valles, si forte possímus inveníre herbam, et salváre equos et mulos, et non pénitus iuménta intéreant. Rzekł tedy Achab do Abdiasza: Idź w ziemię do wszystkich źródeł wodnych: i do wszystkich dolin. Jeśli snać będziem mogli naleźć trawę, a żywo zachować konie i muły, a do szczętu bydlęta nie zginęły.
6
Diviserúntque sibi regiónes, ut circuírent eas: Achab ibat per viam unam, et Abdías per viam álteram seórsum. I podzielili sobie krainy, aby je obeszli, Achab szedł jedną drogą, a Abdiasz inną drogą osobno.
7
Cumque esset Abdías in via, Elías occúrrit ei: qui cum cognovísset eum, cécidit super fáciem suam, et ait: Num tu es, dómine mi, Elías? A gdy był Abdiasz w drodze, zabieżał mu Eliasz, który gdy go poznał, padł na oblicze swoje, i rzekł: A ty żeś to panie mój, Eliaszu?
8
Cui ille respóndit: Ego. Vade, et dic dómino tuo: Adest Elías. Któremu on odpowiedział: Ja. Idź a powiedz panu twemu: Jest tu Eliasz.
9
Et ille: Quid peccávi, inquit, quóniam tradis me servum tuum in manu Achab, ut interfíciat me? A on rzekł: Cóżem zgrzeszył, że wydajesz mnie sługę twego w ręce Achab, aby mię zabił?
10
Vivit Dóminus Deus tuus, quia non est gens aut regnum quo non míserit dóminus meus te requírens: et respondéntibus cunctis: Non est hic: adiurávit regna síngula et gentes, eo quod mínime reperiréris. Żywie Pan Bóg twój, iż niemasz narodu abo królestwa, gdzieby nie posłał pan mój szukając cię: a gdy wszyscy odpowiadali: Niemasz go tu: obwiązał przysięgą każde królestwo i naród dla tego, żeś się nie nałazł.
11
Et nunc tu dicis mihi: Vade, et dic dómino tuo: Adest Elías. A ty mi teraz mówisz: Idź, a powiedz panu twemu: Jest tu Eliasz.
12
Cumque recéssero a te, Spíritus Dómini asportábit te in locum, quem ego ignóro: et ingréssus nuntiábo Achab, et non invéniens te, interfíciet me: servus autem tuus timet Dóminum ab infántia sua. A gdy ja odejdę od ciebie, Duch Pański zaniesie cię na miejsce, którego ja niewiem: a wszedszy powiem Achabowi, a nie nalazszy cię, zabije mię: a sługa twój boi się Pana od dzieciństwa swego.
13
Numquid non indicátum est tibi dómino meo, quid fécerim cum interfíceret Iézabel prophétas Dómini, quod abscónderim de prophétis Dómini centum viros, quinquagénos et quinquagénos in spelúncis, et páverim eos pane et aqua? A za nie powiedziano tobie Panu memu, com uczynił, gdy Jezabel mordowała proroki Pańskie, żem skrył z proroków Pańskich sto mężów, pięćdziesiąt i pięćdziesiąt w jaskiniach, i żywiłem je chlebem i wodą.
14
Et nunc tu dicis: Vade, et dic dómino tuo: Adest Elías: ut interfíciat me? A ty teraz mówisz: Idź a powiedz panu twemu, że tu jest Eliasz, że mię zabije?
15
Et dixit Elías: Vivit Dóminus exercítuum, ante cuius vultum sto, quia hódie apparébo ei. I rzekł Eliasz: Żywie Pan zastępów, przed którego obliczem stoję, że mu się dziś ukażę.
16
Abiit ergo Abdías in occúrsum Achab, et indicávit ei: venítque Achab in occúrsum Elíæ. Poszedł tedy Abdiasz przeciwko Achabowi, i powiedział mu: i szedł Achab przeciwko Eliaszowi.
17
Et cum vidísset eum, ait: Tune es ille, qui contúrbas Israel? I ujrzawszy go rzekł: A tyżeś to który mieszasz Izraela?
18
Et ille ait: Non ego turbávi Israel, sed tu, et domus patris tui, qui dereliquístis mandáta Dómini, et secúti estis Báalim. A on rzekł: Nie jam zamieszał Izraela, ale ty, i dom ojca twego, którzyście opuścili przykazania Pańskie, a poszliście za Baalim.
19
Verúmtamen nunc mitte, et cóngrega ad me univérsum Israel in monte Carméli, et prophétas Baal quadringéntos quinquagínta, prophetásque lucórum quadringéntos, qui cómedunt de mensa Iézabel. Wszakże teraz pośli, a zbierz do mnie wszystkiego Izraela na górze Karmela i proroków Baalowych czterysta pięćdziesiąt, i proroków gajowych czterysta, którzy jadają z stołu Jezabel.
20
Misit Achab ad omnes fílios Israel, et congregávit prophétas in monte Carméli. I posłał Achab do wszystkich synów Izrael, i zebrał proroki na górze Karmeli.
21
Accédens autem Elías ad omnem pópulum, ait: Usquequo claudicátis in duas partes? si Dóminus est Deus, sequímini eum: si autem Baal, sequímini illum. Et non respóndit ei pópulus verbum. A przystąpiwszy Eliasz do wszystkiego ludu, rzekł: Pókiż będziecie chramać na dwie stronie? Jeśli Pan jest Bogiem, idźcież za nim: a jeśli Baal, idźcie za nim. I nie odpowiedział mu lud słowa.
22
Et ait rursus Elías ad pópulum: Ego remánsi prophéta Dómini solus: prophétæ autem Baal quadringénti et quinquagínta viri sunt. I rzekł zaś Eliasz do ludu: Jam został prorok Pański sam: a proroków Baalowych jest cztery sta i pięćdziesiąt mężów,
23
Dentur nobis duo boves, et illi éligant sibi bovem unum, et in frusta cædéntes ponant super ligna, ignem autem non suppónant: et ego fáciam bovem álterum, et impónam super ligna, ignem autem non suppónam. Niech nam dadzą dwu wołów, a oni niech sobie obiorą woła jednego, a zrąbawszy go w sztuki niech go na drwa włożą, a ognia niech nie podkładają: a ja uczynię wołu drugiego, i włożę na drwa, a ognia nie podłożę.
24
Invocáte nómina deórum vestrórum, et ego invocábo nomen Dómini mei: et Deus qui exaudíerit per ignem, ipse sit Deus. Respóndens omnis pópulus ait: Optima proposítio. Wzywajcież imion bogów waszych: a ja będę wzywał imienia Pana mego: a Bóg, który wysłucha przez ogień, ten niech będzie Bogiem. Odpowiadając wszystek lud, rzekł: Barzo dobre podanie.
25
Dixit ergo Elías prophétis Baal: Elígite vobis bovem unum, et fácite primi, quia vos plures estis: et invocáte nómina deórum vestrórum, ignémque non supponátis. Rzekł tedy Eliasz prorokom Baalowym: Obierzcież sobie wołu jednego, a uczyńcie pierwej, bo was więcej: i wzywajcie imion bogów waszych, a ognia nie podkładajcie.
26
Qui cum tulíssent bovem, quem déderat eis, fecérunt: et invocábant nomen Baal de mane usque ad merídiem, dicéntes: Baal exáudi nos. Et non erat vox, nec qui respondéret: transiliebántque altáre quod fécerant. Którzy wziąwszy wołu, którego im był dał, uczynili: i wzywali imienia Baalowego od poranku aż do południa, mówiąc: Baalu, wysłuchaj nas. I nie było głosu, ani ktoby odpowiedział: i skakali przez ołtarz, który byli uczynili.
27
Cumque esset iam merídies, illudébat illis Elías, dicens: Clamáte voce maióre: deus enim est, et fórsitan lóquitur, aut in diversório est, aut in itínere, aut certe dormit, ut excitétur. A gdy już było południe, naśmiewał się z nich Eliasz, mówiąc: Wołajcie głosem więtszym: Bóg bowiem jest, a podobno gada, abo jest w gospodzie, abo na drodze, abo więc śpi, aby się ocucił.
28
Clamábant ergo voce magna, et incidébant se iuxta ritum suum cultris et lancéolis, donec perfunderéntur sánguine. Wołali tedy głosem wielkim, i rzezali się według obyczaju swego nożmi i włoczenkami, aż się krwią oblewali.
29
Postquam autem tránsiit merídies, et illis prophetántibus vénerat tempus, quo sacrifícium offérri solet, nec audiebátur vox, nec áliquis respondébat, nec attendébat orántes: A gdy minęło południe, a oni jeszcze prorokowali, gdy był przyszedł czas, którego ofiarę zwyczaj jest ofiarować, głosu też słychać nie było, ani żaden odpowiedał, ani modlących się słuchał:
30
dixit Elías omni pópulo: Veníte ad me. Et accedénte ad se pópulo, curávit altáre Dómini, quod destrúctum fúerat. Rzekł Eliasz wszystkiemu ludowi: Pódźcież do mnie: A gdy lud przystąpił do niego, naprawił ołtarz Pański, który był zepsowany.
31
Et tulit duódecim lápides iuxta númerum tríbuum filiórum Iacob, ad quem factus est sermo Dómini, dicens: Israel erit nomen tuum. I wziął dwanaście kamieni według liczby pokoleni synów Jakób, do którego stało się słowo Pańskie, mówiąc: Izrael będzie imię twoje.
32
Et ædificávit de lapídibus altáre in nómine Dómini: fecítque aquædúctum, quasi per duas aratiúnculas in circúitu altáris, I zbudował z kamienia ołtarz w imię Pańskie: i uczynił rów, jakoby na dwie brózdzie około ołtarza,
33
et compósuit ligna: divisítque per membra bovem, et pósuit super ligna, I ułożył drwa: i po członku zrąbał wołu, i włożył na drwa, i rzekł:
34
et ait: Impléte quátuor hýdrias aqua, et fúndite super holocáustum, et super ligna. Rursúmque dixit: Etiam secúndo hoc fácite. Qui cum fecíssent secúndo, ait: Etiam tértio idípsum fácite. Fecerúntque tértio, Napełnicie cztery wiadra wodą, a wylejcie na całopalenie, i na drwa. I zasię rzekł: Powtóre też to uczyńcie. Którzy, gdy powtóre uczynili, rzekł: Jeszcze potrzecie toż uczyńcie. I uczynili potrzecie.
35
et currébant aquæ circum altáre, et fossa aquædúctus repléta est. I płynęły wody około ołtarza, aż przekop rowu był pełen.
36
Cumque iam tempus esset ut offerrétur holocáustum, accédens Elías prophéta ait: Dómine Deus Abraham, et Isaac, et Israel, osténde hódie quia tu es Deus Israel, et ego servus tuus, et iuxta præcéptum tuum feci ómnia verba hæc. A gdy już był czas, żeby było ofiarowane całopalenie, przystąpiwszy Eliasz prorok rzekł: Panie Boże Abraamów i Izaaków i Izraelów, pokaż dziś, żeś ty jest Bóg Izraelów, a ja sługa twój, a wedle rozkazania twego uczyniłem te wszystkie słowa.
37
Exáudi me Dómine, exáudi me: ut discat pópulus iste, quia tu es Dóminus Deus, et tu convertísti cor eórum íterum. Wysłuchaj mię Panie, wysłuchaj mię? żeby poznał ten lud, żeś ty jest Pan Bóg, i tyż zaś nawrócił serce ich.
38
Cécidit autem ignis Dómini, et vorávit holocáustum, et ligna, et lápides, púlverem quoque, et aquam, quæ erat in aquædúctu lambens. I spadł ogień Pański, i pożarł całopalenie, i drwa i kamienie, proch też, i wodę, która była w rowie liżąc.
39
Quod cum vidísset omnis pópulus, cécidit in fáciem suam, et ait: Dóminus ipse est Deus, Dóminus ipse est Deus. Co gdy ujrzał wszystek lud, padł na oblicze swoje, i rzekł: Pan on jest Bogiem, Pan on jest Bogiem.
40
Dixítque Elías ad eos: Apprehéndite prophétas Baal, et ne unus quidem effúgiat ex eis. Quos cum apprehendíssent, duxit eos Elías ad torréntem Cison, et interfécit eos ibi. I rzekł do nich Eliasz: Pojmajcie proroki Baalowe, a i jeden z nich niech nie ujdzie. Które gdy pojmali, zaprowadził je Eliasz do potoka Cison, i pobił je tam.
41
Et ait Elías ad Achab: Ascénde, cómede, et bibe:: quia sonus multæ plúviæ est. I rzekł Eliasz do Achaba: Idź, jedz i pij: bo głos wielkiego deszczu jest.
42
Ascéndit Achab ut coméderet et bíberet: Elías autem ascéndit in vérticem Carméli, et pronus in terram pósuit fáciem suam inter génua sua, Poszedł Achab jeść i pić, a Eliasz wszedł na wierzch Karmela, i nachyliwszy się ku ziemi włożył twarz swoję między kolana swoje.
43
et dixit ad púerum suum: Ascénde, et próspice contra mare. Qui cum ascendísset, et contemplátus esset, ait: Non est quidquam. Et rursum ait illi: Revértere septem vícibus. I rzekł do sługi swego: Wstąp a pojrzy ku morzu. Który gdy wstąpił, i obejrzał, rzekł: Niemasz nic. I zasię rzekł mu: Wracaj się po siedm kroć.
44
In séptima autem vice, ecce nubécula parva quasi vestígium hóminis ascendébat de mari. Qui ait: Ascénde, et dic Achab: Iunge currum tuum et descénde, ne óccupet te plúvia. A za siódmym razem: Alić obłoczek mały, jako stopa człowiecza, występowała z morza. Który rzekł: Idź, a mów Achabowi: Zaprzągaj wóz twój, a ujeżdżaj, aby cię deszcz nie zastał.
45
Cumque se vérteret huc atque illuc, ecce cæli contenebráti sunt, et nubes, et ventus, et facta est plúvia grandis. Ascéndens ítaque Achab, ábiit in Iézrahel: A gdy się obracał i tam i sam, alić się niebo zaćmiło, i obłoki i wiatr, i stał się deszcz wielki. A tak wsiadszy Achab, jachał do Jezrahel.
46
et manus Dómini facta est super Elíam, accinctísque lumbis currébat ante Achab, donec veníret in Iézrahel. A ręka Pańska stała się nad Eliaszem, i biodra przepasawszy bieżał przed Achabem, aż przyszedł do Jezrahel.
19
1
Nuntiávit autem Achab Iézabel ómnia quæ fécerat Elías, et quómodo occidísset univérsos prophétas gládio. A Achab oznajmił Jezabeli wszystko co był uczynił Eliasz, i jako pozabijał wszystkie proroki mieczem.
2
Misítque Iézabel núntium ad Elíam, dicens: Hæc mihi fáciant dii, et hæc addant, nisi hac hora cras posúero ánimam tuam sicut ánimam uníus ex illis. I posłała Jezabel posłańca do Eliasza, mówiąc: To mi niech uczynią bogowie, i to mi niech przyczynią, jeśli jutro o tej godzinie nie położę dusze twej, jako duszę jednego z nich.
3
Tímuit ergo Elías, et surgens ábiit quocúmque eum ferébat volúntas: venítque in Bersabée Iuda, et dimísit ibi púerum suum, Ulękł się tedy Eliasz, a wstawszy poszedł gdzie go kolwiek wola niosła, i przyszedł do Bersabee Juda, i zostawił tam sługę swego.
4
et perréxit in desértum, viam uníus diéi. Cumque venísset, et sedéret subter unam iuníperum, petívit ánimæ suæ ut morerétur, et ait: Súfficit mihi Dómine, tolle ánimam meam: neque enim mélior sum, quam patres mei. I szedł w puszczą jeden dzień drogi. A gdy przyszedł, i siedział pod jednym jałowcem, żądał duszy swej aby umarł, i rzekł: Dosyć mam Panie, weźmi duszę moję: bom nie jest lepszy niż ojcowie moi.
5
Proiecítque se, et obdormívit in umbra iuníperi: et ecce ángelus Dómini tétigit eum, et dixit illi: Surge, et cómede. I porzucił się i zasnął w cieniu jałowca, a oto Anioł Pański tknął go, i rzekł mu: Wstań, a jedz.
6
Respéxit, et ecce ad caput suum subcinerícius panis, et vas aquæ: comédit ergo, et bibit, et rursum obdormívit. Obejrzał się, a oto u głowy jego podpłomny chleb i naczynie wody: jadł tedy i pił; zasię zasnął.
7
Reversúsque est ángelus Dómini secúndo, et tétigit eum, dixítque illi: Surge, cómede: grandis enim tibi restat via. I wrócił się Anioł Pański powtóre, i tknął go i rzekł mu: Wstań, jedz, bo jeszcze daleką drogę masz.
8
Qui cum surrexísset, comédit et bibit, et ambulávit in fortitúdine cibi illíus quadragínta diébus, et quadragínta nóctibus, usque ad montem Dei Horeb. Który wstawszy jadł i pił, i chodził mocą onego jedła czterdzieści dni i czterdzieści nocy, aż do góry Bożej Horeb.
9
Cumque venísset illuc, mansit in spelúnca: et ecce sermo Dómini ad eum, dixítque illi: Quid hic agis Elía? A gdy tam przyszedł, mieszkał w jaskini: a oto mowa Pańska do niego, i rzekł mu: Co tu czynisz Eliaszu?
10
At ille respóndit: Zelo zelátus sum pro Dómino Deo exercítuum, quia dereliquérunt pactum tuum fílii Israel: altária tua destruxérunt, prophétas tuos occidérunt gládio, derelíctus sum ego solus, et quærunt ánimam meam ut áuferant eam. A on odpowiedział: Żalem rozżaliłem się o Pana Boga zastępów, iż opuścili przymierze twoje synowie Izrael: ołtarze twoje zepsowali: proroki twoje mieczem pozabijali, zostałem ja sam, i szukają dusze mojej, aby ją odjęli.
11
Et ait ei: Egrédere, et sta in monte coram Dómino: et ecce Dóminus transit, et spíritus grandis et fortis subvértens montes, et cónterens petras ante Dóminum: non in spíritu Dóminus. Et post spíritum commótio: non in commotióne Dóminus. I rzekł mu: Wynidź, a stań na górze przed Panem: a oto Pan mija, i wiatr wielki i mocny wywracający góry i kruszący skały przed Panem: nie w wietrze Pan, a po wietrze wzruszenie: nie w wzruszeniu Pan.
12
Et post commotiónem ignis: non in igne Dóminus. Et post ignem síbilus auræ ténuis. A po wzruszeniu ogień: nie w ogniu Pan, a po ogniu szum wiatrku cichego.
13
Quod cum audísset Elías, opéruit vultum suum pállio, et egréssus stetit in óstio spelúncæ. Et ecce vox ad eum, dicens: Quid hic agis Elía? Et ille respóndit: Co gdy usłyszał Eliasz, zakrył oblicze swe płaszczem, a wyszedszy stanął we drzwiach jaskinie, a oto głos do niego mówiący: Co tu czynisz Eliaszu?
14
Zelo zelátus sum pro Dómino Deo exercítuum, quia dereliquérunt pactum tuum fílii Israel: altária tua destruxérunt, prophétas tuos occidérunt gládio, derelíctus sum ego solus, et quærunt ánimam meam ut áuferant eam. A on odpowiedział: Żalem rozżaliłem się o Pana Boga zastępów: iż opuścili przymierze twoje synowie Izrael: ołtarze twoje zepsowali, proroki twoje mieczem pozabijali: zostałem ja sam, i szukają dusze mojej, aby ją odjęli.
15
Et ait Dóminus ad eum: Vade, et revértere in viam tuam per desértum in Damáscum: cumque pervéneris illuc, unges Házael regem super Sýriam, I rzekł Pan do niego: Idź, a wróć się na drogę twoję przez puszczą do Damaszku: a gdy tam przyjdziesz, pomażesz Hazaela królem nad Syryą,
16
et Iehu fílium Namsi unges regem super Israel: Eliséum autem fílium Saphat, qui est de Abelméhula, unges prophétam pro te. A Jehu syna Namsi pomażesz królem nad Izraelem, a Elizeusza syna Saphat, który jest z Abelmeule, pomażesz prorokiem miasto ciebie.
17
Et erit: quicúmque fúgerit gládium Házael, occídet eum Iehu: et quicúmque fúgerit gládium Iehu, interfíciet eum Eliséus. I będzie ktokolwiek ujdzie miecza Hazael, zabije go Jehu: a ktokolwiek ujdzie miecza Jehu, zabije go Elizeusz.
18
Et derelínquam mihi in Israel septem míllia virórum, quorum génua non sunt incurváta ante Baal, et omne os quod non adorávit eum ósculans manus. I zostawię sobie w Izraelu siedm tysięcy mężów, których kolana nie kłaniały się przed Baal, i wszystkie usta, które nie chwaliły go, całując ręce.
19
Proféctus ergo inde Elías, réperit Eliséum fílium Saphat, arántem in duódecim iugis boum. Et ipse in duódecim iugis boum arántibus unus erat: cumque venísset Elías ad eum, misit pállium suum super illum. Poszedszy tedy z onąd Eliasz, nalazł Elizeusza syna Saphat orzącego dwiemanaście jarzm wołów, a on między dwanaścią jarzm wołów orzących jeden był: a gdy przyszedł Eliasz do niego wrzucił nań swój płaszcz.
20
Qui statim relíctis bobus cucúrrit post Elíam, et ait: Osculer, oro, patrem meum, et matrem meam, et sic sequar te. Dixítque ei: Vade, et revértere: quod enim meum erat, feci tibi. Który wnet opuściwszy woły, bieżał za Eliaszem, i rzekł: Proszę cię, niech pocałuję ojca mego i matkę moję, a tak pójdę za tobą. I rzekł mu: Idź, a wróć się: bo co było zemnie uczyniłem ci.
21
Revérsus autem ab eo, tulit par boum, et mactávit illud, et in arátro boum coxit carnes, et dedit pópulo, et comedérunt: consurgénsque ábiit, et secútus est Elíam, et ministrábat ei. A wróciwszy się od niego, wziął parę wołów, i zabił je, a pługiem wołów, uwarzył mięsa, i dał ludowi i jedli, a wstawszy odszedł i szedł za Eliaszem i służył mu.
20
1
Porro Bénadad rex Sýriæ congregávit omnem exércitum suum, et trigínta duos reges secum, et equos, et currus: et ascéndens pugnábat contra Samaríam, et obsidébat eam. A Benadad król Syryjski zebrał wszystko wojsko swe, i trzydzieści i dwa króle z sobą, i konie i wozy: a przyciągnąwszy walczył przeciw Samariiej, i obległ ją.
2
Mitténsque núntios ad Achab regem Israel in civitátem, I wyprawiwszy posły do Achaba króla Izraelskiego o miasta,
3
ait: Hæc dicit Bénadad: Argéntum tuum, et aurum tuum meum est: et uxóres tuæ, et fílii tui óptimi, mei sunt. Rzekł: Tak mówi Benadad: Srebro twoje i złoto twoje jest moje: a żony twoje i synowie twoi co nalepszy, moi są.
4
Respondítque rex Israel: Iuxta verbum tuum, dómine mi rex, tuus sum ego, et ómnia mea. I odpowiedział król Izraelski: Według słowa twego panie mój królu, twojem jest ja, i wszystko moje.
5
Revertentésque núntii, dixérunt: Hæc dicit Bénadad, qui misit nos ad te: Argéntum tuum, et aurum tuum, et uxóres tuas, et fílios tuos, dabis mihi. I wróciwszy się posłowie, rzekli: To mówi Benadad, który nas posłał do ciebie: Srebro twoje i złoto twoje, i żony twoje, i syny twoje dasz mi.
6
Cras ígitur hac eádem hora mittam servos meos ad te, et scrutabúntur domum tuam, et domum servórum tuórum: et omne, quod eis placúerit, ponent in mánibus suis, et áuferent. Jutro tedy tejże godziny poślę sługi moje do ciebie, i wyszperają dom twój, i domy sług twoich: i wszystko, co się im podoba wezmą w ręce swoje, i pobiorą.
7
Vocávit autem rex Israel omnes senióres terræ, et ait: Animadvértite, et vidéte quóniam insidiétur nobis: misit enim ad me pro uxóribus meis, et fíliis, et pro argénto et auro: et non ábnui. I zezwał król Izraelski wszystkich starszych ziemie, i rzekł: Przypatrzcie się, a obaczcie, żeć się na nas zasadza, bo posłał do mnie po żony moje i syny, i po srebro i złoto: i nie odmówiłem.
8
Dixerúntque omnes maióres natu, et univérsus pópulus, ad eum: Non áudias, neque acquiéscas illi. I rzekli wszyscy starszy, i wszystek lud do niego: Nie słuchaj, ani mu zezwalaj.
9
Respóndit ítaque núntiis Bénadad: Dícite dómino meo regi: Omnia propter quæ misísti ad me servum tuum in inítio, fáciam: hanc autem rem fácere non possum. Odpowiedział tedy posłom Benadadowym: Powiedzcie panu memu królowi: Wszystko o coś posłał do mnie sługi twego z pierwu, uczynię: ale tej rzeczy uczynić nie mogę.
10
Reversíque núntii retulérunt ei. Qui remísit, et ait: Hæc fáciant mihi dii, et hæc addant, si suffécerit pulvis Samaríæ pugíllis omnis pópuli qui séquitur me. I wróciwszy się posłowie odnieśli mu. Który odesłał i rzekł: To mi niech uczynią bogowie, i to niech przyczynią, jeśli zostanie prochu Samariiej garściam wszego ludu który za mną idzie,
11
Et respóndens rex Israel, ait: Dícite ei: Ne gloriétur accínctus æque ut discínctus. I odpowiadając król Izraelski, rzekł: Powiedzcie mu, niech się nie chlubi przepasany równie jako odpasany.
12
Factum est autem cum audísset Bénadad verbum istud, bibébat ipse et reges in umbráculis: et ait servis suis: Circúmdate civitátem. Et circumdedérunt eam. I stało się, gdy usłyszał Benadad to słowo, napijał się on i królowie w chłodnikach i rzekł sługom swoim: Obtoczcie miasto. I obtoczyli je.
13
Et ecce prophéta unus accédens ad Achab regem Israel, ait ei: Hæc dicit Dóminus: Certe vidísti omnem multitúdinem hanc nímiam? ecce ego tradam eam in manu tua hódie, ut scias quia ego sum Dóminus. A oto jeden prorok przystąpiwszy do Achaba króla Izraelskiego, rzekł mu: To mówi Pan: Zaiste widziałeś wszystkę tę zgraję zbytnią, oto ja dam ją w rękę twoję dzisia: abyś wiedział, żem ja jest Pan.
14
Et ait Achab: Per quem? Dixítque ei: Hæc dicit Dóminus: Per pedíssequos príncipum provinciárum. Et ait: Quis incípiet prœliári? Et ille dixit: Tu. I rzekł Achab: Przez kogo? I rzekł mu: To mówi Pan: Przez pacholęta Książąt Powiatowych. I rzekł: A któż zacznie bitwę: A on rzekł: Ty.
15
Recénsuit ergo púeros príncipum provinciárum, et réperit númerum ducentórum trigínta duórum: et recénsuit post eos pópulum, omnes fílios Israel, septem míllia. Przeliczył tedy pacholęta Książąt Powiatowych: i nalazł poczet dwieście trzydzieści i dwu: a po nich zliczył lud, wszystkich synów Izraelowych siedm tysięcy.
16
Et egréssi sunt merídie. Bénadad autem bibébat temuléntus in umbráculo suo, et reges trigínta duo cum eo, qui ad auxílium eius vénerant. I wyszli w południe. A Benadad pił, pijany w chłodniku swym, i królów trzydzieści i dwa z nim, którzy mu byli na pomoc przyjachali,
17
Egréssi sunt autem púeri príncipum provinciárum in prima fronte. Misit ítaque Bénadad: qui nuntiavérunt ei, dicéntes: Viri egréssi sunt de Samaría. I wyszły pacholęta Książąt powiatowych na pierwszem czele. Posłał tedy Benadad, którzy mu powiedzieli, rzekąc: Mężowie wyszli z Samariiej.
18
Et ille ait: Sive pro pace véniunt, apprehéndite eos vivos: sive ut prœliéntur, vivos eos cápite. A on rzekł: Chociaż o pokój idą, poimajcie je żywo: chociaż, aby się bili, żywo je poimajcie.
19
Egréssi sunt ergo púeri príncipum provinciárum, ac réliquus exércitus sequebátur: Wyszły tedy pacholęta Książąt powiatowych, a inne wojsko ciągnęło za nimi.
20
et percússit unusquísque virum qui contra se veniébat: fugerúntque Syri, et persecútus est eos Israel. Fugit quoque Bénadad rex Sýriæ in equo cum equítibus suis. I poraził każdy męża, który szedł przeciw jemu: i uciekli Syryjczykowie, a Izrael je gonił. Uciekł też Benadad król Syryjski na koniu, z jezdnymi swemi.
21
Necnon egréssus rex Israel percússit equos et currus, et percússit Sýriam plaga magna. A król Izraelski wyszedszy pobił konie i wozy, i poranił Syryjczyki porażką wielką.
22
Accédens autem prophéta ad regem Israel, dixit ei: Vade, et confortáre, et scito, et vide quid fácias: sequénti enim anno rex Sýriæ ascéndet contra te. (A przyszedszy prorok do króla Izraelskiego, rzekł mu: Idź, a zmocnij się, a wiedz, i obacz co masz czynić: bo na drugi rok król Syryjski przyciągnie przeciwko tobie).
23
Servi vero regis Sýriæ dixérunt ei: Dii móntium sunt dii eórum, ídeo superavérunt nos: sed mélius est ut pugnémus contra eos in campéstribus, et obtinébimus eos. A słudzy króla Syryjskiego, mówili mu: Bogowie górni, są bogowie ich, dla tego nas zwyciężyli: ale lepiej, że z nimi walczyć będziem w polu, i pożyjemy ich.
24
Tu ergo verbum hoc fac: ámove reges síngulos ab exércitu tuo, et pone príncipes pro eis: Ty tedy uczyń to słowo: Odpraw każdego króla z wojska twego, a postanów hetmany miasto nich:
25
et instáura númerum mílitum qui cecidérunt de tuis, et equos secúndum equos prístinos, et currus secúndum currus quos ante habuísti: et pugnábimus contra eos in campéstribus, et vidébis quod obtinébimus eos. Crédidit consílio eórum, et fecit ita. A napraw poczet żołnierzów, którzy polegli z twoich, i konie według koni pierwszych, i wozy według wozów, któreś przedtem miał: i stoczymy bitwę z nimi w polach, i ujrzysz, że ich pożyjemy. Uwierzył radzie ich, i uczynił tak.
26
Igitur postquam annus transíerat, recénsuit Bénadad Syros, et ascéndit in Aphec ut pugnáret contra Israel. Gdy tedy rok wyszedł, popisał Benadad Syryjczykif i przyciągnął do Aphek, żeby walczył przeciw Izraelowi,
27
Porro fílii Israel recensíti sunt, et accéptis cibáriis profécti ex advérso, castráque metáti sunt contra eos, quasi duo parvi greges caprárum: Syri autem replevérunt terram. A synowie Izraelscy popisani są, i nabrawszy żywności ciągnęli naprzeciw, i położyli się obozem przeciwko im, jako dwie małe stadka kóz; a Syryjczykowie napełnili ziemię.
28
(Et accédens unus vir Dei, dixit ad regem Israel: Hæc dicit Dóminus: Quia dixérunt Syri: Deus móntium est Dóminus, et non est Deus vállium: dabo omnem multitúdinem hanc grandem in manu tua, et sciétis quia ego sum Dóminus.) I przyszedszy jeden mąż Boży rzekł do króla Izraelskiego: To mówi Pan: Iż mówili Syryjczykowie, Bogiem gór jest Pan, a nie jest Bogiem dolin: dam tę wszystkę zgraję wielką w rękę twoję, a poznajcie, żem ja jest Pan.
29
Dirigebántque septem diébus ex advérso hi atque illi ácies, séptima autem die commíssum est bellum: percusserúntque fílii Israel de Syris centum míllia péditum in die una. I szykowali przez siedm dni ci i owi wojska przeciw sobie, a siódmego dnia stoczyli bitwę: i porazili synowie Izraelowi z Syryjczyków sto tysięcy pieszych jednego dnia.
30
Fugérunt autem qui remánserant in Aphec, in civitátem: et cécidit murus super vigínti septem míllia hóminum qui remánserant. Porro Bénadad fúgiens ingréssus est civitátem, in cubículum quod erat intra cubículum. A którzy pozostali, uciekli do Apheka w miasto: i upadł mur na dwadzieścia siedm tysięcy ludzi, którzy byli zostali. A Benadad uciekszy wszedł do miasta do komory, która była w komorze.
31
Dixerúntque ei servi sui: Ecce, audívimus quod reges domus Israel cleméntes sint: ponámus ítaque saccos in lumbis nostris, et funículos in capítibus nostris, et egrediámur ad regem Israel: fórsitan salvábit ánimas nostras. I rzekli mu słudzy jego: Otośmy słychali, że królowie domu Izraelskiego są miłosierni: a tak włóżmy wory na biodra nasze, i powrózki na głowy nasze, a wynidźmy do króla Izraelskiego: Owa żywo zostawi dusze nasze.
32
Accinxérunt saccis lumbos suos, et posuérunt funículos in capítibus suis, venerúntque ad regem Israel, et dixérunt ei: Servus tuus Bénadad dicit: Vivat, oro te, ánima mea. Et ille ait: Si adhuc vivit, frater meus est. Opasali worami biodra swe, a powrózki włożyli na głowy swe, i przyszli do króla Izraelskiego, i rzekli mu: sługa twój Benadad mówi: Niech żywie proszę cię dusza moja. A on rzekł: Jeśli jeszcze żyw, brat mój jest.
33
Quod accepérunt viri pro ómine: et festinántes rapuérunt verbum ex ore eius, atque dixérunt: Frater tuus Bénadad. Et dixit eis: Ite, et addúcite eum ad me. Egréssus est ergo ad eum Bénadad, et levávit eum in currum suum. Co wzięli mężowie za dobry znak: i prędko uchwycili słowo z ust jego, rzekli: Brat twój Benadad. I rzekł im: Idźcie, a przywiedźcie go do mnie. Wyszedł tedy do niego Benadad, i wziął go na swój wóz.
34
Qui dixit ei: Civitátes quas tulit pater meus a patre tuo, reddam: et platéas fac tibi in Damásco, sicut fecit pater meus in Samaría, et ego fœderátus recédam a te. Pépigit ergo fœdus, et dimísit eum. Który rzekł mu: Miasta, które wziął ociec mój od ojca twego, wrócę: a poczyń sobie rynki w Damaszku, jako poczynił ociec mój w Samariiej, a ja uczyniwszy przymierze odjadę od ciebie. Uczynił tedy przymierze i wypuścił go.
35
Tunc vir quidam de fíliis prophetárum dixit ad sócium suum in sermóne Dómini: Pércute me. At ille nóluit percútere. Mąż tedy jeden z synów prorockich rzekł do towarzysza swego w mowie Pańskiej: Uderz mię. A on nie chciał uderzyć.
36
Cui ait: Quia noluísti audíre vocem Dómini, ecce recédes a me, et percútiet te leo. Cumque páululum recessísset ab eo, invénit eum leo, atque percússit. Któremu rzekł: Żeś nie chciał słuchać głosu Pańskiego, oto odejdziesz odemnie, i zabije cię lew. A gdy trochę odszedł od niego, nalazł go lew i zabił.
37
Sed et álterum invéniens virum, dixit ad eum: Pércute me. Qui percússit eum, et vulnerávit. Ale i drugiego męża nalazszy, rzekł mu: Uderz mię. Który go uderzył, i ranił.
38
Abiit ergo prophéta, et occúrrit regi in via, et mutávit aspersióne púlveris os et óculos suos. Poszedł tedy prorok i zabieżał królowi na drodze, i odmienił oblicze i oczy swe posypaniem prochu.
39
Cumque rex transísset, clamávit ad regem, et ait: Servus tuus egréssus est ad prœliándum cóminus: cumque fugísset vir unus, addúxit eum quidam ad me, et ait: Custódi virum istum: qui si lapsus fúerit, erit ánima tua pro ánima eius, aut taléntum argénti appéndes. A gdy król przemijał, wołał do króla i rzekł: Sługa twój wyszedł do bitwy w ręcz: a gdy uciekł jeden mąż, przywiódł go ktoś do mnie, i rzekł: strzeż męża tego, którego jeśli się wymknie, dusza twoja będzie za duszę jego, abo talent srebra odważysz.
40
Dum autem ego turbátus huc illúcque me vérterem, súbito non compáruit. Et ait rex Israel ad eum: Hoc est iudícium tuum, quod ipse decrevísti. A gdym się ja strwożony tam i sam obracał, znagła zniknął. I rzekł król Izraelski do niego: Ten jest sąd twój, któryś sam wydał.
41
At ille statim abstérsit púlverem de fácie sua, et cognóvit eum rex Israel, quod esset de prophétis. A on wnet otarł proch z oblicza swego, i poznał go król Izraelski, że był z proroków.
42
Qui ait ad eum: Hæc dicit Dóminus: Quia dimisísti virum dignum morte de manu tua, erit ánima tua pro ánima eius, et pópulus tuus pro pópulo eius. Który rzekł do niego: To mówi Pan: Iżeś puścił męża godnego śmierci z ręki twej, będzie dusza twoja za duszę jego, a lud twój za lud jego.
43
Revérsus est ígitur rex Israel in domum suam, audíre contémnens, et furibúndus venit in Samaríam. Wrócił się tedy król Izraelski do domu swego, nie chcąc słuchać, i z furyą przyjachał do Samariiej.
21
1
Post verba autem hæc, témpore illo vínea erat Naboth Iezrahelítæ, quæ erat in Iézrahel, iuxta palátium Achab regis Samaríæ. A po tych słowiech, czasu onego miał winnicę Naboth Jezraelczyk, który był w Jezrahel, podle pałacu Achab króla Samaryjskiego.
2
Locútus est ergo Achab ad Naboth, dicens: Da mihi víneam tuam, ut fáciam mihi hortum ólerum, quia vicína est, et prope domum meam: dabóque tibi pro ea víneam meliórem, aut si commódius tibi putas, argénti prétium, quanto digna est. Mówił tedy Achab do Nabotha, rzekąc. Daj mi winnicę twoję, że sobie uczynię ogród na jarzyny, bo przyległa jest i blizko domu mego, a dam ci za nię winnicę lepszą, abo jeśli rozumiesz, żeć pożyteczniej, srebra zapłatę, za którą stoi.
3
Cui respóndit Naboth: Propítius sit mihi Dóminus, ne dem hereditátem patrum meórum tibi. Któremu Naboth odpowiedział: Niech mi będzie miłościw Pan, żebychci nie dał dziedzictwa ojców moich.
4
Venit ergo Achab in domum suam indígnans, et frendens super verbo, quod locútus fúerat ad eum Naboth Iezrahelítes, dicens: Non dabo tibi hereditátem patrum meórum. Et proíciens se in léctulum suum, avértit fáciem suam ad paríetem, et non comédit panem. Przyszedł tedy Achab do domu swego, gniewając się i zgrzytając, o słowo, które był rzekł do niego Naboth Jezrahelczyk, rzekąc: Nie dam dziedzictwa ojców moich. I porzuciwszy się na łóżku swem, odwrócił twarz swą do ściany, i nie jadł chleba.
5
Ingréssa est autem ad eum Iézabel uxor sua, dixítque ei: Quid est hoc, unde ánima tua contristáta est? et quare non cómedis panem? I weszła do niego Jezabel żona jego, i rzekła mu: Cóż to jest, zkąd się zasmuciła dusza twoja? a czemu chleba nie jesz?
6
Qui respóndit ei: Locútus sum Naboth Iezrahelítæ, et dixi ei: Da mihi víneam tuam, accépta pecúnia: aut, si tibi placet, dabo tibi víneam meliórem pro ea. Et ille ait: Non dabo tibi víneam meam. Który odpowiedział jej: Mówiłem Nabothowi Jezrahelczykowi i rzekłem mu: Daj mi winnicę twoję wziąwszy pieniądze: abo jeślić się podoba dam ci winnicę lepszą za nie. A on rzekł: Nie dam ci winnicę mojej,
7
Dixit ergo ad eum Iézabel uxor eius: Grandis auctoritátis es, et bene regis regnum Israel. Surge, et cómede panem, et æquo ánimo esto: ego dabo tibi víneam Naboth Iezrahelítæ. I rzekła do niego Jezabel żona jego: W wielkiej powadze jesteś, i czyście sprawujesz królestwo Izraelskie. Wstań, a jedz chleb, a bądź dobrej myśli, ja dam tobie winnicę Nabotha Jezrahelczyka.
8
Scripsit ítaque lítteras ex nómine Achab, et signávit eas ánnulo eius, et misit ad maióres natu, et optimátes, qui erant in civitáte eius, et habitábant cum Naboth. Napisała tedy list imieniem Achabowem, i zapieczętowała ji sygnetem jego, i posłała do starszych, i do przednich, którzy byli w mieście jego, i mieszkali z Nabothem.
9
Litterárum autem hæc erat senténtia: Prædicáte ieiúnium, et sedére fácite Naboth inter primos pópuli: A listu ta była summa: Zapowiedzcie post, a posadźcie Nabotha między przedniejszymi z ludu.
10
et submíttite duos viros fílios Bélial contra eum, et falsum testimónium dicant: Benedíxit Deum et regem: et edúcite eum, et lapidáte, sicque moriátur. A naprawcie dwu mężów synów Belial przeciw jemu, i fałszywe świadectwo niech mówią: Błogosławił Boga i króla: i wywiedźcie go i ukamionujcie, i tak niechaj umrze.
11
Fecérunt ergo cives eius maióres natu et optimátes, qui habitábant cum eo in urbe, sicut præcéperat eis Iézabel, et sicut scriptum erat in lítteris quas míserat ad eos: I uczynili mieszczanie jego starszy i przedni, którzy mieszkali z nim w mieście, jako im rozkazała była Jezabel, i jako było napisano w liście, który była posłała do nich.
12
prædicavérunt ieiúnium, et sedére fecérunt Naboth inter primos pópuli. Zapowiedzieli post i posadzili Nabotha między przedniejszemi z ludu.
13
Et addúctis duóbus viris fíliis diáboli, fecérunt eos sedére contra eum: at illi, scílicet ut viri diabólici, dixérunt contra eum testimónium coram multitúdine: Benedíxit Naboth Deum et regem: quam ob rem eduxérunt eum extra civitátem, et lapídibus interfecérunt. A przywiódszy dwu mężów synów djabelskich, posadzili je przeciw jemu: a oni prawie jako mężowie djabelscy, dali świadectwo przeciw jemu przed ludem: Błogosławił Naboth Boga i króla: przeco wywiedli go z miasta, i kamieńmi zabili.
14
Miserúntque ad Iézabel, dicéntes: Lapidátus est Naboth, et mórtuus est. I posłali do Jezabel, mówiąc: Ukamionowan jest Naboth i umarł.
15
Factum est autem, cum audísset Iézabel lapidátum Naboth et mórtuum, locúta est ad Achab: Surge, et pósside víneam Naboth Iezrahelítæ, qui nóluit tibi acquiéscere, et dare eam accépta pecúnia: non enim vivit Naboth, sed mórtuus est. I stało się, gdy usłyszała Jezabel, że ukamionowan Naboth, i umarł, rzekła do Achaba: Wstań, a posiądź winnicę Nabotha Jezrahelczyka, który nie chciał tobie zezwolić i dać jej za pieniądze: boć nie żyw Naboth, ale umarł.
16
Quod cum audísset Achab, mórtuum vidélicet Naboth, surréxit, et descendébat in víneam Naboth Iezrahelítæ, ut possidéret eam. Co gdy usłyszał Achab, to jest, że Naboth umarł: wstał i zjeżdżał do winnice Naboth Jezrahelczyka, aby ją posiadł.
17
Factus est ígitur sermo Dómini ad Elíam Thesbíten, dicens: Stała się tedy mowa Pańska do Eliasza Thezbytczyka, mówiąc:
18
Surge, et descénde in occúrsum Achab regis Israel, qui est in Samaría: ecce ad víneam Naboth descéndit, ut possídeat eam. Wstań, a idź przeciw Achabowi, królowi Izraelskiemu, który jest w Samariiej: oto zjeżdża do winnice Nabothowej, aby ją posiadł:
19
Et loquéris ad eum, dicens: Hæc dicit Dóminus: Occidísti, ínsuper et possedísti. Et post hæc addes: Hæc dicit Dóminus: In loco hoc, in quo linxérunt canes sánguinem Naboth, lambent quoque sánguinem tuum. I będziesz mówił do niego, rzekąc: To mówi Pan: Zabiłeś, jeszcze i posiadłeś. A potem przydasz: To mówi Pan: Na tem miejscu, na którem lizali psy krew Nabothowę, będą też lizać krew twoję.
20
Et ait Achab ad Elíam: Num invenísti me inimícum tibi? Qui dixit: Invéni, eo quod venúmdatus sis, ut fáceres malum in conspéctu Dómini. I rzekł Achab do Eliasza: Azażeś mię nalazł nieprzyjacielem sobie? Który rzekł: Nalazłem, przeto żeś zaprzedany jest, abyś złe czynił przed oczyma Pańskimi.
21
Ecce ego indúcam super te malum, et demétam posterióra tua, et interfíciam de Achab mingéntem ad paríetem, et clausum et últimum in Israel. Oto ja przywiodę na cię złe. A wyżnę poślednie twoje, i wytracę z Achab mokrzącego na ścianę i zamknionego, i ostatniego w Izraelu.
22
Et dabo domum tuam sicut domum Ieróboam fílii Nabat, et sicut domum Báasa fílii Ahía: quia egísti ut me ad iracúndiam provocáres, et peccáre fecísti Israel. A dom twój dam jako dom Jeroboama syna Nabath, i jako dom Baasa syna Achia: Boś czynił, abyś mię ku gniewu pobudził, i przywiodłeś do grzechu Izraela.
23
Sed et de Iézabel locútus est Dóminus, dicens: Canes cómedent Iézabel in agro Iézrahel. Lecz i o Jezabel mówił Pan, rzekąc: Psy zjedzą Jezabel na polu Jezrahelskiem.
24
Si mórtuus fúerit Achab in civitáte, cómedent eum canes: si autem mórtuus fúerit in agro, cómedent eum vólucres cæli. Jeśli umrze Achab w mieście, psy go zjedzą: a jeśli umrze na polu, zjedzą go ptacy powietrzni.
25
Igitur non fuit alter talis sicut Achab, qui venúmdatus est ut fáceret malum in conspéctu Dómini: concitávit enim eum Iézabel uxor sua, A tak nie był taki drugi jako Achab, który był przedany, aby czynił złość przed oczyma Pańskimi: bo go poduszczała Jezabel żona jego.
26
et abominábilis factus est, in tantum ut sequerétur idóla, quæ fécerant Amorrhǽi, quos consúmpsit Dóminus a fácie filiórum Israel. I stał się obrzydłym, tak dalece: że chodził za bałwany, których byli naczynili Amorrhejczykowie, które wyniszczył Pan przed obliczem synów Izrael.
27
Itaque cum audísset Achab sermónes istos, scidit vestiménta sua, et opéruit cilício carnem suam, ieiunavítque et dormívit in sacco, et ambulávit demísso cápite. Gdy tedy usłyszał Achab te mowy, rozdarł szaty swe, i okrył włosiennicą ciało swe, i pościł, i spał w worze, i chodził zwiesiwszy głowę.
28
Et factus est sermo Dómini ad Elíam Thesbíten, dicens: I stała się mowa Pańska do Eliasza Thezbytczyka, mówiąc:
29
Nonne vidísti humiliátum Achab coram me? quia ígitur humiliátus est mei causa, non indúcam malum in diébus eius, sed in diébus fílii sui ínferam malum dómui eius. Azaś nie widział upokorzonego Achaba przedemną? Ponieważ tedy ukorzył się dla mnie, nie przywiodę złego za dni jego, ale za dni syna jego przywiodę złe domowi jego.
22
1
Transiérunt ígitur tres anni absque bello inter Sýriam et Israel. Minęły tedy trzy lata bez wojny między Syryą a Izraelem.
2
In anno autem tértio, descéndit Iósaphat rex Iuda ad regem Israel. A trzeciego roku, przyjachał Jozaphat król Judzki od króla Izraelskiego.
3
(Dixítque rex Israel ad servos suos: Ignorátis quod nostra sit Ramoth Gálaad, et neglígimus tóllere eam de manu regis Sýriæ?) (I rzekł król Izraelski do sług swoich: Nie wiecie, że nasz jest Ramoth Galaad a zaniedbywamy wziąć ji z ręki króla Syryjskiego).
4
Et ait ad Iósaphat: Veniésne mecum ad prœliándum in Ramoth Gálaad? I rzekł do Jozaphata: A pojedziesz zemną na wojnę do Ramoth Galaad.
5
Dixítque Iósaphat ad regem Israel: Sicut ego sum, ita et tu: pópulus meus, et pópulus tuus unum sunt: et équites mei, équites tui. Dixítque Iósaphat ad regem Israel: Quære, oro te, hódie sermónem Dómini. I rzekł Jozaphat do króla Izraelskiego: Jakom ja jest, tak i ty: lud mój, a lud twój, jedno są, a jezdni moi, jezdni twoi. I rzekł Jozaphat do króla Izraelskiego: Proszę cię, spyta się dzisiaj mowy Pańskiej.
6
Congregávit ergo rex Israel prophétas, quadringéntos círciter viros, et ait ad eos: Ire débeo in Ramoth Gálaad ad bellándum, an quiéscere? Qui respondérunt: Ascénde, et dabit eam Dóminus in manu regis. Zebrał tedy król Izraelski proroki, około czterech set mężów, i rzekł do nich: Mam li iść do Ramoth Galaad, na wojnę czyli zaniechać? Którzy odpowiedzieli: Jedź, a da ji Pan w ręce królewskie.
7
Dixit autem Iósaphat: Non est hic prophéta Dómini quíspiam, ut interrogémus per eum? I rzekł Jozaphat: Nie masz tu którego proroka Pańskiego, żebyśmy się przezeń pytali?
8
Et ait rex Israel ad Iósaphat: Remánsit vir unus, per quem póssumus interrogáre Dóminum: sed ego odi eum, quia non prophétat mihi bonum, sed malum: Michǽas fílius Iemla. Cui Iósaphat ait: Ne loquáris ita rex. I rzekł król Izraelski do Jozaphata: Został mąż jeden, przez którego możem się pytać Pana: ale go ja nienawidzę, iż mi nie prorokuje dobre ale złe, Micheas syn Jemla. Któremu Jozaphat rzekł: Nie mów tak królu.
9
Vocávit ergo rex Israel eunúchum quemdam, et dixit ei: Festína addúcere Michǽam fílium Iemla. Zawołał tedy król Izraelski trzebieńca jednego, i rzekł mu: Rychło przywiedź mi Micheasza syna Jemla.
10
Rex autem Israel, et Iósaphat rex Iuda, sedébant unusquísque in sólio suo, vestíti cultu régio, in área iuxta óstium portæ Samaríæ, et univérsi prophétæ prophetábant in conspéctu eórum. A król Izraelski, i Jozaphat król Judzki siedzieli każdy na stolicy swej, ubrany w szaty królewskie, na placu podle bramy Samaryjskiej, a wszyscy prorocy prorokowali przed oczyma ich.
11
Fecit quoque sibi Sedecías fílius Chanáana córnua férrea, et ait: Hæc dicit Dóminus: His ventilábis Sýriam, donec déleas eam. Uczynił też sobie Sedeciasz syn Chanaana rogi żelazne, i rzekł: To mówi Pan: Temi przewiewać będziesz Syryą aż ją wyniszczysz.
12
Omnésque prophétæ simíliter prophetábant, dicéntes: Ascénde in Ramoth Gálaad, et vade próspere, et tradet Dóminus in manus regis. l wszyscy prorocy także prorokowali, mówiąc: Wyjedź do Ramoth Galaad, a jedź fortunnie, a da Pan w ręce królewskie.
13
Núntius vero, qui íerat ut vocáret Michǽam, locútus est ad eum, dicens: Ecce sermónes prophetárum ore uno regi bona prǽdicant: sit ergo sermo tuus símilis eórum, et lóquere bona. Posłaniec zasię, który był szedł, aby wezwał Micheasza, rzekł do niego, rzekąc: Oto mowy proroków jednemi usty dobrze królowi tuszą: niechże też mowa twoja będzie im podobna, a mów dobre rzeczy.
14
Cui Michǽas ait: Vivit Dóminus, quia quodcúmque díxerit mihi Dóminus, hoc loquar. Któremu rzekł Micheasz: Żywie Pan, iż comikolwiek rzecze Pan, to mówić będę.
15
Venit ítaque ad regem, et ait illi rex: Michǽa, ire debémus in Ramoth Gálaad ad prœliándum, an cessáre? Cui ille respóndit: Ascénde, et vade próspere, et tradet eam Dóminus in manus regis. Przyszedł tedy do króla, i rzekł mu król: Micheaszu, mamy li jachać do Ramoth Galaad na wojnę, czyli zaniechać? Któremu on odpowiedział: Wyjedź, a jedź fortunnie, a da ji Pan w ręce królewskie.
16
Dixit autem rex ad eum: Iterum atque íterum adiúro te, ut non loquáris mihi nisi quod verum est, in nómine Dómini. I rzekł król do niego: Po wtóre i po trzecie poprzysięgam cię, abyś mi nie mówił jedno co jest prawda, w imię Pańskie.
17
Et ille ait: Vidi cunctum Israel dispérsum in móntibus, quasi oves non habéntes pastórem: et ait Dóminus: Non habent isti dóminum: revertátur unusquísque in domum suam in pace. A on rzekł: Widziałem wszystkiego Izraela rozproszonego po górach jako owce nie mające pasterza. I rzekł Pan: Nie mają ci Pana: niech się każdy wróci do domu swego w pokoju.
18
(Dixit ergo rex Israel ad Iósaphat: Numquid non dixi tibi, quia non prophétat mihi bonum, sed semper malum?) (Rzekł tedy król Izraelski do Jozaphata: Azam ci nie powiedział, że mi nie prorokuje dobre, ale zawżdy złe).
19
Ille vero addens, ait: Proptérea audi sermónem Dómini: Vidi Dóminum sedéntem super sólium suum, et omnem exércitum cæli assisténtem ei a dextris et a sinístris: A on przydając rzekł: Przetoż słuchaj mowy Pańskiej: Widziałem Pana siedzącego na stolicy jego, a wszystko wojsko niebieskie stojące przy nim po prawej i po lewej stronie.
20
et ait Dóminus: Quis decípiet Achab regem Israel, ut ascéndat, et cadat in Ramoth Gálaad? Et dixit unus verba huiuscémodi, et álius áliter. I rzekł Pan: Kto zwiedzie Achaba króla Izraelskiego, że pójdzie i upadnie w Ramoth Galaad? I mówił jeden takie słowa a drugi inaczej.
21
Egréssus est autem spíritus, et stetit coram Dómino, et ait: Ego decípiam illum. Cui locútus est Dóminus: In quo? A Duch wystąpił, i stanął przed Panem i rzekł: Ja go zwiodę. Któremu rzekł Pan: Przez co?
22
Et ille ait: Egrédiar, et ero spíritus mendax in ore ómnium prophetárum eius. Et dixit Dóminus: Decípies, et prævalébis: egrédere, et fac ita. A on rzekł: Pójdę a będę duchem kłamliwym w uściech wszystkich proroków jego. I rzekł Pan: Zwiedziesz i przemożesz: Wynidź a uczyń tak.
23
Nunc ígitur ecce dedit Dóminus spíritum mendácii in ore ómnium prophetárum tuórum, qui hic sunt, et Dóminus locútus est contra te malum. Przetoż teraz oto dał Pan ducha kłamstwa w usta wszystkich proroków twoich, którzy tu są, a Pan rzekł złe przeciwko tobie.
24
Accéssit autem Sedecías fílius Chanáana, et percússit Michǽam in maxíllam, et dixit: Mene ergo dimísit Spíritus Dómini, et locútus est tibi? I przystąpił Sedeciasz syn Chanaana, i uderzył Micheasza w policzek, i rzekł: Mnież to opuścił duch Pański a tobie mówił?
25
Et ait Michǽas: Visúrus es in die illa quando ingrediéris cubículum, intra cubículum ut abscondáris. I rzekł Micheasz: Ujrzysz onego dnia, kiedy wnidziesz do komory w komorze, abyś się skrył.
26
Et ait rex Israel: Tóllite Michǽam, et máneat apud Amon príncipem civitátis, et apud Ioas fílium Amelech, I rzekł król Izraelski: Weźmicie Micheasza, a niech mieszka u Amona starosty miejskiego i u Joasza syna Amelech,
27
et dícite eis: Hæc dicit rex: Míttite virum istum in cárcerem, et sustentáte eum pane tribulatiónis, et aqua angústiæ, donec revértar in pace. A rzeczcie im: To mówi król: Wsadźcie tego męża do ciemnice, a żywcie go chlebem utrapienia, a wodą ucisku, aż się wrócę w pokoju.
28
Dixítque Michǽas: Si revérsus fúeris in pace, non est locútus in me Dóminus. Et ait: Audíte pópuli omnes. I rzekł Micheasz: Jeśli się wrócisz w pokoju, nie mówił Pan we mnie, i rzekł: Słuchajcie wszyscy ludzie.
29
Ascéndit ítaque rex Israel, et Iósaphat rex Iuda, in Ramoth Gálaad. Jachał tedy król Izraelski i Jozaphat król Judzki do Ramoth Galaad.
30
Dixit ítaque rex Israel ad Iósaphat: Sume arma, et ingrédere prœ́lium, et indúere véstibus tuis: porro rex Israel mutávit hábitum suum, et ingréssus est bellum. Rzekł tedy król Izraelski do Jozaphata: Weźmi zbroję a pódź w bitwę, i oblecz się w szaty swe. Lecz król Izraelski odmienił szaty swe, i szedł w bitwę.
31
Rex autem Sýriæ præcéperat princípibus cúrruum trigínta duóbus, dicens: Non pugnábitis contra minórem, et maiórem quémpiam, nisi contra regem Israel solum. A król Syryjski rozkazał był hetmanom nad wozami trzydziestą i dwiema, mówiąc: Nie będziecie walczyć przeciw nikomu mniejszemu i więtszemu, jedno przeciw samemu królowi Izraelskiemu.
32
Cum ergo vidíssent príncipes cúrruum Iósaphat, suspicáti sunt quod ipse esset rex Israel, et ímpetu facto pugnábant contra eum: et exclamávit Iósaphat. Gdy tedy ujrzeli przełożeni wozów Jozaphata, mniemali, żeby on był król Izraelski, i natarszy uderzyli na niego: i krzyknął Jozaphat.
33
Intellexerúntque príncipes cúrruum quod non esset rex Israel, et cessavérunt ab eo. I zrozumieli przełożeni wozów, że nie król Izraelski, i dali mu pokój.
34
Vir autem quidam teténdit arcum, in incértum sagíttam dírigens, et casu percússit regem Israel inter pulmónem et stómachum. At ille dixit aurígæ suo: Verte manum tuam, et éice me de exércitu, quia gráviter vulnerátus sum. Lecz mąż niektóry wyciągnął łuk na niepewną strzałę puszczając, a z trafunku postrzelił króla Izraelskiego między płuca a między żołądek. A on rzekł woźnicy swemu: Obróć rękę twą a wywieź mię z wojska, bociem ciężko zranion.
35
Commíssum est ergo prœ́lium in die illa, et rex Israel stabat in curru suo contra Syros, et mórtuus est véspere: fluébat autem sanguis plagæ in sinum currus, Stoczona tedy jest bitwa onego dnia, a król Izraelski stał na wozie swym przeciw Syryjczykom, i umarł wieczór: a krew rany ciekła na wóz.
36
et præco insónuit in univérso exércitu ántequam sol occúmberet, dicens: Unusquísque revertátur in civitátem, et in terram suam. I woźny wołał po wszystkiem wojsku, niźli słońce zaszło, mówiąc: Każdy się niech wróci do miasta i do ziemie swej.
37
Mórtuus est autem rex, et perlátus est in Samaríam: sepelierúntque regem in Samaría, A król umarł, i przywiezion jest do Samariiej, i pogrzebli króla w Samariiej.
38
et lavérunt currum eius in piscína Samaríæ: et linxérunt canes sánguinem eius, et habénas lavérunt, iuxta verbum Dómini quod locútus fúerat. I omyto wóz jego w sadzawce Samaryjskiej, a psy lizali krew jego, i wodze wymyli, według słowa Pańskiego, które był rzekł.
39
Réliqua autem sermónum Achab, et univérsa quæ fecit, et domus ebúrnea, quam ædificávit, cunctarúmque úrbium, quas exstrúxit, nonne hæc scripta sunt in Libro sermónum diérum regum Israel? A ostatek mów Achabowych i wszystko co czynił, i dom z kości słoniowej, który zbudował, i wszystkich miast, które pobudował, izali to nie opisano jest w księgach mów dni królów Izraelskich?
40
Dormívit ergo Achab cum pátribus suis, et regnávit Ochozías fílius eius pro eo. Zasnął tedy Achab z ojcy swemi, a Ochozias syn jego królował miasto niego.
41
Iósaphat vero fílius Asa regnáre cœ́perat super Iudam anno quarto Achab regis Israel. Jozaphat zaś syn Asa począł był królować nad Juda czwartego roku Achaba króla Izraelskiego.
42
Trigínta quinque annórum erat cum regnáre cœpísset, et vigínti quinque annis regnávit in Ierúsalem: nomen matris eius Azuba fília Sálai. Trzydzieści i pięć lat miał kiedy królować począł, a dwadzieścia i pięć lat królował w Jeruzalem, imię matki jego Azuba córka Salad.
43
Et ambulávit in omni via Asa patris sui, et non declinávit ex ea: fecítque quod rectum erat in conspéctu Dómini. I chodził wszystką drogą Asa ojca swego, i nie ustąpił z niej: i czynił co było prawo przed oczyma Pańskiemi.
44
Verúmtamen excélsa non ábstulit: adhuc enim pópulus sacrificábat, et adolébat incénsum in excélsis. Wszakże jednak wyżyn nie odjął: bo jeszcze lud ofiarował, i palił kadzidło na wyżynach.
45
Pacémque hábuit Iósaphat cum rege Israel. I miał Jozaphat pokój z królem Izraelskim.
46
Réliqua autem verbórum Iósaphat, et ópera eius, quæ gessit, et prœ́lia, nonne hæc scripta sunt in Libro verbórum diérum regum Iuda? A ostatek słów Jozaphat i sprawy jego, które czynił, i wojny, izali to nie jest napisano w księgach słów dni królów Judzkich?
47
Sed et relíquias effeminatórum, qui remánserant in diébus Asa patris eius, ábstulit de terra. Ale ostatek niewieściuchów, którzy byli pozostali za czasu Asa ojca jego, zniósł z ziemie.
48
Nec erat tunc rex constitútus in Edom. Ani był na ten czas król postanowiony w Edom.
49
Rex vero Iósaphat fécerat classes in mari, quæ navigárent in Ophir propter aurum: et ire non potuérunt, quia confráctæ sunt in Asióngaber. A król Jozaphat uczynił był okręty na morzu, żeby chodziły do Ophir po złoto: a iść nie mogły: bo się rozbiły w Asiongaber.
50
Tunc ait Ochozías fílius Achab ad Iósaphat: Vadant servi mei cum servis tuis in návibus. Et nóluit Iósaphat. Tedy mówił Ochoziasz syn Achabów do Jozaphata: Niech idą słudzy moi z sługami twoimi w okręciech. I nie chciał Jozaphat.
51
Dormivítque Iósaphat cum pátribus suis, et sepúltus est cum eis in civitáte David patris sui: regnavítque Ioram fílius eius pro eo. I zasnął Jozaphat z ojcy swemi, i pogrzebion jest z nimi w mieście Dawida ojca jego: i królował Joram syn jego miasto niego,
52
Ochozías autem fílius Achab regnáre cœ́perat super Israel in Samaría, anno séptimo décimo Iósaphat regis Iuda: regnavítque super Israel duóbus annis. A Ochoziasz syn Achab począł był królować nad Izraelem w Samariiej roku siedmnastego Jozaphata króla Judzkiego, i królował nad Izraelem dwie lecie.
53
Et fecit malum in conspéctu Dómini, et ambulávit in via patris sui et matris suæ, et in via Ieróboam fílii Nabat, qui peccáre fecit Israel. I czynił złość przed oczyma Pańskiemi, i chodził drogą ojca swego i matki swej, i drogą Jeroboama syna Nabath, który o grzech przyprawił Izraela.
54
Servívit quoque Baal, et adorávit eum, et irritávit Dóminum Deum Israel, iuxta ómnia quæ fécerat pater eius. Służył też Baalowi i kłaniał się mu, i rozdrażnił Pana Boga Izraelowego, według wszystkiego co uczynił był ociec jego.