Biblia Sacra

Liber II Paralipomenon Księga II Kronik
1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 6 – 7 – 8 – 9 – 10 – 11 – 12 – 13 – 14 – 15 – 16 – 17 – 18 – 19 – 20 – 21 – 22 – 23 – 24 – 25 – 26 – 27 – 28 – 29 – 30 – 31 – 32 – 33 – 34 – 35 – 36
1
1
Confortátus est ergo Sálomon fílius David in regno suo, et Dóminus Deus eius erat cum eo, et magnificávit eum in excélsum. Zmocnił się tedy Salomon syn Dawidów w królestwie swem: a Pan Bóg jego był z nim, i uwielbił go wysoce.
2
Præcepítque Sálomon univérso Israéli, tribúnis, et centuriónibus, et dúcibus, et iudícibus omnis Israel, et princípibus familiárum: I przykazał Salomon wszystkiemu Izraelowi, tysiącznikom i setnikom, i wodzom, i sędziom wszystkiego Izraela, i przełożonym domów:
3
et ábiit cum univérsa multitúdine in excélsum Gábaon, ubi erat tabernáculum fœ́deris Dei, quod fecit Móyses fámulus Dei in solitúdine. I szedł ze wszystkiem zgromadzeniem na wyżynę Gabaon, gdzie był przybytek przymierza Bożego, który sprawił Mojżesz sługa Boży na puszczy.
4
Arcam autem Dei addúxerat David de Cariathíarim in locum, quem præparáverat ei, et ubi fíxerat illi tabernáculum, hoc est, in Ierúsalem. A skrzynię Bożą przywiódł był Dawid z Kariathiarim na miejsce, które jej był zgotował, i gdzie jej był rozbił namiot, to jest w Jeruzalem.
5
Altáre quoque ǽneum, quod fabricátus fúerat Beséleel fílius Uri fílii Hur, ibi erat coram tabernáculo Dómini: quod et requisívit Sálomon, et omnis ecclésia. Ołtarz też miedziany, który był urobił Bezeleel, syn Ur, syna Hur, był tam przed przybytkiem Pańskim: którego też szukał Salomon i wszystko zgromadzenie,
6
Ascendítque Sálomon ad altáre ǽneum, coram tabernáculo fœ́deris Dómini, et óbtulit in eo mille hóstias. I przystąpił Salomon do ołtarza miedzianego przed przybytkiem przymierza Pańskiego, i ofiarował na nim tysiąc ofiar.
7
Ecce autem in ipsa nocte appáruit ei Deus, dicens: Póstula quod vis, ut dem tibi. A oto tejże nocy ukazał się mu Bóg, mówiąc: Żądaj czego chcesz, abych ci dał.
8
Dixítque Sálomon Deo: Tu fecísti cum David patre meo misericórdiam magnam, et constituísti me regem pro eo. I rzekł Salomon do Boga: Tyś okazał nad Dawidem ojcem moim miłosierdzie wielkie: i postanowiłeś mię królem miasto niego,
9
Nunc ergo Dómine Deus, impleátur sermo tuus, quem pollícitus es David patri meo: tu enim me fecísti regem super pópulum tuum multum, qui tam innumerábilis est, quam pulvis terræ. Teraz tedy Panie Boże, niech się wypełni słowo twoje, któreś obiecał Dawidowi ojcu memu: boś ty mnie uczynił królem nad ludem twoim wielkim, który jest tak nie przeliczony jako proch ziemie.
10
Da mihi sapiéntiam et intelligéntiam, ut ingrédiar et egrédiar coram pópulo tuo: quis enim potest hunc pópulum tuum digne, qui tam grandis est, iudicáre? Daj mi mądrość i umiejętność, żebym wchodził i wychodził przed ludem twoim: bo któż może ten twój lud, który tak wielki jest, przystojnie sądzić?
11
Dixit autem Deus ad Salomónem: Quia hoc magis plácuit cordi tuo, et non postulásti divítias, et substántiam, et glóriam, neque ánimas eórum qui te óderant, sed nec dies vitæ plúrimos: petísti autem sapiéntiam et sciéntiam, ut iudicáre possis pópulum meum, super quem constítui te regem: I rzekł Bóg do Salomona: że się to więcej sercu twemu podobało, a nie prosiłeś bogactw, i majętności, i sławy, ani dusz tych, którzy cię nienawidzieli, ale ani o wiele dni żywota; aleś prosił mądrości i umiejętności, abyś mógł sądzić lud mój, nad którymem cię postanowił królem:
12
sapiéntia et sciéntia data sunt tibi: divítias autem et substántiam et glóriam dabo tibi, ita ut nullus in régibus nec ante te nec post te fúerit símilis tui. Mądrość i umiejętność dana jest tobie: a bogactwa i majętność i sławę dam ci tak, iż żaden z królów ani przed tobą, ani po tobie będzie podobien tobie.
13
Venit ergo Sálomon ab excélso Gábaon in Ierúsalem coram tabernáculo fœ́deris, et regnávit super Israel. A tak się wrócił Salomon z wyżyny Gabaon do Jeruzalem przed przybytek przymierza, i królował nad Izraelem.
14
Congregavítque sibi currus et équites, et facti sunt ei mille quadringénti currus, et duódecim míllia équitum: et fecit eos esse in úrbibus quadrigárum, et cum rege in Ierúsalem. I zebrał sobie wozy i jezdne, i miał tysiąc i czterysta wozów, i dwanaście tysięcy jezdnych: i kazał im mieszkać w miastach poczwórnych wozów, a z królem w Jeruzalem.
15
Præbuítque rex argéntum et aurum in Ierúsalem quasi lápides, et cedros quasi sycómoros, quæ nascúntur in campéstribus multitúdine magna. I dodawał król srebra i złota w Jeruzalem jako kamieni, a cedrów jako Sikomorów, których barzo siła po polach roście.
16
Adducebántur autem ei equi de Ægýpto et de Coa a negotiatóribus regis, qui ibant et emébant prétio, Przywodzono mu też koni z Egiptu, i z Koi, od kupców królewskich którzy zajeżdżali i kupowali, za pieniądze.
17
quadrígam equórum sexcéntis argénteis, et equum centum quinquagínta: simíliter de univérsis regnis Hethæórum, et a régibus Sýriæ émptio celebrabátur. Cztery woźniki za sześć set srebrników, a konia za sto pięćdziesiąt: także też ze wszystkich królestw Hethejskich, i od królów Syryjskich kupowano.
2
1
Decrévit autem Sálomon ædificáre domum nómini Dómini, et palátium sibi. I umyślił Salomon budować dom imieniowi Pańskiemu, a sobie pałac.
2
Et numerávit septuagínta míllia virórum portántium húmeris, et octogínta míllia qui cǽderent lápides in móntibus, præpositósque eórum tria míllia sexcéntos. I naliczył siedmdziesiąt tysięcy mężów co na ramionach nosili, a ośmdziesiąt tysięcy tych co kamienie w górach łamali, i przystawów ich trzy tysiące sześć set.
3
Misit quoque ad Hiram regem Tyri, dicens: Sicut egísti cum David patre meo, et misísti ei ligna cédrina ut ædificáret sibi domum, in qua et habitávit: Posłał też do Hirama króla Tyrskiego, mówiąc: Jakoś czynił z Dawidem ojcem moim, i posłałeś mu drzewo, cedrowe, aby zbudował sobie dom, w którym i mieszkał.
4
sic fac mecum ut ædíficem domum nómini Dómini Dei mei, ut cónsecrem eam ad adoléndum incénsum coram illo, et fumigánda arómata, et ad propositiónem panum sempitérnam, et ad holocautómata mane, et véspere, sábbatis quoque, et neoméniis, et solemnitátibus Dómini Dei nostri in sempitérnum, quæ mandáta sunt Israéli. Tak też uczyń ze mną, abym zbudował dom imieniowi Pana Boga mego, abych ji poświęcił na zapalenie przed nim i kadzenie wonnych rzeczy, i na wykładanie ustawiczne chleba, i na ofiary całopalone rano i w wieczór, w Soboty też i na nowie miesiąców, i w święta uroczyste Pana Boga naszego na wieki, które są przykazane Izraelowi.
5
Domus enim, quam ædificáre cúpio, magna est: magnus est enim Deus noster super omnes deos. Bo dom, który chcę budować, wielki jest: abowiem wielki jest Bóg nasz nade wszystkie Bogi.
6
Quis ergo póterit prævalére, ut ædíficet ei dignam domum? si cælum, et cæli cælórum cápere eum néqueunt: quantus ego sum, ut possim ædificáre ei domum? sed ad hoc tantum, ut adoleátur incénsum coram illo. Któż tedy będzie mógł przemódz, żeby mu dom godny zbudował? jeśliż go niebo, i niebiosa nad niebiosy ogarnąć nie mogą: cóżem ja jest, żebych mu mógł dom zbudować? ale tylko na to, aby przed nim było palone kadzenie.
7
Mitte ergo mihi virum erudítum, qui nóverit operári in auro, et argénto, ære, et ferro, púrpura, cóccino, et hyacíntho: et qui sciat scúlpere cælatúras cum his artifícibus, quos mecum hábeo in Iudǽa, et Ierúsalem, quos præparávit David pater meus. A tak poszli mi człowieka umiejętnego, któryby umiał robić złotem i ze srebrem, miedzią, i z żelazem, szarłatem, karmazynem, i hiacynthem, i któryby umiał ryć rzezania, z temi rzemieślniki, które mam przy sobie w Żydowskiej ziemi i w Jeruzalem, które Dawid ociec mój nagotował.
8
Sed et ligna cédrina mitte mihi, et arcéuthina, et pínea de Líbano: scio enim quod servi tui nóverint cǽdere ligna de Líbano: et erunt servi mei cum servis tuis, Ale i drzewa cedrowego pośli mi, i jałowcowego i sosnowego z Libanu: bo wiem, iż słudzy twoi umieją wyrębować drzewa z Libanu, a słudzy moi będą z sługami twemi,
9
ut paréntur mihi ligna plúrima. Domus enim, quam cúpio ædificáre, magna est nimis, et ínclyta. Aby mi co nawięcej drzewa wygotowali. Bo dom, który chcę budować barzo wielki jest, i sławny.
10
Prætérea operáriis, qui cæsúri sunt ligna, servis tuis, dabo in cibária trítici coros vigínti míllia, et hórdei coros tótidem, et vini vigínti míllia metrétas, ólei quoque sata vigínti míllia. Nadto robotnikom, którzy będą drzewo wycinać, sługom twoim, dam na strawę dwadzieścia tysięcy korcy pszenice, i korcy jęczmienia tyleż, i dwadzieścia tysięcy wiader wina, dwadzieścia też tysięcy miar oliwy.
11
Dixit autem Hiram rex Tyri per lítteras, quas míserat Salomóni: Quia diléxit Dóminus pópulum suum, idcírco te regnáre fecit super eum. I rzekł Hiram król Tyrski przez list, który posłał do Salomona: Iż Pan lud swój umiłował, przeto uczynił, abyś ty nad nim królował.
12
Et áddidit, dicens: Benedíctus Dóminus Deus Israel, qui fecit cælum et terram, qui dedit David regi fílium sapiéntem et erudítum et sensátum atque prudéntem, ut ædificáret domum Dómino, et palátium sibi. I przydał, mówiąc: Błogosławiony Pan Bóg Izraelski, który stworzył niebo i ziemię, który dał Dawidowi syna mądrego i umiejętnego, i zmyślnego, i roztropnego, aby zbudował dom Panu i sobie pałac.
13
Misi ergo tibi virum prudéntem et scientíssimum Hiram, patrem meum, Posłałem ci tedy męża roztropnego i dobrze umiejętnego, Hirama ojca mego,
14
fílium mulíeris de filiábus Dan, cuius pater fuit Týrius, qui novit operári in auro, et argénto, ære, et ferro, et mármore, et lignis, in púrpura quoque, et hyacíntho, et bysso, et cóccino: et qui scit cæláre omnem sculptúram, et adinveníre prudénter quodcúmque in ópere necessárium est cum artifícibus tuis, et cum artifícibus dómini mei David patris tui. Syna niewiasty z córek Dan, którego ociec był Tyryjczyk, który umie robić złotem, srebrem, miedzią i żelazem, i marmurem, i drzewem, szarłatem też i hiacynthem i bisiorem, i karmazynem: i który umie rzezać wszelakie rzezanie, i wynaleść mądrze cokolwiek w robocie jest potrzebnego, z rzemieślniki twemi, i z rzemieślniki pana mego Dawida ojca twego.
15
Tríticum ergo, et hórdeum, et óleum, et vinum, quæ pollícitus es dómine mi, mitte servis tuis. Pszenicę tedy i jęczmień, i oliwę, i wino, któreś obiecał panie mój, pośli sługom twoim.
16
Nos autem cædémus ligna de Líbano, quot necessária habúeris, et applicábimus ea rátibus per mare in Ioppe: tuum autem erit transférre ea in Ierúsalem. A my nacieszemy drzewa z Libanu ileć go będzie potrzeba, i spuściemy je traftami po morzu do Joppe: a twoja będzie zwieźć je do Jeruzalem.
17
Numerávit ígitur Sálomon omnes viros prosélytos, qui erant in terra Israel, post dinumeratiónem, quam dinumerávit David pater eius, et invénti sunt centum quinquagínta míllia, et tria míllia sexcénti. Obliczył tedy Salomon wszystkie męże nowo nawrócone, którzy byli w ziemi Izraelskiej, po policzeniu, które policzył Dawid ociec jego, i nalazło się ich sto pięćdziesiąt tysięcy, i trzy tysiące sześć set.
18
Fecítque ex eis septuagínta míllia, qui húmeris ónera portárent, et octogínta míllia, qui lápides in móntibus cǽderent: tria autem míllia et sexcéntos præpósitos óperum pópuli. I uczynił z nich siedmdziesiąt tysięcy, którzyby na ramionach brzemiona nosili, a ośmdziesiąt tysięcy, którzyby kamienie w górach łamali: a trzy tysiące i sześć set przy stawów robót ludu.
3
1
Et cœpit Sálomon ædificáre domum Dómini in Ierúsalem in monte Mória, qui demonstrátus fúerat David patri eius, in loco, quem paráverat David in área Ornan Iebusǽi. I począł Salomon budować dom Pański w Jeruzalem na górze Moria, która była ukazana Dawidowi ojcu jego, na miejscu, które zgotował Dawid na bojowisku
2
Cœpit autem ædificáre mense secúndo, anno quarto regni sui. A począł budować miesiąca wtórego, roku czwartego królestwa swego.
3
Et hæc sunt fundaménta, quæ iecit Sálomon, ut ædificáret domum Dei: longitúdinis cúbitos in mensúra prima sexagínta, latitúdinis cúbitos vigínti. I te są fundamenty, które założył Salomon, aby zbudował dom Boży, wzdłuż na sześćdziesiąt łokiet miary pierwszej, w szerz dwadzieścia łokiet.
4
Pórticum vero ante frontem, quæ tendebátur in longum iuxta mensúram latitúdinis domus, cubitórum vigínti: porro altitúdo centum vigínti cubitórum erat: et deaurávit eam intrínsecus auro mundíssimo. A sień na przodku, która się rozciągała w zdłuż według miary szerokości domu, na dwadzieścia łokiet: a wysokość była sto dwadzieścia łokiet: i ozłocił ji we wnątrz szczerem złotem.
5
Domum quoque maiórem texit tábulis lígneis abiégnis, et láminas auri obrízi affíxit per totum: sculpsítque in ea palmas, et quasi caténulas se ínvicem complecténtes. Dom też więtszy okrył tablicami drzewianemi jodłowemi, i blachy złota szczerego przybił po wszystkiem: a na nim wyrył palmy i jakoby łańcuszki jeden z drugim poplecione.
6
Stravit quoque paviméntum templi pretiosíssimo mármore, decóre multo. Położył też tło kościelne kosztownym marmurem, ozdobą wielką.
7
Porro aurum erat probatíssimum, de cuius láminis texit domum, et trabes eius, et postes, et paríetes, et óstia: et cælávit chérubim in pariétibus. A złoto było naprzedniejsze, z którego blachami pobił dom, i bramy jego, i podwoje, i ściany, i drzwi: i wyrył Cherubimy na ścianach.
8
Fecit quoque domum Sancti sanctórum: longitúdinem iuxta latitúdinem domus cubitórum vigínti: et latitúdinem simíliter vigínti cubitórum: et láminis áureis texit eam, quasi taléntis sexcéntis. Sprawił też dom świętego świętych: wzdłuż według szerokości domu na dwadzieścia łokiet, i szerz także na dwadzieścia łokiet, i okrył ji blachami złotemi, około sześci set talentów.
9
Sed et clavos fecit áureos, ita ut sínguli clavi siclos quinquagénos appénderent: cœnácula quoque texit auro. Ale i gwoździe złote poczynił, tak, że każdy gwóźdź ważył po pięćdziesiąt syklów: Sale też złotem powlekł.
10
Fecit étiam in domo Sancti sanctórum chérubim duos, ópere statuário: et texit eos auro. Sprawił też w domu świętego świętych dwa Cherubim robotą sznicarską, i okrył je złotem.
11
Alæ chérubim vigínti cúbitis extendebántur, ita ut una ala habéret cúbitos quinque et tángeret paríetem domus: et áltera quinque cúbitos habens, alam tángeret altérius cherub. Skrzydła Cherubim na dwadzieścia łokiet się rozciągały, tak, iż jedno skrzydło miało pięć łokiet, i dosięgało ściany domu: i drugie mając pięć łokiet, dosięgało skrzydła Cherub drugiego.
12
Simíliter cherub altérius ala, quinque habébat cúbitos, et tangébat paríetem: et ala eius áltera quinque cubitórum, alam cherub altérius contingébat. Także skrzydło Cherub drugiego pięć łokiet miało i dosięgało ściany: a skrzydło jego drugie na piąci łokci dosięgało skrzydła Cherub drugiego.
13
Igitur alæ utriúsque chérubim expánsæ erant, et extendebántur per cúbitos vigínti: ipsi autem stabant eréctis pédibus, et fácies eórum erant versæ ad exteriórem domum. I tak skrzydła obu Cherubim rozszerzone były, i rzociągały się na dwadzieścia łokiet: a sami stali prosto na nogach, i twarzy ich ku zewnętrznemu domowi były obrócone.
14
Fecit quoque velum ex hyacíntho, púrpura, cocco, et bysso: et intéxuit ei chérubim. Sprawił też zasłonę z hiacynthu, z szarłatu, karmazynu i bisioru, i wyhaftował na niej Cherubim.
15
Ante fores étiam templi duas colúmnas, quæ trigínta et quinque cúbitos habébant altitúdinis: porro cápita eárum, quinque cubitórum. Przede drzwiami też kościelnemi dwa słupy, które trzydzieści i pięć łokiet miały w zwyż, a Capitella ich na piąci łokiet.
16
Necnon et quasi caténulas in oráculo, et superpósuit eas capítibus columnárum: malogranáta étiam centum, quæ caténulis interpósuit. Ktemu i jakoby łańcuszki w wyrocznicy, i włożył je na Capitella słupów: malogranatów też sto: które wprawił między łańcuszki.
17
Ipsas quoque colúmnas pósuit in vestíbulo templi, unam a dextris, et álteram a sinístris: eam, quæ a dextris erat, vocávit Iachin: et quæ ad lævam, Booz. Same też słupy postawił w sieni kościoła, jeden po prawej, a drugi po lewej stronie: ten, który był po prawej stronie nazwał Jachin, a który po lewej, Booz.
4
1
Fecit quoque altáre ǽneum vigínti cubitórum longitúdinis, et vigínti cubitórum latitúdinis, et decem cubitórum altitúdinis. Uczynił też ołtarz miedziany dwadzieścia łokiet w zdłuż, i dwadzieścia łokiet w szerz, i dziesięć łokiet w zwyż.
2
Mare étiam fúsile decem cúbitis a lábio usque ad lábium, rotúndum per circúitum: quinque cúbitos habébat altitúdinis, et funículus trigínta cubitórum ambiébat gyrum eius. Morze też lane na dziesiąci łokiet od brzegu aż do brzegu, okrągłe w koło: pięć łokiet miało w zwyż, a sznur na trzydzieści łokiet obtaczał okrąg jego.
3
Similitúdo quoque boum erat subter illud, et decem cúbitis quædam extrínsecus cælatúræ, quasi duóbus vérsibus alvum maris circuíbant. Boves autem erant fúsiles: Podobieństwo też wołów było pod niem, a na dziesięć łokiet ze wnątrz niejakie rzezania, jakoby dwiema rzędy środek morza obtaczały. Woły też były lite:
4
et ipsum mare super duódecim boves impósitum erat, quorum tres respiciébant ad aquilónem, et álii tres ad occidéntem: porro tres álii merídiem, et tres qui réliqui erant, oriéntem, habéntes mare superpósitum: posterióra autem boum erant intrínsecus sub mari. A samo morze na dwanaście wołów postawione było, z których trzej patrzali ku północy, a drudzy trzej ku zachodowi, a trzej inni ku południu, a trzej ostatni ku wschodowi, mając na sobie morze: a pośladki wołów były wewnątrz pod morzem.
5
Porro vástitas eius habébat mensúram palmi, et lábium illíus erat quasi lábium cálicis, vel repándi lílii: capiebátque tria míllia metrétas. A miąszość jego była na dłoń, a brzeg jego, był jako brzeg kubka, abo rozwitej liliiej, a brało w się trzy tysiące wiader.
6
Fecit quoque conchas decem: et pósuit quinque a dextris, et quinque a sinístris, ut lavárent in eis ómnia, quæ in holocáustum oblatúri erant: porro in mari sacerdótes lavabántur. Sprawił też dziesięć wanien, i postawił pięć po prawej, a pięć po lewej stronie iżby w nich omywali wszystko, co na całopalenie ofiarować mieli: a w morzu kapłani się omywali.
7
Fecit autem et candelábra áurea decem secúndum spéciem, qua iussa erant fíeri: et pósuit ea in templo, quinque a dextris, et quinque a sinístris. Sprawił też i dziesięć lichtarzów złotych nakształt jako je było rozkazano uczynić, i postawił je w kościele, pięć po prawej, a pięć po lewej stronie.
8
Necnon et mensas decem: et pósuit eas in templo, quinque a dextris, et quinque a sinístris: phíalas quoque áureas centum. Nadto i stołów dziesięć: i postawił je w kościele, pięć po prawej, a pięć po lewej stronie: sto też czasz złotych.
9
Fecit étiam átrium sacerdótum, et basílicam grandem: et óstia in basílica, quæ texit ære. Zbudował też sień kapłańską, i pałac wielki: i drzwi u pałacu, które oprawił miedzią.
10
Porro mare pósuit in látere dextro contra oriéntem ad merídiem. A morze postawił po prawej stronie ku wschodu słońca na południe.
11
Fecit autem Hiram lebétes, et créagras, et phíalas: et complévit omne opus regis in domo Dei: Poczynił też Hiram kotły, i widełki i czasze: i dokończył wszystkiej roboty domu Bożego.
12
hoc est, colúmnas duas, et epistýlia, et cápita, et quasi quædam retiácula, quæ cápita tégerent super epistýlia. To jest, dwa słupy i Capitella, i wierzchy, i jakoby niejakie siatki, któreby okrywały wierzchy nad Capitellami.
13
Malogranáta quoque quadringénta, et retiácula duo, ita ut bini órdines malogranatórum síngulis retiáculis iungeréntur, quæ protégerent epistýlia, et cápita columnárum. Malogranatów też cztery sta, i siatki dwie, tak, iż dwa rzędy malogranatów, z każdą się siatką złączały, które okrywały Capitella i wierzchy słupów.
14
Bases étiam fecit, et conchas, quas superpósuit básibus: Posprawował też podstawki i wanny, które włożył na podstawkach:
15
mare unum, boves quoque duódecim sub mari, Morze jedno, wołów też dwanaście.
16
et lebétes, et créagras, et phíalas. Omnia vasa fecit Salomóni Hiram pater eius in domo Dómini ex ære mundíssimo. Pod morzem: i kotły, i widełki i czasze. Wszystkie naczynia porobił Salomonowi Hiram ociec jego w domu Pańskim z miedzi co naczystszej.
17
In regióne Iordánis fudit ea rex in argillósa terra inter Sochot et Sarédatha. W krainie Jordanu odlewał je król w ziemi iłowatej między Sochot i Saredatha.
18
Erat autem multitúdo vasórum innumerábilis, ita ut ignorarétur pondus æris. A było mnóstwo naczynia niezliczone, tak, iż wagi miedzi nie wiedziano.
19
Fecítque Sálomon ómnia vasa domus Dei, et altáre áureum, et mensas, et super eas panes propositiónis: I sprawił Salomon wszystko naczynie domu Bożego, i ołtarz złoty, i stoły, a na nich pokładne chleby:
20
candelábra quoque cum lucérnis suis, ut lucérent ante oráculum iuxta ritum ex auro puríssimo: Lichtarze też z lampami ich, aby świeciły przed wyrocznicą, według obyczaju, z szczerego złota.
21
et floréntia quædam, et lucérnas, et fórcipes áureos: ómnia de auro mundíssimo facta sunt. I kwiaty niejakie, i lampy, i nożyczki złote: wszystko ze złota szczerego są sprawione.
22
Thymiatéria quoque, et thuríbula, et phíalas, et mortaríola ex auro puríssimo. Et óstia cælávit templi interióris, id est, in Sancta sanctórum: et óstia templi forínsecus áurea. Sicque complétum est omne opus, quod fecit Sálomon in domo Dómini. Puszki też do kadzidła, i kadzielnice, i czasze, i moździerzyki z szczerego złota. I drzwi wyrył kościoła wnętrznego, to jest do świętego świętych, i drzwi kościelne zewnątrz złote. I tym sposobem dokończyła się wszystka robota, którą sprawił Salomon w domu Pańskim,
5
1
Intulit ígitur Sálomon ómnia, quæ vóverat David pater suus: argéntum, et aurum, et univérsa vasa pósuit in thesáuris domus Dei. Wniósł tedy Salomon wszystko co był ślubował Dawid ociec jego, srebro i złoto, i wszystkie naczynia włożył do skarbu domu Bożego.
2
Post quæ congregávit maióres natu Israel, et cunctos príncipes tríbuum, et cápita familiárum de fíliis Israel in Ierúsalem, ut addúcerent arcam fœ́deris Dómini de civitáte David, quæ est Sion. Potem zebrał starsze z Izraela, i wszystkie książęta pokolenia, i głowy domów z synów Izraelskich do Jeruzalem, aby przeprowadzili skrzynię przymierza Pańskiego z miasta Dawidowego, które jest Sion.
3
Venérunt ítaque ad regem omnes viri Israel in die solémni mensis séptimi. Przyszli tedy do króla wszyscy mężowie Izraelscy w święto uroczyste miesiąca siódmego.
4
Cumque veníssent cuncti seniórum Israel, portavérunt Levítæ arcam, A gdy przyszli wszyscy starszy Izraelscy, nieśli Lewitowie skrzynię.
5
et intulérunt eam, et omnem paratúram tabernáculi. Porro vasa sanctuárii, quæ erant in tabernáculo, portavérunt sacerdótes cum Levítis. I wnieśli ją i wszystko zgotowanie przybytku. I naczynie świątnice, które były w przybytku, nieśli kapłani z Lewitami.
6
Rex autem Sálomon, et univérsus cœtus Israel, et omnes, qui fuérunt congregáti ante arcam, immolábant aríetes, et boves absque ullo número: tanta enim erat multitúdo victimárum. A król Salomon, i wszystko zgromadzenie Izraelskie, i wszyscy, którzy byli zgromadzeni przed skrzynię, ofiarowali barany, i woły, bez wszelkiej liczby: bo tak wielkie było mnóstwo ofiar.
7
Et intulérunt sacerdótes arcam fœ́deris Dómini in locum suum, id est, ad oráculum templi, in Sancta sanctórum subter alas chérubim: I wnieśli kapłani skrzynię przymierza Pańskiego na miejsce jej, to jest do wyrocznice kościelnej, do świętego świętych, pod skrzydła Cherubim:
8
ita ut chérubim expánderent alas suas super locum, in quo pósita erat arca, et ipsam arcam tégerent cum véctibus suis. Tak iż Cherubim rozciągali skrzydła swe nad miejscem, na którem była postawiona skrzynia, i samę skrzynię okrywali z drążkami jej.
9
Véctium autem, quibus portabátur arca, quia páululum longióres erant, cápita parébant ante oráculum: si vero quis páululum fuísset extrínsecus, eos vidére non póterat. Fuit ítaque arca ibi usque in præséntem diem. A drążków, na których noszono skrzynię, iż przy dłuższym były końce, widać było przed wyrocznicą: a jeśli kto maluczko był zewnątrz, widzieć ich nie mógł. Była tedy tam skrzynia aż do dnia tego.
10
Nihílque erat áliud in arca, nisi duæ tábulæ, quas posúerat Móyses in Horeb, quando legem dedit Dóminus fíliis Israel egrediéntibus ex Ægýpto. A w skrzyni nic inszego nie było, jedno dwie tablice, które był włożył Mojżesz na Horeb, gdy Pan dał zakon synom Izraelowym wychodzącym z Egiptu.
11
Egréssis autem sacerdótibus de sanctuário (omnes enim sacerdótes, qui ibi potúerant inveníri, sanctificáti sunt: nec adhuc in illo témpore vices, et ministeriórum ordo inter eos divísus erat), A gdy wyszli kapłani z świątnice (bo wszyscy kapłani, którzy się tam naleźć mogli poświęceni byli: i jeszcze na on czas, przemiany i porządek posług między nimi nie był podzielony).
12
tam Levítæ quam cantóres, id est, et qui sub Asaph erant, et qui sub Eman, et qui sub Idithun, fílii, et fratres eórum vestíti býssinis, cýmbalis, et psaltériis, et cítharis concrepábant, stantes ad orientálem plagam altáris: et cum eis sacerdótes centum vigínti canéntes tubis. Tak Lewitowie jako i śpiewacy, to jest i ci, którzy pod Asaph byli, i którzy pod Emon i którzy pod Idithun, synowie i bracia ich, obleczeni w szaty bisiorowe, na cymbalech, na arfach, i na cytrach grali, stojąc na wschodnią stronę u ołtarza, a przy nich kapłanów sto i dwadzieścia trąbiących w trąby.
13
Igitur cunctis páriter, et tubis, et voce, et cýmbalis, et órganis, et divérsi géneris musicórum concinéntibus, et vocem in sublíme tolléntibus, longe sónitus audiebátur, ita ut cum Dóminum laudáre cœpíssent et dícere: Confitémini Dómino quóniam bonus, quóniam in ætérnum misericórdia eius: implerétur domus Dei nube, Gdy tedy wszyscy pospołu i na trąbach i głosem, i na cymbalech, i na organach, i rozmaici muzycy grali, i głos wysoko podnosili, dźwięk daleko słychać było, tak, iż gdy poczęli Pana chwalić i mówić: Wyznawajcie Panu, iż dobry, iż na wieki miłosierdzie jego: dom Boży napełnion był obłokiem,
14
nec possent sacerdótes stare et ministráre propter calíginem. Compléverat enim glória Dómini domum Dei. I nie mogli kapłani stać i służyć przede mgłą. Abowiem chwała Pańska napełniła była dom Boży.
6
1
Tunc Sálomon ait: Dóminus pollícitus est ut habitáret in calígine: Rzekł tedy Salomon: Pan obiecał, że miał mieszkać we mgle:
2
ego autem ædificávi domum nómini eius, ut habitáret ibi in perpétuum. A jam zbudował dom imieniowi jego, aby tam mieszkał na wieki.
3
Et convértit rex fáciem suam, et benedíxit univérsæ multitúdini Israel (nam omnis turba stabat inténta), et ait: I obrócił król oblicze swe, i błogosławił wszystkiemu mnóstwu Izraelskiemu (bo wszystka rzesza stała pilnie patrząc) i rzekł:
4
Benedíctus Dóminus Deus Israel, qui quod locútus est David patri meo, ópere complévit, dicens: Błogosławiony Pan Bóg Izraelski, który co mówił Dawidowi ojcu memu, skutkiem wypełnił, mówiąc:
5
A die, qua edúxi pópulum meum de terra Ægýpti, non elégi civitátem de cunctis tríbubus Israel ut ædificarétur in ea domus nómini meo, neque elégi quemquam álium virum, ut esset dux in pópulo Israel: Ode dnia, któregom wywiódł lud mój z ziemie Egiptskiej, nie obrałem miasta ze wszech pokoleni Izraelskich, aby w niem zbudowano dom imieniowi memu: anim obrał żadnego innego męża, aby był wodzem ludu mego Izraelskiego:
6
sed elégi Ierúsalem, ut sit nomen meum in ea: et elégi David, ut constitúerem eum super pópulum meum Israel. Alem obrał Jeruzalem, aby w niem było imię moje: i obrałem Dawida, abym go postanowił nad ludem moim Izraelskim,
7
Cumque fuísset voluntátis David patris mei, ut ædificáret domum nómini Dómini Dei Israel, A gdy była wola Dawida ojca mego, żeby zbudował dom imieniowi Pana Boga Izraelskiego.
8
dixit Dóminus ad eum: Quia hæc fuit volúntas tua, ut ædificáres domum nómini meo, bene quidem fecísti huiuscémodi habére voluntátem: Rzekł Pan do niego: Iż ta była wola twoja, żebyś zbudował dom imieniowi memu, dobrześ w prawdzie uczynił, żeś miał taką wolą.
9
sed non tu ædificábis domum: verum fílius tuus, qui egrediétur de lumbis tuis, ipse ædificábit domum nómini meo. Ale nie ty zbudujesz ten dom, ale syn twój, który wynidzie z biódr twoich, on zbuduje dom imieniowi memu.
10
Complévit ergo Dóminus sermónem suum, quem locútus fúerat: et ego surréxi pro David patre meo, et sedi super thronum Israel, sicut locútus est Dóminus: et ædificávi domum nómini Dómini Dei Israel. Ziścił tedy Pan mowę swoję, którą był powiedział: a jam powstał na miejsce Dawida ojca mego, i usiadłem na stolicy izraelskiej, jako Pan powiedział, i zbudowałem dom imieniowi Pana Boga Izraelskiego.
11
Et pósui in ea arcam, in qua est pactum Dómini, quod pépigit cum fíliis Israel. I postawiłem w nim skrzynię, w której jest przymierze Pańskie, które uczynił z synmi Izraelskimi.
12
Stetit ergo coram altári Dómini ex advérso univérsæ multitúdinis Israel, et exténdit manus suas. Stanął tedy przed ołtarzem Pańskim, przeciwko wszemu zgromadzeniu ludu Izraelskiego, i rozciągnął ręce swe.
13
Síquidem fécerat Sálomon basim ǽneam, et posúerat eam in médio basílicæ, habéntem quinque cúbitos longitúdinis, et quinque cúbitos latitúdinis, et tres cúbitos altitúdinis: stetítque super eam, et deínceps flexis génibus contra univérsam multitúdinem Israel, et palmis in cælum levátis, Bo był Salomon sprawił podstawek miedziany, i postawił ji w pośród kościoła mający pięć łokiet wzdłuż a pięć łokiet wszerz, a trzy łokcie wzwyż. I stanął na nim: a po tem poklęknąwszy na kolana ku wszystkiemu mnóstwu Izraelskiemu, i podniósszy ręce ku niebu.
14
ait: Dómine Deus Israel, non est símilis tui Deus in cælo et in terra: qui custódis pactum et misericórdiam cum servis tuis, qui ámbulant coram te in toto corde suo: Rzekł: Panie Boże Izraelski, niemasz tobie podobnego Boga na niebie i na ziemi: który strzeżesz przymierza i miłosierdzia z sługami twoimi, którzy chodzą przed tobą we wszystkiem sercu swem:
15
qui præstitísti servo tuo David patri meo quæcúmque locútus fúeras ei: et quæ ore promíseras, ópere complésti, sicut et præsens tempus probat. Któryś ziścił słudze twemu Dawidowi ojcu memu cokolwiekeś mówił do niego: i coś był usty obiecał skutkiemeś wypełnił, jako i niniejszy czas pokazuje.
16
Nunc ergo Dómine Deus Israel, imple servo tuo patri meo David quæcúmque locútus es, dicens: Non defíciet ex te vir coram me, qui sédeat super thronum Israel: ita tamen si custodíerint fílii tui vias suas, et ambuláverint in lege mea, sicut et tu ambulásti coram me. Teraz tedy Panie Boże Izraelski, spełni słudze twemu Dawidowi ojcu memu, cokolwiekeś rzekł, mówiąc: Nie ustanie z ciebie mąż przedemną, któryby siedział na stolicy Izraelskiej: wszakże tak jeśli strzedz będą synowie twoi dróg swoich, i będą chodzić w zakonie moim, jakoś i ty chodził przedemną.
17
Et nunc Dómine Deus Israel, firmétur sermo tuus, quem locútus es servo tuo David. A teraz Panie Boże Izraelski, niech się utwierdzi mowa twoja, którąś powiedział słudze twemu Dawidowi.
18
Ergóne credíbile est ut hábitet Deus cum homínibus super terram? si cælum et cæli cælórum non te cápiunt, quanto magis domus ista, quam ædificávi? A więc to podobna rzecz, aby mieszkał Bóg z ludźmi na ziemi? Jeśli niebo i niebiosa nad niebiosy ciebie nie ogarniają, jako daleko więcej ten dom, którym zbudował?
19
Sed ad hoc tantum facta est, ut respícias oratiónem servi tui, et obsecratiónem eius, Dómine Deus meus: et áudias preces, quas fundit fámulus tuus coram te: Ale na to tylko jest uczyniony, abyś wejrzał na modlitwę sługi twego i na prośbę jego Panie Boże mój, a żebyś wysłuchał prośby, które wylewa sługa twój przed tobą:
20
ut apérias óculos tuos super domum istam diébus ac nóctibus, super locum, in quo pollícitus es ut invocarétur nomen tuum, Abyś otworzył oczy twe nad domem tym we dnie i w nocy, nad miejscem, na któremeś obiecał, że miało być wzywane imię twoje.
21
et exaudíres oratiónem, quam servus tuus orat in eo: et exáudias preces fámuli tui, et pópuli tui Israel. Quicúmque oráverit in loco isto, exáudi de habitáculo tuo, id est, de cælis, et propitiáre. Ażeś miał wysłuchać modlitwę, którą się sługa twój na niem modli. I abyś wysłuchał prośby sługi twego, i ludu twego Izraelskiego. Ktokolwiek się będzie modlił na tem miejscu, wysłuchaj z mieszkania twego, to jest z niebios, a bądź miłościw.
22
Si peccáverit quíspiam in próximum suum, et iuráre contra eum parátus vénerit, seque maledícto constrínxerit coram altári in domo ista: Jeśliby kto zgrzeszył przeciw bliźniemu swemu, a przyszedłby gotów przysiądz przeciw jemu, a obwiązałby się klątwą przed ołtarzem w tym domu:
23
tu áudies de cælo, et fácies iudícium servórum tuórum, ita ut reddas iníquo viam suam in caput próprium, et ulciscáris iustum, retríbuens ei secúndum iustítiam suam. Ty wysłuchasz z nieba, i uczynisz sąd sług twoich, tak, żebyś oddał nieprawemu drogę jego na własną głowę, a żebyś się zemścił sprawiedliwego, oddawając mu według sprawiedliwości jego.
24
Si superátus fúerit pópulus tuus Israel ab inimícis (peccábunt enim tibi), et convérsi égerint pœniténtiam, et obsecráverint nomen tuum, et fúerint deprecáti in loco isto, Jeśliby zwyciężon był lud twój Izraelski od nieprzyjaciół (boć będą grzeszyć przeciw tobie), a nawróciwszy się czyniliby pokutę, i prosiliby imienia twego, i modlili się na tem miejscu:
25
tu exáudies de cælo, et propitiáre peccáto pópuli tui Israel, et reduc eos in terram, quam dedísti eis, et pátribus eórum. Ty wysłuchasz z nieba, a bądź miłościw grzechowi ludu twego Izraelskiego, a przywróć je do ziemie, którąś im dał i ojcom ich.
26
Si clauso cælo plúvia non flúxerit propter peccáta pópuli, et deprecáti te fúerint in loco isto, et conféssi nómini tuo, et convérsi a peccátis suis, cum eos afflíxeris, Jeśliby za zamknieniem nieba deszcz nie padał, dla grzechów ludu, a odpraszaliby cię na tem miejscu, i wyznawali imieniowi twemu i nawróciliby się od grzechów swoich, gdy je utrapisz,
27
exáudi de cælo Dómine, et dimítte peccáta servis tuis et pópuli tui Israel, et doce eos viam bonam, per quam ingrediántur: et da plúviam terræ, quam dedísti pópulo tuo ad possidéndum. Wysłuchaj z nieba Panie, a odpuść grzechy sługam twoim, i ludu twego Izraelskiego, a naucz ich drogi dobrej, którąby chodzili: a daj deszcz ziemi, którąś dał na osiadłość ludowi twemu.
28
Fames si orta fúerit in terra, et pestiléntia, ærúgo, et aurúgo, et locústa, et bruchus: et hostes, vastátis regiónibus, portas obséderint civitátis, omnísque plaga et infírmitas présserit: Głód, jeśliby się zaczął w ziemi, i powietrze morowe, rdza i susza, i szarańcza, chrząszcze, i nieprzyjaciele, jeśliby pustoszywszy krainy obiegli bramy miasta, i wszelka plaga i choroba, jeśliby ucisnęła:
29
si quis de pópulo tuo Israel fúerit deprecátus, cognóscens plagam et infirmitátem suam, et expánderit manus suas in domo hac, Jeśliby kto z ludu twego Izraelskiego modlił się, poznawszy karanie i chorobę swoję, a wyciągnąłby ręce swe w tym domu.
30
tu exáudies de cælo, de sublími scílicet habitáculo tuo: et propitiáre, et redde unicuíque secúndum vias suas, quas nosti eum habére in corde suo (tu enim solus nosti corda filiórum hóminum): Ty wysłuchasz z nieba to jest z wysokiego mieszkania twego, a zmiłuj się, i oddaj każdemu według dróg jego, które wiesz, że ma w sercu swojem: (ty bowiem sam znasz serca synów ludzkich).
31
ut tímeant te, et ámbulent in viis tuis cunctis diébus, quibus vivunt super fáciem terræ, quam dedísti pátribus nostris. Aby się bali ciebie, i chodzili drogami twemi po wszystkie dni, których żyją na ziemi, którąś dał ojcom naszym.
32
Extérnum quoque, qui non est de pópulo tuo Israel, si vénerit de terra longínqua propter nomen tuum magnum, et propter manum tuam robústam, et bráchium tuum exténtum, et adoráverit in loco isto, Obcego też, który nie jest z ludu twego Izraelskiego, jeśliby przyszedł z ziemie dalekiej, dla imienia twego wielkiego, i dla mocnej ręki twojej, i wyciągnionego ramienia twego, a pokłoniłby się na tem miejscu:
33
tu exáudies de cælo firmíssimo habitáculo tuo, et fácies cuncta, pro quibus invocáverit te ille peregrínus: ut sciant omnes pópuli terræ nomen tuum, et tímeant te sicut pópulus tuus Israel, et cognóscant, quia nomen tuum invocátum est super domum hanc, quam ædificávi. Ty wysłuchasz z nieba mocnego mieszkania twego, i uczynisz wszystko o co cię będzie wzywać on cudzoziemiec: aby poznali wszyscy narodowie ziemie imię twoje, i bali się ciebie, jako i lud twój Izraelski. Ażeby poznali, iż wzywane jest imię twe nad tym domem, którymem zbudował.
34
Si egréssus fúerit pópulus tuus ad bellum contra adversários suos per viam in qua míseris eos, adorábunt te contra viam, in qua cívitas hæc est, quam elegísti, et domus, quam ædificávi nómini tuo: Jeśliby lud twój wyciągnął na wojnę przeciw nieprzyjaciołom swym drogą, którąbyś je posłał, a kłaniać się będą tobie ku drodze, na której to miasto jest, któreś obrał, i dom, którym zbudował imieniowi twemu.
35
tu exáudies de cælo preces eórum, et obsecratiónem, et ulciscáris. Ty wysłuchasz z nieba modlitwy ich i prośby, a pomści się.
36
Si autem peccáverint tibi (neque enim est homo, qui non peccet), et irátus fúeris eis, et tradíderis hóstibus, et captívos dúxerint eos in terram longínquam, vel certe quæ iuxta est, A jeśliby zgrzeszyli przeciw tobie (boć niemasz człowieka, któryby nie grzeszył), a rozgniewałbyś się na nie a podałbyś je nieprzyjaciołom i zawiedliby je w niewolą do ziemie dalekiej, albo więc która jest blizko:
37
et convérsi in corde suo in terra, ad quam captívi ducti fúerant, égerint pœniténtiam, et deprecáti te fúerint in terra captivitátis suæ, dicéntes: Peccávimus, iníque fécimus, iniúste égimus: A nawróciwszy się w sercu swem w ziemi, do której w niewolą zawiedzeni byli, czyniliby pokutę i prosiliby cię w ziemi niewolstwa swego, mówiąc: Zgrzeszyliśmy, niezbożnieśmy czynili, niesprawiedliwieśmy się sprawowali:
38
et revérsi fúerint ad te in toto corde suo, et in tota ánima sua, in terra captivitátis suæ, ad quam ducti sunt, adorábunt te contra viam terræ suæ, quam dedísti pátribus eórum, et urbis, quam elegísti, et domus, quam ædificávi nómini tuo: I nawróciliby się do ciebie we wszystkiem sercu swem i we wszystkiej duszy swej w ziemi niewolej swej, do której zagnani są, będąc się kłaniać ku drodze ziemi swej, którąś dał ojcom ich, i miasta, któreś obrał, i domu, którym zbudował imieniowi twemu.
39
tu exáudies de cælo, hoc est, de firmo habitáculo tuo, preces eórum: et fácias iudícium, et dimíttas pópulo tuo, quamvis peccatóri: Ty wysłuchasz z nieba, to jest z mocnego mieszkania twego prośby ich, a uczyń sąd, i odpuść ludowi twemu, chocia grzesznemu:
40
tu es enim Deus meus: aperiántur, quæso, óculi tui, et aures tuæ inténtæ sint ad oratiónem, quæ fit in loco isto. Tyś bowiem jest Bóg mój: niechaj, proszę, będą otwarte oczy twe, a uszy twe niech będą gotowe ku słuchaniu modlitwy, która się dzieje na tem miejscu.
41
Nunc ígitur consúrge Dómine Deus in réquiem tuam, tu et arca fortitúdinis tuæ: sacerdótes tui Dómine Deus induántur salútem, et sancti tui læténtur in bonis. Teraz tedy powstań Panie Boże ku odpoczynieniu twemu, ty i skrzynia mocy twojej: kapłani twoi Panie Boże niechaj będą obleczeni zbawieniem, a święci twoi niechaj się w dobrach radują:
42
Dómine Deus ne avérteris fáciem christi tui: meménto misericordiárum David servi tui. Panie Boże, nie odwracaj oblicza pomazańca twego: pamiętaj na miłosierdzia Dawida sługi twego.
7
1
Cumque complésset Sálomon fundens preces, ignis descéndit de cælo, et devorávit holocáusta et víctimas: et maiéstas Dómini implévit domum. A gdy dokończył Salomon modlitwy, ogień zstąpił z nieba, i pożarł całopalenia i ofiary: a chwała Pańska napełniła dom.
2
Nec póterant sacerdótes íngredi templum Dómini, eo quod implésset maiéstas Dómini templum Dómini. I nie mogli kapłani wniść do kościoła Pańskiego, przeto iż była chwała Pańska napełniła Kościół Pański.
3
Sed et omnes fílii Israel vidébant descendéntem ignem, et glóriam Dómini super domum: et corruéntes proni in terram super paviméntum stratum lápide, adoravérunt, et laudavérunt Dóminum: Quóniam bonus, quóniam in sǽculum misericórdia eius. Ale i wszyscy synowie Izraelscy widzieli zstępujący ogień, i chwałę Pańską na dom: i upadszy twarzą swą na ziemię na tło kamieniem położone, pokłonili się i chwalili Pana: Iż dobry, iż na wieki miłosierdzie jego.
4
Rex autem, et omnis pópulus immolábant víctimas coram Dómino. A król i wszystek lud ofiarowali ofiary przed Panem.
5
Mactávit ígitur rex Sálomon hóstias, boum vigínti duo míllia, aríetum centum vigínti míllia: et dedicávit domum Dei rex, et univérsus pópulus. Król tedy Salomon zabił na ofiarę, wołów dwadzieścia i dwa tysiąca, baranów sto i dwadzieścia tysięcy: i poświęcił dom Boży, król i wszystek lud.
6
Sacerdótes autem stabant in offíciis suis, et Levítæ in órganis cárminum Dómini, quæ fecit David rex ad laudándum Dóminum: Quóniam in ætérnum misericórdia eius, hymnos David canéntes per manus suas: porro sacerdótes canébant tubis ante eos, cunctúsque Israel stabat. A kapłani stali w urzędziech swoich: Lewitowie na instrumentach pieśni Pańskich, które sprawił Dawid król, ku chwaleniu Pana: Iż na wieki miłosierdzie jego, Psalmy Dawidowe grając rękami swemi: a kapłani trąbili przed nim: a wszystek lud Izraelski stał.
7
Sanctificávit quoque Sálomon médium átrii ante templum Dómini: obtúlerat enim ibi holocáusta et ádipes pacificórum: quia altáre ǽneum, quod fécerat, non póterat sustinére holocáusta et sacrifícia et ádipes. Poświęcił też Salomon pośrodek sieni przed kościołem Pańskim: bo tam był ofiarował całopalenia, i tłustości zapokojnych ofiar: abowiem ołtarz miedziany, który był sprawił, nie mógł zdzierzeć całopalenia, i ofiar, i tłustości.
8
Fecit ergo Sálomon solemnitátem in témpore illo septem diébus, et omnis Israel cum eo, ecclésia magna valde, ab intróitu Emath usque ad torréntem Ægýpti. Uczynił tedy Salomon onego czasu uroczyste święto przez siedm dni, i wszystek Izrael z nim, zgromadzenie barzo wielkie, od weścia Emath, aż do potoka Egiptskiego.
9
Fecítque die octávo colléctam, eo quod dedicásset altáre septem diébus, et solemnitátem celebrásset diébus septem. I uczynił dnia ósmego święto zgromadzenia, dla tego że poświęcał ołtarz przez siedm dni, i święto obchodził przez siedm dni.
10
Igitur in die vigésimo tértio mensis séptimi, dimísit pópulos ad tabernácula sua, lætántes atque gaudéntes super bono, quod fécerat Dóminus Davídi, et Salomóni, et Israéli pópulo suo. Dnia tedy dwudziestego i trzeciego miesiąca siódmego rozpuścił lud do przybytków swoich, weselący się i radujący z dobra, które Pan uczynił Dawidowi, i Salomonowi, i ludowi swemu Izraelskiemu.
11
Complevítque Sálomon domum Dómini, et domum regis, et ómnia quæ disposúerat in corde suo, ut fáceret in domo Dómini, et in domo sua, et prosperátus est. I dokonał Salomon domu Pańskiego, i domu królewskiego, i wszystkiego co był umyślił w sercu swojem, aby uczynił w domu Pańskim, i w domu swym, i poszczęściło mu się.
12
Appáruit autem ei Dóminus nocte, et ait: Audívi oratiónem tuam, et elégi locum istum mihi in domum sacrifícii. I ukazał mu się Pan w nocy, i rzekł: Wysłuchałem modlitwę twoję, i obrałem to miejsce sobie za dom ofiary.
13
Si cláusero cælum, et plúvia non flúxerit, et mandávero et præcépero locústæ ut dévoret terram, et mísero pestiléntiam in pópulum meum: Jeśli zamknę niebo i deszcz by nie szedł, i kazałbym i przykazał szarańczy, aby pożarła ziemię, i przepuściłbym powietrze na lud mój:
14
convérsus autem pópulus meus, super quos invocátum est nomen meum, deprecátus me fúerit, et exquisíerit fáciem meam, et égerit pœniténtiam a viis suis péssimis: et ego exáudiam de cælo, et propítius ero peccátis eórum, et sanábo terram eórum. A nawróciwszy się lud mój, nad którym wzywano jest imię moje, prosiłby mię i szukał oblicza mego, i pokutowałby za drogi swe złośliwe: i ja wysłucham z nieba, i będę miłości w grzechom ich, i uzdrowię ziemię ich.
15
Oculi quoque mei erunt apérti, et aures meæ eréctæ ad oratiónem eius, qui in loco isto oráverit. Oczy też moje będą otworzone, i uszy moje gotowe ku modlitwie tego, który się będzie na tem miejscu modlił.
16
Elégi enim, et sanctificávi locum istum, ut sit nomen meum ibi in sempitérnum, et permáneant óculi mei, et cor meum ibi cunctis diébus. Bom obrał i poświęcił to miejsce, aby tam imię moje było na wieki, ażeby tam trwały oczy moje, i serce moje po wszystkie dni.
17
Tu quoque si ambuláveris coram me, sicut ambulávit David pater tuus, et féceris iuxta ómnia, quæ præcépi tibi, et iustítias meas iudiciáque serváveris: Ty też jeśli będziesz chodził przedemną, jako chodził Dawid ociec twój, a będziesz czynił wedle wszystkiego com ci przykazał, i będziesz strzegł sprawiedliwości i sądów moich:
18
suscitábo thronum regni tui, sicut pollícitus sum David patri tuo, dicens: Non auferétur de stirpe tua vir, qui sit princeps in Israel. Wzbudzę stolicę królestwa twego, jakom obiecał Dawidowi ojcu twemu, mówiąc: Nie będzie odjęty z pokolenia twego mąż, któryby był książęciem nad Izraelem.
19
Si autem avérsi fuéritis, et dereliquéritis iustítias meas, et præcépta mea, quæ propósui vobis, et abeúntes serviéritis diis aliénis, et adoravéritis eos: Ale jeśli się odwrócicie, a opuścicie sprawiedliwości moje, i przykazania moje, którem wam podał, a odszedszy będziecie służyć bogom cudzym, i kłaniać się im:
20
evéllam vos de terra mea, quam dedi vobis: et domum hanc, quam sanctificávi nómini meo, proíciam a fácie mea, et tradam eam in parábolam, et in exémplum cunctis pópulis. Wykorzenię was z ziemie mojej, którąm wam dał: a ten dom, którym poświęcił imieniowi memu, odrzucę od oblicza mego, i podam ji w przypowieść, i na przykład wszystkim narodom.
21
Et domus ista erit in provérbium univérsis transeúntibus, et dicent stupéntes: Quare fecit Dóminus sic terræ huic, et dómui huic? A dom ten będzie za przypowieść wszystkim przechodzącym, i zdumiawszy się będą mówić: Przecz tak uczynił Pan tej ziemi, i domowi temu?
22
Respondebúntque: Quia dereliquérunt Dóminum Deum patrum suórum, qui edúxit eos de terra Ægýpti, et apprehendérunt deos aliénos, et adoravérunt eos, et coluérunt: idcírco venérunt super eos univérsa hæc mala. I odpowiedzą: Iż opuścili Pana Boga ojców swoich, który je wywiódł z ziemie Egiptskiej: a chwycili się bogów cudzych, i kłaniali się im i chwalili: przeto przyszło na nie to wszystko złe.
8
1
Explétis autem vigínti annis postquam ædificávit Sálomon domum Dómini et domum suam: A gdy wyszło dwadzieścia lat potem jako zbudował Salomon dom Pański i dom swój:
2
civitátes, quas déderat Hiram Salomóni, ædificávit, et habitáre ibi fecit fílios Israel. Miasta, które był dał Hiram Salomonowi, pobudował, i dał tam mieszkanie synom Izraelskim.
3
Abiit quoque in Emath Suba, et obtínuit eam. Ciągnął też do Emath Suba i wziął ją.
4
Et ædificávit Palmýram in desérto, et álias civitátes munitíssimas ædificávit in Emath. I zbudował Palmirę na puszczy, i inne miasta barzo obronne pobudował w Emath.
5
Exstruxítque Béthoron superiórem, et Béthoron inferiórem, civitátes murátas habéntes portas et vectes et seras: I zbudował Bethoron wyższe, i Bethoron niższe, miasta murowane, mające i bramy i zawory i zamki.
6
Bálaath étiam et omnes urbes firmíssimas, quæ fuérunt Salomónis, cunctásque urbes quadrigárum, et urbes équitum. Omnia quæcúmque vóluit Sálomon atque dispósuit, ædificávit in Ierúsalem, et in Líbano, et in univérsa terra potestátis suæ. Baalath też i wszystkie miasta mocne, które były Salomonowe, i wszystkie miasta poczwórnych wozów, i miasta jezdnych. Wszystko co chciał Salomon, i umyślił, zbudował w Jeruzalem i w Libanie, i we wszystkiej ziemi władzy swej.
7
Omnem pópulum, qui derelíctus fúerat de Hethǽis, et Amorrhǽis, et Pherezǽis, et Hevǽis, et Iebusǽis, qui non erant de stirpe Israel: Wszystek lud, który pozostał z Hethejczyków i z Amorre jeżyków, i z Pherezejczyków, i z Hewejczyków, i z Jebuzejczyków, którzy nie byli z pokolenia Izraelskiego:
8
de fíliis eórum, et de pósteris, quos non interfécerant fílii Israel, subiugávit Sálomon in tributários, usque in diem hanc. Z synów tych i z potomków, których byli nie wygubili synowie Izraelscy, podbił Salomon na hołdowniki aż do dnia tego.
9
Porro de fíliis Israel non pósuit ut servírent opéribus regis: ipsi enim erant viri bellatóres, et duces primi, et príncipes quadrigárum et équitum eius. Ale z synów Izraelskich nie postawił, aby służyli w robotach królewskich: bo oni byli mężowie waleczni, i przedniejszy hetmani, i przełożeni nad wozmi jego, i nad jezdnymi jego.
10
Omnes autem príncipes exércitus regis Salomónis fuérunt ducénti quinquagínta, qui erudiébant pópulum. A wszystkich przełożonych nad wojskiem króla Salomona było dwieście i pięćdziesiąt, którzy ćwiczyli lud.
11
Fíliam vero Pharaónis tránstulit de civitáte David in domum, quam ædificáverat ei. Dixit enim rex: Non habitábit uxor mea in domo David regis Israel, eo quod sanctificáta sit: quia ingréssa est in eam arca Dómini. A córkę Pharaonowę przeniósł z miasta Dawidowego do domu, który jej zbudował. Bo mówił król: Nie będzie mieszkała żona moja w domu Dawida króla Izraelskiego, przeto, iż poświęcony jest: bo do niego weszła skrzynia Pańska.
12
Tunc óbtulit Sálomon holocáusta Dómino super altáre Dómini, quod exstrúxerat ante pórticum, Tedy ofiarował Salomon całopalenia Panu na ołtarzu Pańskim, który był zbudował przed przysionkiem,
13
ut per síngulos dies offerrétur in eo iuxta præcéptum Móysi in sábbatis et in caléndis, et in festis diébus, ter per annum, id est, in solemnitáte azymórum, et in solemnitáte hebdomadárum, et in solemnitáte tabernaculórum. Aby na każdy dzień ofiarowano na nim według przykazania Mojżeszowego, w Sabathy, i w pierwsze dni miesiąca, i w dni święte, trzykroć przez rok, to jest w święto przaśników, w święto tygodniów, i w święto kuczek.
14
Et constítuit iuxta dispositiónem David patris sui offícia sacerdótum in ministériis suis, et Levítas in órdine suo, ut laudárent et ministrárent coram sacerdótibus iuxta ritum uniuscuiúsque diéi, et ianitóres in divisiónibus suis per portam et portam: sic enim præcéperat David homo Dei. I postanowił według rozrządzenia Dawida ojca swego urzędy kapłanów w posługowaniu ich: i Lewity w porządku ich, aby chwalili i służyli przed kapłany według obrzędu każdego dnia: i odźwierne w rozdzialech ich przy bramie i bramie: bo tak był przykazał Dawid człowiek Boży.
15
Nec prætergréssi sunt de mandátis regis, tam sacerdótes quam Levítæ, ex ómnibus quæ præcéperat, et in custódiis thesaurórum. I nie przestąpili z rozkazania królewskiego, tak kapłani jako i Lewitowie, ze wszystkiego co przykazał, i w strażach skarbów.
16
Omnes impénsas præparátas hábuit Sálomon ex eo die, quo fundávit domum Dómini usque in diem, quo perfécit eam. Wszystkie nakłady miał gotowe Salomon, od onego dnia, którego założył fundamenty domu Pańskiego, aż do dnia którego dokonał.
17
Tunc ábiit Sálomon in Asióngaber, et in Ailath ad oram maris Rubri, quæ est in terra Edom. Jachał tedy Salomon do Asiongaber, i do Ailath, nad brzegiem morza Czerwonego, który jest w ziemi Edomskiej.
18
Misit autem ei Hiram per manus servórum suórum naves, et nautas gnaros maris, et abiérunt cum servis Salomónis in Ophir, tulerúntque inde quadringénta quinquagínta talénta auri, et attulérunt ad regem Salomónem. I posłał mu Hiram przez ręce sług swych okręty, i żeglarzów świadomych morza, i jachali z sługami Salomonowymi do Ophir, i przywieźli ztamtąd czterysta pięćdziesiąt talentów złota, i przynieśli do króla Salomona.
9
1
Regína quoque Saba, cum audísset famam Salomónis, venit ut tentáret eum in ænigmátibus in Ierúsalem, cum magnis ópibus et camélis, qui portábant arómata, et auri plúrimum, gemmásque pretiósas. Cumque venísset ad Salomónem, locúta est ei quæcúmque erant in corde suo. Królowa też Saba usłyszawszy sławę Salomonowe, przyjachała, aby go w gadkach doświadczała, do Jeruzalem z wielkiemi bogactwy, i wielbłądy, którzy nieśli rzeczy wonne, i złota barzo wiele, i kamienie drogie. A gdy przyszła do Salomona, mówiła z nim wszystko cokolwiek było w sercu jej.
2
Et expósuit ei Sálomon ómnia quæ proposúerat: nec quidquam fuit, quod non perspícuum ei fécerit. I wyłożył jej Salomon wszystko co zadała była: i nie było nic czegoby jej jaśnie nie pokazał.
3
Quæ postquam vidit, sapiéntiam scílicet Salomónis, et domum quam ædificáverat, Która gdy ujrzała, to jest mądrość Salomonowe, i dom, który był zbudował.
4
necnon et cibária mensæ eius, et habitácula servórum, et offícia ministrórum eius, et vestiménta eórum, pincérnas quoque et vestes eórum, et víctimas quas immolábat in domo Dómini: non erat præ stupóre ultra in ea spíritus. Także i potrawy stołu jego, i mieszkania sług, i urzędy dworzanów jego, i szaty ich, podczasze też i szaty ich, i ofiary, które ofiarował w domu Pańskim, nie stawało w niej dusze od zdumienia.
5
Dixítque ad regem: Verus est sermo, quem audíeram in terra mea de virtútibus et sapiéntia tua. I rzekła do króla: Prawdziwe są słowa, którem słyszała w ziemi swej o cnotach, i o mądrości twojej.
6
Non credébam narrántibus donec ipsa veníssem, et vidíssent óculi mei, et probássem vix medietátem sapiéntiæ tuæ mihi fuísse narrátam: vicísti famam virtútibus tuis. A nie wierzyłam powiadającym, ażem sama przyjachała i oglądały oczy moje, i doznałam, że mi ledwie połowicę mądrości twej powiadano: przeszedłeś sławę cnotami twemi.
7
Beáti viri tui, et beáti servi tui, qui assístunt coram te omni témpore, et áudiunt sapiéntiam tuam. Szczęśliwi mężowie twoi, i szczęśliwi słudzy twoi, którzy stoją przed tobą na każdy czas, a słuchają mądrości twojej.
8
Sit Dóminus Deus tuus benedíctus, qui vóluit te ordináre super thronum suum, regem Dómini Dei tui. Quia díligit Deus Israel, et vult serváre eum in ætérnum, idcírco pósuit te super eum regem ut fácias iudícia atque iustítiam. Niechajże będzie Pan Bóg twój błogosławiony, który cię raczył postanowić na stolicy swej królem Pana Boga twego. Iż Bóg miłuje Izraela, i chce go zachować na wieki, przeto cię postanowił królem nad nim, abyś czynił sądy i sprawiedliwość.
9
Dedit autem regi centum vigínti talénta auri, et arómata multa nimis, et gemmas pretiosíssimas: non fuérunt arómata tália ut hæc, quæ dedit regína Saba regi Salomóni. I dała królowi sto i dwadzieścia talentów złota, i barzo wiele rzeczy wonnych, i kamienia barzo drogiego: nie było takowych rzeczy wonnych, jako te, które królowa Saba dała królowi Salomonowi.
10
Sed et servi Hiram cum servis Salomónis attulérunt aurum de Ophir, et ligna thýina, et gemmas pretiosíssimas: Lecz i słudzy Hiram z sługami Salomonowemi przynieśli złota z Ophir i drzewa Thyinowego i kamienia barzo drogiego:
11
de quibus fecit rex, de lignis scílicet thýinis, gradus in domo Dómini, et in domo régia, cítharas quoque, et psaltéria cantóribus: numquam visa sunt in terra Iuda ligna tália. Z którego uczynił król, to jest z drzewa Thyinowego wschody w domu Pańskim, i w domu królewskim, i cytry, i arfy śpiewakom. Nigdy nie widziano w ziemi Judzkiej drzewa takowego.
12
Rex autem Sálomon dedit regínæ Saba cuncta quæ vóluit, et quæ postulávit, et multo plura quam attúlerat ad eum: quæ revérsa ábiit in terram suam cum servis suis. A król Salomon dał królowej Sabie wszystko czego chciała i czego żądała, a daleko więcej niż co była do niego przyniosła: która wróciwszy się, jachała do ziemie swej z służebniki swymi.
13
Erat autem pondus auri quod afferebátur Salomóni per síngulos annos, sexcénta sexagínta sex talénta auri, A waga była złota, które przywożono Salomonowi na każdy rok, sześć set sześćdziesiąt sześć talentów złota:
14
excépta ea summa, quam legáti diversárum géntium, et negotiatóres afférre consuéverant, omnésque reges Arábiæ, et sátrapæ terrárum, qui comportábant aurum, et argéntum Salomóni. Oprócz tej summy, którą posłowie z rozmaitych narodów, i kupcy zwykli byli przynaszać. I wszyscy królowie Arabscy i książęta ziem, którzy znaszali złoto i srebro Salomonowi.
15
Fecit ígitur rex Sálomon ducéntas hastas áureas de summa sexcentórum aureórum, qui in síngulis hastis expendebántur: Uczynił tedy król Salomon dwieście kopij złotych z summy sześci set czerwonych złotych, które na każdą kopiją wychodziły.
16
trecénta quoque scuta áurea trecentórum aureórum, quibus tegebántur síngula scuta: posuítque ea rex in armamentário, quod erat cónsitum némore. Ktemu trzysta puklerzów złotych, z trzech set czerwonych złotych, któremi powłaczano każdy puklerz, i schował je król w zbrojowniej, która była osadzona gajem.
17
Fecit quoque rex sólium ebúrneum grande, et vestívit illud auro mundíssimo. Sprawił też król stolicę wielką z kości słoniowej, i oprawił ją szczerem złotem.
18
Sex quoque gradus, quibus ascendebátur ad sólium, et scabéllum áureum, et brachíola duo altrínsecus, et duos leónes stantes iuxta brachíola, Sześć też stopniów, po których wstępowano na stolicę, i podnóżek złoty, i dwoje poręcza z obu stron, a dwa lwy stojące u poręcza:
19
sed et álios duódecim leúnculos stantes super sex gradus ex utráque parte: non fuit tale sólium in univérsis regnis. Ale i innych dwanaście lewków stojących na sześci stopniach z obu stron: nie było takiej stolice we wszystkich królestwach.
20
Omnia quoque vasa convívii regis erant áurea, et vasa domus saltus Líbani ex auro puríssimo. Argéntum enim in diébus illis pro níhilo reputabátur. Wszystkie też naczynia stołu królewskiego były złote, i naczynia w domu Lasu Libanu ze złota szczerego. Bo srebra na on czas za nic nie miano.
21
Síquidem naves regis ibant in Tharsis cum servis Hiram, semel in annis tribus: et deferébant inde aurum, et argéntum, et ebur, et símias, et pavos. Abowiem okręty królewskie chodziły do Tharsis z sługami Hiram, raz we trzy lata: i przynosili ztamtąd złoto i srebro, i kość słoniową, i koczkodany i pawy.
22
Magnificátus est ígitur Sálomon super omnes reges terræ præ divítiis et glória. Uwielmożony tedy jest Salomon nad wszystkie króle ziemskie przez bogactwo i sławę.
23
Omnésque reges terrárum desiderábant vidére fáciem Salomónis, ut audírent sapiéntiam, quam déderat Deus in corde eius: I wszyscy królowie ziemscy pragnęli widzieć twarz Salamonowę, aby słuchali mądrości, którą był dał Bóg w serce jego:
24
et deferébant ei múnera, vasa argéntea et áurea, et vestes, et arma, et arómata, equos, et mulos, per síngulos annos. I przynosili mu dary, naczynia srebrne i złote, i szaty i zbroje, i rzeczy wonne, konie i muły na każdy rok.
25
Hábuit quoque Sálomon quadragínta míllia equórum in stábulis, et cúrruum equitúmque duódecim míllia: constituítque eos in úrbibus quadrigárum, et ubi erat rex in Ierúsalem. Miał też Salomon czterdzieści tysięcy koni w stajniach, a wozów i jezdnych dwanaście tysięcy, i postawił je w miastach wozów poczwórnych i gdzie król był w Jeruzalem,
26
Exércuit étiam potestátem super cunctos reges a flúmine Euphráte usque ad terram Philisthinórum, et usque ad términos Ægýpti. Używał też władzy nad wszystkiemi królmi od rzeki Euphraty, aż do ziemie Philistyńskiej, i aż do granice Egiptskiej.
27
Tantámque cópiam prǽbuit argénti in Ierúsalem quasi lápidum: et cedrórum tantam multitúdinem velut sycomorórum, quæ gignúntur in campéstribus. I dodawał tak wielką obfitość srebra w Jeruzalem jako kamienia: a cedrów takie mnóstwo jako płonnych fig, które rostą po polach.
28
Adducebántur autem ei equi de Ægýpto, cunctísque regiónibus. I przywodzono mu konie z Egiptu, i ze wszystkich krain.
29
Réliqua autem óperum Salomónis priórum et novissimórum scripta sunt in verbis Nathan prophétæ, et in libris Ahíæ Silonítis, in visióne quoque Addo Vidéntis contra Ieróboam fílium Nabat. A ostatek spraw Salomonowych pierwszych i poślednich spisane są w słowiech Nathana proroka, i w księgach Ahiasza Silonczyka, i w widzeniu Addo widzącego, przeciw Jeroboamowi synowi Nabathowemu.
30
Regnávit autem Sálomon in Ierúsalem super omnem Israel quadragínta annis. I królował Salomon w Jeruzalem nad wszystkim Izraelem czterdzieści lat.
31
Dormivítque cum pátribus suis, et sepeliérunt eum in civitáte David: regnavítque Róboam fílius eius pro eo. I zasnął z ojcy swemi, i pogrzebli go w Mieście Dawidowem: i królował Roboam syn jego miasto niego.
10
1
Proféctus est autem Róboam in Sichem: illuc enim cunctus Israel convénerat ut constitúerent eum regem. I jachał Roboam do Sichem: bo się tam był zszedł wszystek Izrael, aby go królem postanowił.
2
Quod cum audísset Ieróboam fílius Nabat, qui erat in Ægýpto (fúgerat quippe illuc ante Salomónem), statim revérsus est. Co gdy usłyszał Jeroboam syn Nabathów, który był w Egiptcie (bo tam był uciekł przed Salomonem), wnet się wrócił.
3
Vocaverúntque eum, et venit cum univérso Israel: et locúti sunt ad Róboam, dicéntes: I przyzwali go, i przyszedł ze wszystkim ludem Izraelskim: i mówili do Roboama, mówiąc:
4
Pater tuus duríssimo iugo nos pressit: tu levióra ímpera patre tuo, qui nobis impósuit gravem servitútem, et páululum de ónere súbleva, ut serviámus tibi. Ociec twój cisnął nas barzo twardym jarzmem, ty lżej rozkazuj niż ociec twój, który na nas włożył ciężką niewolą, i ulży trochę z ciężaru, abyśmyć służyli.
5
Qui ait: Post tres dies revertímini ad me. Cumque abiísset pópulus, Który rzekł: Po trzech dniach wróćcie się do mnie. A gdy lud odszedł,
6
íniit consílium cum sénibus, qui stéterant coram patre eius Salomóne dum adhuc víveret, dicens: Quid datis consílii ut respóndeam pópulo? Radził się król starszych, którzy stawali przed ojcem jego Salomonem, póki jeszcze był żyw mówiąc: Co za radę dajecie, żebych odpowiedział ludowi?
7
Qui dixérunt ei: Si placúeris pópulo huic, et leníveris eos verbis cleméntibus, sérvient tibi omni témpore. Którzy mu rzekli: Jeśli się podobasz ludowi temu, a zmiękczysz je słowy łaskawemi, będąć służyć przez wszystek czas.
8
At ille relíquit consílium senum, et cum iuvénibus tractáre cœpit, qui cum eo nutríti fúerant, et erant in comitátu illíus. Ale on opuścił radę starych, a z młodymi zaczął radę, którzy z nim wychowani byli, i przy nim byli.
9
Dixítque ad eos: Quid vobis vidétur? vel respondére quid débeo pópulo huic, qui dixit mihi: Súbleva iugum quod impósuit nobis pater tuus? I rzekł do nich: Co się wam zda? abo co mam odpowiedzieć ludowi temu, który do mnie mówił: Ulży jarzma, które na nas twój ociec włożył?
10
At illi respondérunt ut iúvenes, et nutríti cum eo in delíciis, atque dixérunt: Sic loquéris pópulo, qui dixit tibi: Pater tuus aggravávit iugum nostrum, tu súbleva: et sic respondébis ei: Mínimus dígitus meus gróssior est lumbis patris mei. A oni odpowiedzieli jako młodzieńcy wespołek z nim w rozkoszach wychowani, i rzekli: Tak powiesz ludowi, któryć mówił: ociec twój obciążył jarzmo nasze, ty ulży, i tak mu odpowiesz: Namniejszy palec mój mięższy jest niż biodra ojca mego.
11
Pater meus impósuit vobis grave iugum, et ego maius pondus appónam: pater meus cecídit vos flagéllis, ego vero cædam vos scorpiónibus. Ociec mój kładł na was ciężkie jarzmo, a ja większy ciężar przyłożę: Ociec mój siekł was biczmi, a ja was siec będę basałykami.
12
Venit ergo Ieróboam, et univérsus pópulus ad Róboam die tértio, sicut præcéperat eis. A tak Jeroboam i wszystek lud przyszli do Roboama dnia trzeciego, jako był rozkazał.
13
Respondítque rex dura, derelícto consílio seniórum: I odpowiedział król surowie, opuściwszy radę starszych.
14
locutúsque est iuxta iúvenum voluntátem: Pater meus grave vobis impósuit iugum, quod ego grávius fáciam: pater meus cecídit vos flagéllis, ego vero cædam vos scorpiónibus. I mówił do nich według wolej młodzieńców: Ociec mój włożył na was ciężkie jarzmo, które ja cięższem uczynię: Ociec mój siekł was biczmi, a ja was będę siekł basałykami.
15
Et non acquiévit pópuli précibus: erat enim voluntátis Dei, ut complerétur sermo eius, quem locútus fúerat per manum Ahíæ Silonítis ad Ieróboam fílium Nabat. I nie przyzwolił na prośbę ludu: Bo była wola Boża, aby się spełniła mowa jego, którą był rzekł przez rękę Ahiasza Silonczyka do Jeroboama syna Nabath.
16
Pópulus autem univérsus rege durióra dicénte, sic locútus est ad eum: Non est nobis pars in David, neque heréditas in fílio Isai. Revértere in tabernácula tua Israel: tu autem pasce domum tuam David. Et ábiit Israel in tabernácula sua. A lud wszystek, gdy król surowie mówił, tak rzekł do niego: Nie mamy części w Dawidzie, ani dziedzictwa w synu Izai. Wróć się Izraelu do przybytków twoich, a ty paś dom swój Dawidzie, I odszedł Izrael do przybytków swoich.
17
Super fílios autem Israel, qui habitábant in civitátibus Iuda, regnávit Róboam. A nad syny Izraelskiemi, którzy mieszkali w mieściech Judzkich, królował Roboam.
18
Misítque rex Róboam Adúram, qui prǽerat tribútis, et lapidavérunt eum fílii Israel, et mórtuus est: porro rex Róboam currum festinávit ascéndere, et fugit in Ierúsalem. I posłał Roboam, Adurama, który był nad pobory, i ukamienowali go synowie Izraelscy, i umarł, a król Roboam pokwapił się wsieść na wóz, i uciekł do Jeruzalem.
19
Recessítque Israel a domo David, usque ad diem hanc. I odstąpił Izrael od domu Dawidowego aż do dnia tego.
11
1
Venit autem Róboam in Ierúsalem, et convocávit univérsam domum Iuda et Béniamin, centum octogínta míllia electórum atque bellántium, ut dimicáret contra Israel, et convérteret ad se regnum suum. I przyjachał Roboam do Jeruzalem, i zwołał wszystek dom Juda i Benjamin, sto i ośmdziesiąt tysięcy przebranych i walecznych, aby walczył przeciw Izraelowi, a obrócił królestwo swe do siebie.
2
Factúsque est sermo Dómini ad Semeíam hóminem Dei, dicens: I stała się mowa Pańska do Semei człowieka Bożego, mówiąc:
3
Lóquere ad Róboam fílium Salomónis regem Iuda, et ad univérsum Israel, qui est in Iuda et Béniamin: Mów do Roboama syna Salomonowego króla Juda, i do wszego Izraela, który jest w Juda i Benjamin:
4
Hæc dicit Dóminus: Non ascendétis, neque pugnábitis contra fratres vestros: revertátur unusquísque in domum suam, quia mea hoc gestum est voluntáte. Qui cum audíssent sermónem Dómini, revérsi sunt, nec perrexérunt contra Ieróboam. To mówi Pan: Nie pójdziecie, ani walczyć będziecie przeciw braciej waszej: niech się wróci każdy do domu swego, bo się to za moją wolą stało. Którzy usłyszawszy słowo Pańskie, wrócili się, a nie ciągnęli przeciw Jeroboamowi.
5
Habitávit autem Róboam in Ierúsalem, et ædificávit civitátes murátas in Iuda. I mieszkał Roboam w Jeruzalem i pobudował miasta murowane w Juda:
6
Exstruxítque Béthlehem, et Etam, et Thécue, I zbudował Bethlehem, i Etam, i Thekue,
7
Bethsur quoque, et Socho, et Odóllam, Bethsur też i Socho, i Odollam,
8
necnon et Geth, et Marésa, et Ziph, Ktemu i Geth, i Maresa, i Ziph,
9
sed et Adúram, et Lachis, et Azéca, Ale i Aduram, i Lachis, i Azeka,
10
Sáraa quoque, et Aialon, et Hebron, quæ erant in Iuda et Béniamin, civitátes munitíssimas. Saraa też i Ajalon, i Hebron, które były w Juda, i w Benjamin, miasta barzo obronne.
11
Cumque clausísset eas muris, pósuit in eis príncipes, ciborúmque hórrea, hoc est, ólei, et vini. A gdy je zamknął murem, postawił w nich przełożone, i szpiklerze na żywność, to jest, oliwy i wina.
12
Sed et in síngulis úrbibus fecit armamentárium scutórum et hastárum, firmavítque eas summa diligéntia, et imperávit super Iudam et Béniamin. Ale i w każdem mieście uczynił zbrojownie na tarcze i na kopije, i zmocnił je wielką pilnością, i panował nad Juda i Benjaminem.
13
Sacerdótes autem et Levítæ, qui erant in univérso Israel, venérunt ad eum de cunctis sédibus suis, A kapłani i Lewitowie, którzy byli we wszem Izraelu, przyszli do niego ze wszystkich miejsc swoich,
14
relinquéntes suburbána, et possessiónes suas, et transeúntes ad Iudam, et Ierúsalem: eo quod abiecísset eos Ieróboam, et pósteri eius, ne sacerdótio Dómini fungeréntur. Opuściwszy przedmieścia i osiadłości swoje, i przeniósszy się do Judy i do Jeruzalem: przeto że je był odrzucił Jeroboam, i potomkowie jego, aby nie odprawowali kapłaństwa Pańskiego.
15
Qui constítuit sibi sacerdótes excelsórum, et dæmoniórum, vitulorúmque quos fécerat. Który postanowił sobie ofiarowniki wyżyn, i czartów, i cielców, które był uczynił.
16
Sed et de cunctis tríbubus Israel, quicúmque déderant cor suum ut quǽrerent Dóminum Deum Israel, venérunt in Ierúsalem ad immolándum víctimas suas coram Dómino Deo patrum suórum. Ale i ze wszystkich pokolenie Izraelskich, którzykolwiek dali byli serce swe aby szukali Pana Boga Izraelowego, przyszli do Jeruzalem ofiarować ofiary swe przed Panem Bogiem ojców swoich.
17
Et roboravérunt regnum Iuda, et confirmavérunt Róboam fílium Salomónis per tres annos: ambulavérunt enim in viis David et Salomónis, annis tantum tribus. I umocnili królestwo Judzkie, i utwierdzili Roboama syna Salomonowego przez trzy lata: bo chodzili drogami Dawidowemi i Salomonowemi tylko przez trzy lata.
18
Duxit autem Róboam uxórem Máhalath fíliam Iérimoth fílii David: Abíhail quoque fíliam Eliab fílii Isai, I pojął Roboam żonę Mahalath córkę Jerymoth, syna Dawidowego: Abihail też córkę Eliab syna Izai,
19
quæ péperit ei fílios Iehus, et Somoríam, et Zoom. Która mu urodziła syny, Jehus, i Somoriam, i Zoom.
20
Post hanc quoque accépit Máacha fíliam Absalom, quæ péperit ei Abía, et Ethai, et Ziza, et Sálomith. Po tej też pojął Maacha córkę Absalom, która mu urodziła Abia, i Ethai, i Ziza, i Salomith.
21
Amávit autem Róboam Máacha fíliam Absalom super omnes uxóres suas, et concubínas: nam uxóres decem et octo dúxerat, concubínas autem sexagínta: et génuit vigínti octo fílios, et sexagínta fílias. A miłował Roboam Maacha córkę Absalom nad wszystkie żony swe, i nałożnice, bo był pojął ośmnaście żon, a nałożnic sześćdziesiąt: i spłodził ośm a dwadzieścia synów, a sześćdziesiąt córek.
22
Constítuit vero in cápite Abíam fílium Máacha ducem super omnes fratres suos: ipsum enim regem fácere cogitábat, I postanowił na pierwszem miejscu Abiasza syna Maacha książęciem nad wszystką bracią jego: bo tego myślił królem uczynić:
23
quia sapiéntior fuit, et poténtior super omnes fílios eius, et in cunctis fínibus Iuda, et Béniamin, et in univérsis civitátibus murátis: præbuítque eis escas plúrimas, et multas petívit uxóres. Iż był mędrszy i możniejszy nadewszystkie syny jego, i we wszystkich granicach Judzkich, i Benjaminowych, i we wszystkich miastach murowanych: i dawał im żywności dostatek, i starał się o wiele żon.
12
1
Cumque roborátum fuísset regnum Róboam et confortátum, derelíquit legem Dómini, et omnis Israel cum eo. A gdy było umocnione królestwo Roboam i utwierdzone, opuścił zakon Pański, i wszystek Izrael z nim.
2
Anno autem quinto regni Róboam, ascéndit Sesac rex Ægýpti in Ierúsalem (quia peccáverant Dómino) A roku piątego królestwa Roboam przyciągnął Sesak król Egiptski do Jeruzalem (bo byli zgrzeszyli Panu).
3
cum mille ducéntis cúrribus, et sexagínta míllibus équitum: nec erat númerus vulgi quod vénerat cum eo ex Ægýpto, Líbyes scílicet, et Troglódytæ, et Æthíopes. Z tysiącem i dwiema sty wozów, i sześciądziesiąt tysięcy jezdnych: a ludzi nie było liczby, który był przyciągnął z nim z Egiptu, to jest, Libijczycy, Trogloditowie, Ethiopowie.
4
Cepítque civitátes munitíssimas in Iuda, et venit usque in Ierúsalem. I pobrał miasta obronne w Judzie, i przyciągnął aż do Jeruzalem.
5
Semeías autem prophéta ingréssus est ad Róboam, et príncipes Iuda, qui congregáti fúerant in Ierúsalem, fugiéntes Sesac: dixítque ad eos: Hæc dicit Dóminus: Vos reliquístis me, et ego relíqui vos in manu Sesac. A Semejasz prorok wszedł do Roboama, i do książąt Judzkich, którzy się byli zebrali do Jeruzalem, uciekając przed Sesak, i rzekł do nich: To mówi Pan: wyście mię opuścili, a jam was opuścił w ręce Sesak.
6
Consternatíque príncipes Israel et rex, dixérunt: Iustus est Dóminus. I zlększy się książęta Izraelskie, i król, rzekli: Sprawiedliwy jest Pan.
7
Cumque vidísset Dóminus, quod humiliáti essent, factus est sermo Dómini ad Semeíam, dicens: Quia humiliáti sunt, non dispérdam eos, dabóque eis pauxíllum auxílii, et non stillábit furor meus super Ierúsalem per manum Sesac. A gdy ujrzał Pan, iż się upokorzyli, stała się, mowa Pańska do Semejasza, mówiąc: Ponieważ się upokorzyli, nie wytracę ich, i dam im trochę ratunku, a nie będzie kapała zapalczywość moja na Jeruzalem przez rękę Sesak.
8
Verúmtamen sérvient ei, ut sciant distántiam servitútis meæ, et servitútis regni terrárum. Wszakoż jednak będą mu służyć, aby wiedzieli różność służby mojej, i służby królestwa ziemskiego.
9
Recéssit ítaque Sesac rex Ægýpti ab Ierúsalem, sublátis thesáuris domus Dómini, et domus regis: omniáque secum tulit, et clýpeos áureos, quos fécerat Sálomon, A tak odciągnął Sesak król Egiptski od Jeruzalem, zabrawszy skarby domu Pańskiego, i domu królewskiego, i wszystko z sobą zaniósł, i puklerze złote, których był Salomon nasprawował.
10
pro quibus fecit rex ǽneos, et trádidit illos princípibus scutariórum, qui custodiébant vestíbulum palátii. Na których miejsce król sprawił miedziane, i poruczył je przełożonym tarczników, którzy strzegli sieni pałacu,
11
Cumque introíret rex domum Dómini, veniébant scutárii et tollébant eos, iterúmque referébant eos ad armamentárium suum. A gdy wchodził król do domu Pańskiego, przychodzili taternicy i brali je, a zasię je odnosili do zbrojowni swej.
12
Verúmtamen quia humiliáti sunt, avérsa est ab eis ira Dómini, nec deléti sunt pénitus: síquidem et in Iuda invénta sunt ópera bona. Wszakoż, iż się upokorzyli, odwrócił się od nich gniew Pański, i do końca nie są zgładzeni: ponieważ i w Judzie nalazły się dobre uczynki.
13
Confortátus est ergo rex Róboam in Ierúsalem, atque regnávit: quadragínta autem et uníus anni erat cum regnáre cœpísset, et decem et septem annis regnávit in Ierúsalem, urbe, quam elégit Dóminus, ut confirmáret nomen suum ibi, de cunctis tríbubus Israel: nomen autem matris eius Náama Ammanítis. Zmocnił się tedy król Roboam w Jeruzalem, i królował; a było mu czterdzieści lat i rok, gdy królować począł, a siedmnaście lat królował w Jeruzalem, w mieście, które Pan obrał, aby tam potwierdził imię swe, ze wszystkich pokoleni Izraelskich, a imię matki jego Naama Ammanitka.
14
Fecit autem malum, et non præparávit cor suum ut quǽreret Dóminum. A czynił złość, i nie zgotował serca swego, aby szukał Pana.
15
Opera vero Róboam prima et novíssima scripta sunt in libris Semeíæ prophétæ, et Addo vidéntis, et diligénter expósita: pugnaverúntque advérsum se Róboam, et Ieróboam cunctis diébus. A sprawy Roboam pierwsze i poślednie, wypisane są w księgach Semejasza proroka, i Addo widzącego, a z pilnością wyłożone: i walczyli przeciw sobie Roboam i Jeroboam po wszystkie dni.
16
Et dormívit Róboam cum pátribus suis, sepultúsque est in civitáte David: et regnávit Abía fílius eius pro eo. I zasnął Roboam z ojcy swemi, i pogrzebion jest w mieście Dawid, i królował Abia syn jego miasto niego.
13
1
Anno octávo décimo regis Ieróboam, regnávit Abía super Iudam. Roku ośmnastego króla Jeroboama, królował Abia nad Juda.
2
Tribus annis regnávit in Ierúsalem, noménque matris eius Michaía fília Uriel de Gábaa: et erat bellum inter Abíam et Ieróboam. Trzy lata królował w Jeruzalem, a imię matki jego Michaja, córka Uriel z Gabaa: i była walka między Abią i Jeroboamem.
3
Cumque iniísset Abía certámen, et habéret bellicosíssimos viros, et electórum quadringénta míllia: Ieróboam instrúxit ecóntra áciem octingénta míllia virórum, qui et ipsi elécti erant, et ad bella fortíssimi. A gdy Abia stoczył bitwę i miał barzo waleczne męże i wybranych cztery sta tysięcy: Jeroboam zszykował naprzeciw wojsko ośmset tysięcy mężów, którzy też wybrani byli, i barzo mocni ku bitwie.
4
Stetit ergo Abía super montem Sémeron, qui erat in Ephraim, et ait: Audi Ieróboam, et omnis Israel. Stanął tedy Abia na górze Semeron, która była w Ephraim, i rzekł: Słuchaj Jeroboamie i wszystek Izraelu.
5
Num ignorátis quod Dóminus Deus Israel déderit regnum David super Israel in sempitérnum, ipsi et fíliis eius in pactum salis? Aza nie wiecie, iż Pan Bóg Izraelski podał królestwo Dawidowi nad Izraelem na wieki, jemu i synom jego przymierzem soli?
6
Et surréxit Ieróboam fílius Nabat, servus Salomónis fílii David, et rebellávit contra dóminum suum. I powstał Jeroboam syn Nabath, sługa Salomona syna Dawidowego: i podniósł wojnę przeciw Panu swemu.
7
Congregatíque sunt ad eum viri vaníssimi, et fílii Bélial: et prævaluérunt contra Róboam fílium Salomónis: porro Róboam erat rudis, et corde pávido, nec pótuit resístere eis. I skupili się do niego mężowie nikczemni, i synowie Belial, i przemogli przeciw Roboam synowi Salomonowemu: a Roboam był prostak i lękliwego serca, i nie mógł się im oprzeć.
8
Nunc ergo vos dícitis quod resístere possítis regno Dómini, quod póssidet per fílios David, habetísque grandem pópuli multitúdinem, atque vítulos áureos, quos fecit vobis Ieróboam in deos. A tak wy teraz mówicie, że się możecie oprzeć królestwu Pańskiemu, które trzyma przez syny Dawidowe, a macie ludu moc wielką, i cielce złote, które wam uczynił Jeroboam za bogi.
9
Et eiecístis sacerdótes Dómini, fílios Aaron, atque Levítas, et fecístis vobis sacerdótes sicut omnes pópuli terrárum: quicúmque vénerit, et initiáverit manum suam in tauro de bobus, et in ariétibus septem, fit sacérdos eórum, qui non sunt dii. I wyrzuciliście kapłany Pańskie, syny Aaronowe, i Lewity, a poczyniliście sobie ofiarowniki jako wszyscy narodowie ziemscy: ktokolwiek przyjdzie, a poświęci rękę swoję, w byku z wołów i w siedmiu baranów, staje się ofiarownikiem tych, którzy nie są bogowie.
10
Noster autem Dóminus, Deus est, quem non relínquimus, sacerdotésque minístrant Dómino de fíliis Aaron, et Levítæ sunt in órdine suo: A Pan Bóg nasz jest: którego nie opuszczamy, i kapłani służą Panu z synów Aaronowych, i Lewitowie są w porządku swoim.
11
holocáusta quoque ófferunt Dómino per síngulos dies mane et véspere, et thymiáma iuxta legis præcépta conféctum, et proponúntur panes in mensa mundíssima, estque apud nos candelábrum áureum, et lucérnæ eius, ut accendántur semper ad vésperam: nos quippe custodímus præcépta Dómini Dei nostri, quem vos reliquístis. Całopalenia też ofiarują Panu na każdy dzień rano i w wieczór, i wonne kadzenie według rozkazania zakonu sprawione, i bywają wykładane chleby na stole przeczystym: i jest u nas lichtarz złoty i lampy jego, aby je zapalono zawsze na wieczór, my bowiem strzeżemy przykazania Pana Boga naszego, któregoście wy opuścili.
12
Ergo in exércitu nostro dux Deus est, et sacerdótes eius, qui clangunt tubis, et résonant contra vos: fílii Israel nolíte pugnáre contra Dóminum Deum patrum vestrórum, quia non vobis éxpedit. Otóż w wojsku naszem hetmanem jest Bóg, i kapłani jego, którzy trąbią w trąby, i brzmią przeciwko wam: Synowie Izraelscy nie walczcie przeciw Panu Bogu ojców waszych: bo nie z pożytkiem waszym.
13
Hæc illo loquénte, Ieróboam retro moliebátur insídias. Cumque ex advérso hóstium staret, ignorántem Iudam suo ambiébat exércitu. Co gdy on mówił, Jeroboam z tyłu zasadzkę czynił. A stojąc przeciw nieprzyjacielowi, niebaczącego Judę obtaczał swem wojskiem.
14
Respiciénsque Iudas, vidit instáre bellum ex advérso et post tergum, et clamávit ad Dóminum: ac sacerdótes tubis cánere cœpérunt. I obejrzawszy się Judas obaczył, że nalegała bitwa i z przodku i z tyłu, i zawołał do Pana: a kapłani poczęli trąbić w trąby.
15
Omnésque viri Iuda vociferáti sunt: et ecce illis clamántibus, pertérruit Deus Ieróboam, et omnem Israel qui stabat ex advérso Abía et Iuda. I wszyscy mężowie Juda okrzyk uczynili. A oto gdy oni wołali, przestraszył Bóg Jeroboama i wszystkiego Izraela, który stał przeciwko Abia i Juda.
16
Fugerúntque fílii Israel Iudam, et trádidit eos Deus in manu eórum. I uciekli synowie Izrael przed Juda, i podał je Bóg w ręce ich.
17
Percússit ergo eos Abía, et pópulus eius plaga magna: et corruérunt vulneráti ex Israel quingénta míllia virórum fórtium. Poraził je tedy Abia, i lud jego porażką wielką, i poległo rannych z Izraela pięć kroć sto tysięcy mężów mocnych.
18
Humiliatíque sunt fílii Israel in témpore illo, et vehementíssime confortáti fílii Iuda, eo quod sperássent in Dómino Deo patrum suórum. I poniżeni byli synowie Izraelscy na on czas, a synowie Judzcy zmocnili się barzo, przeto, iż ufali w Panu Bogu ojców swoich.
19
Persecútus est autem Abía fugiéntem Ieróboam, et cepit civitátes eius, Bethel et fílias eius, et Iésana cum filiábus suis, Ephron quoque et fílias eius: I gonił Abia Jeroboama uciekającego, i pobrał miasta jego, Bethel i córki jego, i Jesanę z córkami jego, Ephron też i córki jego:
20
nec váluit ultra resístere Ieróboam in diébus Abía: quem percússit Dóminus, et mórtuus est. I nie mógł więcej się oprzeć Jeroboam za dni Abiasowych: którego zabił Pan i umarł.
21
Igitur Abía, confortáto império suo, accépit uxóres quatuórdecim: procreavítque vigínti duos fílios, et sédecim fílias. A tak Abias, umocniwszy królestwo swe, pojął żon czternaście: i zrodził dwadzieścia i dwu synów, i szesnaście córek.
22
Réliqua autem sermónum Abía, viarúmque et óperum eius, scripta sunt diligentíssime in libro Addo prophétæ. A ostatek mów Abia i dróg i spraw jego, opisane są barzo pilnie w księgach Addo proroka.
14
1
Dormívit autem Abía cum pátribus suis, et sepeliérunt eum in civitáte David: regnavítque Asa fílius eius pro eo, in cuius diébus quiévit terra annis decem. I zasnął Abla z ojcy swemi, i pogrzebli go w mieście Dawidowem, i królował Asa syn jego miasto niego, za którego dni uspokoiła się ziemia przez dziesięć lat.
2
Fecit autem Asa quod bonum et plácitum erat in conspéctu Dei sui, et subvértit altária peregríni cultus, et excélsa. I czynił Asa co było dobrego i przyjemnego przed oczyma Boga swego, i rozwalił ołtarze cudzoziemskiego nabożeństwa, i wyżyny.
3
Et confrégit státuas, lucósque succídit: I połamał słupy, i gaje wyrąbał.
4
et præcépit Iudæ ut quǽreret Dóminum Deum patrum suórum, et fáceret legem, et univérsa mandáta: I rozkazał Judzie, aby szukał Pana Boga ojców swoich, a czynił zakon i wszystkie przykazania:
5
et ábstulit de cunctis úrbibus Iuda aras, et fana, et regnávit in pace. I zniósł ze wszystkich miast Juda ołtarze i zbory f i królował w pokoju.
6
Ædificávit quoque urbes munítas in Iuda, quia quiétus erat, et nulla tempóribus eius bella surréxerant, pacem Dómino largiénte. Pobudował też miasta obronne w Juda, bo był w pokoju, a żadne wojny za czasu jego nie powstały, gdyż Pan pokój dawał.
7
Dixit autem Iudæ: Ædificémus civitátes istas, et vallémus muris, et roborémus túrribus, et portis, et seris, donec a bellis quiéta sunt ómnia, eo quod quæsiérimus Dóminum Deum patrum nostrórum, et déderit nobis pacem per gyrum. Ædificavérunt ígitur, et nullum in exstruéndo impediméntum fuit. I mówił Judzie: Pobudujmy te miasta, a obtoczmy murem, i utwierdźmy wieżami i bramami, i zamkami, póki od wojen wszystko wolno, dla tego, żeśmy szukali Pana Boga ojców naszych, i dał nam pokój w około. Budowali tedy, a żadnej przekazy w budowaniu nie było.
8
Hábuit autem Asa in exércitu suo portántium scuta et hastas de Iuda trecénta míllia, de Béniamin vero scutariórum et sagittariórum ducénta octogínta míllia: omnes isti viri fortíssimi. A Asa miał w wojsku swem noszących tarcz i drzewca z Judy trzy kroć sto tysięcy, a z Benjamina tarczników i strzelców po dwa kroć sto tysięcy, i ośmdziesiąt tysięcy, wszyscy ci mężowie barzo mocni.
9
Egréssus est autem contra eos Zara Æthiops cum exércitu suo, décies centéna míllia, et cúrribus trecéntis: et venit usque Marésa. I wyjachał przeciwko nim Zara Ethyopianin z wojskiem swem, po dziesięć kroć sto tysięcy, i z trzema sty wozów, i przyciągnął aż do Maresa.
10
Porro Asa perréxit óbviam ei, et instrúxit áciem ad bellum in valle Séphata, quæ est iuxta Marésa: A Asa ciągnął przeciw niemu, i zszykował wojsko ku potykaniu w Dolinie Sephatha, która jest u Maresa.
11
et invocávit Dóminum Deum, et ait: Dómine non est apud te ulla distántia, utrum in paucis auxiliéris, an in plúribus. Adiuva nos Dómine Deus noster: in te enim, et in tuo nómine habéntes fidúciam, venímus contra hanc multitúdinem. Dómine, Deus noster tu es, non præváleat contra te homo. I wzywał Pana Boga, i rzekł: Panie niemasz u ciebie żadnej różności, jeśli w trosze ratujesz albo w wielu: ratujże nas, Panie Boże nasz: abowiem w tobie, a w imieniu twojem mając ufanie, wyszliśmy przeciwko mnóstwu temu. Panie, ty jesteś Bóg nasz, niechże nie przemaga człowiek przeciw tobie.
12
Extérruit ítaque Dóminus Æthíopes coram Asa et Iuda: fugerúntque Æthíopes. A tak przestraszył Pan Ethyopiany przed Asą i Judą: i uciekli Ethyopianie.
13
Et persecútus est eos Asa, et pópulus, qui cum eo erat, usque Gerára: et ruérunt Æthíopes usque ad interneciónem, quia Dómino cædénte contríti sunt, et exércitu illíus prœliánte. Tulérunt ergo spólia multa, I gonił je Asa, i lud, który z nim był, aż do Gerara: i polegli Ethyopianie aż do szczętu, bo starci są iż Pan zabijał, i wojsko jego walczyło. Nabrali tedy wiele łupów,
14
et percussérunt civitátes omnes per circúitum Geráræ: grandis quippe cunctos terror inváserat: et diripuérunt urbes, et multam prædam asportavérunt. I zburzyli miasta wszystkie około Gerara: bo strach wielki był na wszystkie przypadł: i splondrowali miasta, i wielką korzyść wynieśli.
15
Sed et caulas óvium destruéntes, tulérunt pécorum infinítam multitúdinem, et camelórum: reversíque sunt in Ierúsalem. Ale i obory owiec pokaziwszy, zagnali owiec moc niezliczoną i wielbłądów: i wrócili się do Jeruzalem.
15
1
Azarías autem fílius Oded, facto in se spíritu Dei, A Azaryasz syn Oded, gdy się w nim stał duch Boży,
2
egréssus est in occúrsum Asa, et dixit ei: Audíte me Asa, et omnis Iuda et Béniamin: Dóminus vobíscum, quia fuístis cum eo. Si quæsiéritis eum, inveniétis: si autem dereliquéritis eum, derelínquet vos. Wyszedł przeciw Asa, i rzekł mu: Słuchajże mię Asa i wszystek Juda, i Benjamin: Pan z wami, żeście z nim byli. Jeśli go szukać będziecie, najdziecie: a jeśli go opuścicie, opuści was.
3
Transíbunt autem multi dies in Israel absque Deo vero, et absque sacerdóte doctóre, et absque lege. A przeminie w Izraelu dni wiele bez Boga prawdziwego, i bez kapłana uczyciela, i bez zakonu.
4
Cumque revérsi fúerint in angústia sua ad Dóminum Deum Israel, et quæsíerint eum, repérient eum. A gdy się nawrócą w utrapieniu swem do Pana Boga Izraelskiego, i szukać go będą, najdą go.
5
In témpore illo non erit pax egrediénti, et ingrediénti, sed terróres úndique in cunctis habitatóribus terrárum: Na on czas nie będzie pokoju wychodzącemu i wchodzącemu, ale strachy ze wsząd między wszystkiemi obywatelami ziem:
6
pugnábit enim gens contra gentem, et cívitas contra civitátem, quia Dóminus conturbábit eos in omni angústia. Bo będzie walczył naród przeciwko narodowi, i miasto, przeciw miastu, bo je Pan zatrwoży wszelkim uciśnieniem.
7
Vos ergo confortámini, et non dissolvántur manus vestræ: erit enim merces óperi vestro. Wy tedy umocnicie się, a niechaj nie mdleją ręce wasze: bo będzie zapłata uczynkowi waszemu.
8
Quod cum audísset Asa, verba scílicet, et prophetíam Azaríæ fílii Oded prophétæ, confortátus est, et ábstulit idóla de omni terra Iuda, et de Béniamin, et ex úrbibus, quas céperat, montis Ephraim: et dedicávit altáre Dómini quod erat ante pórticum Dómini. Co gdy usłyszał Asa, to jest, słowa i proroctwo Azaryasza syna Oded proroka, umocnion jest, i zniósł bałwany ze wszystkiej ziemie Juda i z Benjamin, i z miast, które był pobrał, góry Ephraim, i poświęcił ołtarz Pański, który był przed przysionkiem Pańskim.
9
Congregavítque univérsum Iudam et Béniamin, et ádvenas cum eis de Ephraim, et de Manásse, et de Símeon: plures enim ad eum confúgerant ex Israel, vidéntes quod Dóminus Deus illíus esset cum eo. I zebrał wszystkiego Juda i Benjamina, i przychodnie z nimi z Ephraima, i z Manasse, i z Simeon: bo ich było wiele z Izraela uciekło do niego, widząc iż z nim był Pan Bóg jego.
10
Cumque veníssent in Ierúsalem mense tértio, anno decimoquínto regni Asa, A gdy przyszli do Jeruzalem miesiąca trzeciego, roku piętnastego królestwa Asa,
11
immolavérunt Dómino in die illa de manúbiis, et præda, quam addúxerant, boves septingéntos, et aríetes septem míllia. Ofiarowali Panu dnia onego z łupów i z korzyści, które byli przygnali, wołów siedm set, a baranów siedm tysięcy.
12
Et intrávit ex more ad corroborándum fœdus, ut quǽrerent Dóminum Deum patrum suórum in toto corde, et in tota ánima sua. I wszedł według obyczaju ku potwierdzeniu przymierza, aby szukali Pana Boga ojców swoich ze wszystkiego serca, i ze wszystkiej dusze swojej.
13
Si quis autem, inquit, non quæsíerit Dóminum Deum Israel, moriátur, a mínimo usque ad máximum, a viro usque ad mulíerem. A jeśliby kto, prawi, nie szukał Pana Boga Izraelskiego, niech umrze, od namniejszego aż do nawiętszego, od męża aż do niewiasty.
14
Iuraverúntque Dómino voce magna in iúbilo, et in clangóre tubæ, et in sónitu buccinárum, I przysięgli Panu głosem wielkim w radości, i w brzmieniu trąb, i w głosie kornetów.
15
omnes qui erant in Iuda, cum exsecratióne: in omni enim corde suo iuravérunt, et in tota voluntáte quæsiérunt eum, et invenérunt: præstitítque eis Dóminus réquiem per circúitum. Wszyscy, którzy byli w Juda, z przeklinaniem: bo ze wszystkiego serca swego przysięgli, a ze wszystką wolą szukali go, i naleźli: i dał im Pan odpoczynienie w około.
16
Sed et Máacham matrem Asa regis ex augústo depósuit império, eo quod fecísset in luco simulácrum Priápi: quod omne contrívit, et in frusta commínuens combússit in torrénte Cedron. Ale i Maachę matkę Asy króla z wielkiego złożył panowania, przeto że była uczyniła bałwan Priapów w gaju: którego wszystkiego skruszył, i w sztuki połamawszy spalił u potoka Cedron.
17
Excélsa autem derelícta sunt in Israel: áttamen cor Asa erat perféctum cunctis diébus eius. A wyżyny zostawione są w Izraelu: A wszakoż serce Asa było doskonałe po wszystkie dni jego.
18
Eáque quæ vóverat pater suus, et ipse, íntulit in domum Dómini, argéntum, et aurum, vasorúmque divérsam supelléctilem. I to co był poślubił ociec jego, sam, wniósł do domu Pańskiego, srebro i złoto, i rozmaity sprzęt naczynia.
19
Bellum vero non fuit usque ad trigésimum quintum annum regni Asa. A nie było wojny aż do trzydziestego i piątego roku królestwa Asa.
16
1
Anno autem trigésimo sexto regni eius, ascéndit Báasa rex Israel in Iudam, et muro circúmdabat Rama, ut nullus tute posset égredi et íngredi de regno Asa. A roku trzydziestego i szóstego królestwa jego, przyciągnął Baasa król Izraelski przeciwko Judzie, i murem obtaczał Rama, aby żaden nie mógł przespiecznie wyniść i wniść z królestwa Asa.
2
Prótulit ergo Asa argéntum et aurum de thesáuris domus Dómini, et de thesáuris regis, misítque ad Bénadad regem Sýriæ, qui habitábat in Damásco, dicens: A tak Asa wyniósł srebro i złoto z skarbów domu Pańskiego, i z skarbów królewskich, i posłał do Benadad króla Syryjskiego, który mieszkał w Damaszku; mówiąc:
3
Fœdus inter me et te est, pater quoque meus et pater tuus habuére concórdiam: quam ob rem misi tibi argéntum et aurum, ut rupto fœ́dere, quod habes cum Báasa rege Israel, fácias eum a me recédere. Mam z tobą przymierze: Ociec też mój z ojcem twym w zgodzie mieszkali: przotom ci posłał srebro i złoto, abyś, złamawszy przymierze, które masz z Baasą królem Izraelskim, uczynił, aby odjachał odemnie.
4
Quo compérto, Bénadad misit príncipes exercítuum suórum ad urbes Israel: qui percussérunt Ahion, et Dan, et Abélmaim, et univérsas urbes Néphthali murátas. Czego się wywiedziawszy Benadad, posłał hetmany wojsk swoich do miast Izraelskich: którzy zburzyli Ahion i Dan, i Abelmaim, i wszystkie miasta Nephtalim murowane.
5
Quod cum audísset Báasa, désiit ædificáre Rama, et intermísit opus suum. Co gdy usłyszał Baasa, przestał budować Rama, i zaniechał roboty swej.
6
Porro Asa rex assúmpsit univérsum Iudam, et tulérunt lápides de Rama, et ligna quæ ædificatióni præparáverat Báasa, ædificavítque ex eis Gábaa, et Maspha. A król Asa wziął wszystkiego Judę, i pobrali kamienie z Rama, i drzewo, które był na budowanie zgotował Baasa, i zbudował z nich Gabaa, i Maspha.
7
In témpore illo venit Hánani prophéta ad Asa regem Iuda, et dixit ei: Quia habuísti fidúciam in rege Sýriæ, et non in Dómino Deo tuo, idcírco evásit Sýriæ regis exércitus de manu tua. Onego czasu przyszedł Hanani prorok do Asa króla Judzkiego, i rzekł mu: Iżeś miał ufanie w królu Syryjskim, a nie w Panu Bogu twoim, dla tego uszło wojsko króla Syryjskiego z ręki twej.
8
Nonne Æthíopes, et Líbyes multo plures erant quadrígis, et equítibus, et multitúdine nímia: quos, cum Dómino credidísses, trádidit in manu tua? Azaż nie daleko więcej było Ethyopianów i Libijczyków, w woziech i w jezdnych, i w mnóstwie barzo wielkiem: które, kiedyś uwierzył Panu, podał w ręce twoje?
9
Oculi enim Dómini contemplántur univérsam terram, et præbent fortitúdinem his, qui corde perfécto credunt in eum. Stulte ígitur egísti, et propter hoc ex præsénti témpore advérsum te bella consúrgent. Abowiem oczy Pańskie patrzą, na wszystkę ziemię, i dodawają mocy tym, którzy weń sercem doskonałem wierzą. A tak głupieś czynił, i dla tego od tego czasu powstaną przeciwko tobie walki.
10
Iratúsque Asa advérsus vidéntem, iussit eum mitti in nervum: valde quippe super hoc fúerat indignátus: et interfécit de pópulo in témpore illo plúrimos. I rozgniewany Asa na widzącego, kazał go wsadzić do więzienia, bo się był o to barzo rozgniewał: i pobił nie mało ludu na on czas.
11
Opera autem Asa prima et novíssima scripta sunt in Libro regum Iuda et Israel. A sprawy pierwsze i pośledniejsze Asa, napisane są w księgach królów Juda i Izrael.
12
Ægrotávit étiam Asa anno trigésimo nono regni sui, dolóre pedum vehementíssimo, et nec in infirmitáte sua quæsívit Dóminum, sed magis in medicórum arte confísus est. Rozniemógł się też Asa roku trzydziestego i dziewiątego królestwa swego, na ból nóg barzo ciężki, a ani w chorobie swej nie szukał Pana, ale więcej ufał w nauce lekarskiej.
13
Dormivítque cum pátribus suis, et mórtuus est anno quadragésimo primo regni sui. I zasnął z ojcy swemi: i umarł roku czterdziestego i pierwszego królestwa swego.
14
Et sepeliérunt eum in sepúlcro suo, quod fóderat sibi in civitáte David: posuerúntque eum super lectum suum plenum aromátibus et unguéntibus meretríciis, quæ erant pigmentariórum arte confécta, et combussérunt super eum ambitióne nímia. I pogrzebli go w grobie jego, który był sobie wykopał w mieście Dawidowem: i położyli go na łożu jego pełnem rzeczy wonnych, i maści nierządnicych, które były haptekarską robotą sprawione, i spalili na nim zbytnią pompą.
17
1
Regnávit autem Iósaphat fílius eius pro eo, et inváluit contra Israel. A Jozaphat syn jego królował miasto niego, i zmocnił się przeciw Izraelowi.
2
Constituítque mílitum números in cunctis úrbibus Iuda, quæ erant vallátæ muris. Præsidiáque dispósuit in terra Iuda, et in civitátibus Ephraim, quas céperat Asa pater eius. I postanowił poczty żołnierzów po wszystkich miastach Juda, które były obtoczone mury. I obronę rozłożył w ziemi Juda, i w miastach Ephraim, które był pobrał Asa ociec jego.
3
Et fuit Dóminus cum Iósaphat, quia ambulávit in viis David patris sui primis: et non sperávit in Báalim, I był Pan z Jozaphatem: iż chodził w drogach Dawida ojca swego pierwszych, a nie miał nadzieje w Baalim.
4
sed in Deo patris sui, et perréxit in præcéptis illíus, et non iuxta peccáta Israel. Ale w Bogu ojca swego, i postępował w przykazaniach jego, a nie wedle grzechów Izraelskich.
5
Confirmavítque Dóminus regnum in manu eius, et dedit omnis Iuda múnera Iósaphat: factǽque sunt ei infinítæ divítiæ, et multa glória. I utwierdził Pan królestwo w ręce jego, i dał wszystek Juda dary Jozaphatowi, i przyszedł ku niezmiernym bogactwom, i ku wielkiej sławie.
6
Cumque sumpsísset cor eius audáciam propter vias Dómini, étiam excélsa et lucos de Iuda ábstulit. A gdy serce jego wzięło śmiałość dla dróg Pańskich, wyżyny też i gaje zniósł z Juda.
7
Tértio autem anno regni sui misit de princípibus suis Bénhail, et Obdíam, et Zacharíam, et Nathánael, et Michǽam, ut docérent in civitátibus Iuda: A roku trzeciego królestwa swego: posłał z książąt swych Benhail, Obdiasza, i Zacharyasza, i Nathanaela, i Micheasza, aby nauczali w mieściech Judzkich:
8
et cum eis Levítas Semeíam, et Nathaníam, et Zabadíam, Asael quoque, et Semíramoth, et Iónathan, Adoniámque et Thobíam, et Thobadoníam Levítas, et cum eis Elísama, et Ioran sacerdótes, A z nimi Lewity, Semejasza, i Nathaniasza, i Zabadiasza, Asaela też, i Semiramoth, i Jonathana, i Adoniasza, i Thobiasza i Thobadoniasza Lewity, i z nimi Elizama, i Joran kapłany:
9
docebántque pópulum in Iuda, habéntes librum legis Dómini, et circuíbant cunctas urbes Iuda, atque erudiébant pópulum. I nauczali lud w Judzie, mając księgi zakonu Pańskiego, i obchodzili wszystkie miasta Judzkie i nauczali lud.
10
Itaque factus est pavor Dómini super ómnia regna terrárum, quæ erant per gyrum Iuda, nec audébant belláre contra Iósaphat. Stał się tedy strach Pański na wszystkie królestwa ziem, które były około Juda, ani śmieli walczyć przeciw Jozaphatowi.
11
Sed et Philisthǽi Iósaphat múnera deferébant, et vectígal argénti: Arabes quoque adducébant pécora, aríetum septem míllia septingénta, et hircórum tótidem. Ale i Philistynowie przynosili Jozaphatowi dary, i dań srebra: Arabczycy też przyganiali bydła, baranów siedm tysięcy i siedm set, i także wiele kozłów.
12
Crevit ergo Iósaphat, et magnificátus est usque in sublíme: atque ædificávit in Iuda domos ad instar túrrium, urbésque murátas. Urósł tedy Jozaphat, i uwielmożony jest aż ku górze: i pobudował w Judzie domy jako wieże, i miasta murowane.
13
Et multa ópera parávit in úrbibus Iuda: viri quoque bellatóres, et robústi erant in Ierúsalem, I wiele dzieł poczynił w mieściech Judzkich: mężowie też waleczni i duży byli w Jeruzalem.
14
quorum iste númerus per domos atque famílias singulórum: in Iuda príncipes exércitus, Ednas dux, et cum eo robustíssimi viri trecénta míllia. Których ta liczba według domów i familij ich: W Judzie hetmanowie wojska: Ednas książę, a z nim barzo dużych mężów trzy sta tysięcy.
15
Post hunc Ióhanan princeps, et cum eo ducénta octogínta míllia. Potem Johanan książę, a z nim dwieście i ośmdziesiąt tysięcy.
16
Post istum quoque Amasías fílius Zechri, consecrátus Dómino, et cum eo ducénta míllia virórum fórtium. Potem też Amaziasz syn Zechry, poświęcony Panu, a z nim dwieście tysięcy mężów mocnych.
17
Hunc sequebátur robústus ad prœ́lia Elíada, et cum eo tenéntium arcum et clýpeum ducénta míllia. Za nim szedł duży na potykanie Eliada, a z nim dzierżących łuk i tarczą, dwieście tysięcy.
18
Post istum étiam Iózabad, et cum eo centum octogínta míllia expeditórum mílitum. Potem też Jozabad, a z nim sto i ośmdziesiąt tysięcy gotowych żołnierzów.
19
Hi omnes erant ad manum regis, excéptis áliis, quos posúerat in úrbibus murátis in univérso Iuda. Ci wszyscy byli przy ręce królewskiej, oprócz innych, które był postawił w mieściech murowanych we wszystkim Juda.
18
1
Fuit ergo Iósaphat dives et ínclytus multum, et affinitáte coniúnctus est Achab. Był tedy Jozaphat bogaty i sławny barzo, i spowinowacił się z Achabem.
2
Descendítque post annos ad eum in Samaríam: ad cuius advéntum mactávit Achab aríetes, et boves plúrimos, ipsi, et pópulo qui vénerat cum eo: persuasítque illi ut ascénderet in Ramoth Gálaad. A po leciech zjachał do niego do Samariiej: na którego przyjazd nabił Achab baranów i wołów barzo wiele, jemu i ludowi, który był z nim przyjachał i namówił go, aby z nim ciągnął do Ramoth Galaad.
3
Dixítque Achab rex Israel ad Iósaphat regem Iuda: Veni mecum in Ramoth Gálaad. Cui ille respóndit: Ut ego, et tu: sicut pópulus tuus, sic et pópulus meus: tecúmque érimus in bello. I rzekł Achab król Izraelski do Jozaphata króla Judzkiego: Pojedź zemną do Ramoth Galaad. Któremu on odpowiedział: Jako ja, i ty: jako lud twój tak i lud mój: i będziem z tobą na wojnie.
4
Dixítque Iósaphat ad regem Israel: Cónsule óbsecro impræsentiárum sermónem Dómini. I rzekł Jozaphat do króla Izraelskiego: proszę na ten czas poradź się mowy Pańskiej:
5
Congregávit ígitur rex Israel prophetárum quadringéntos viros, et dixit ad eos: In Ramoth Gálaad ad bellándum ire debémus, an quiéscere? At illi: Ascénde, ínquiunt, et tradet Deus in manu regis. A tak król Izraelski zebrał cztery sta mężów proroków, i rzekł do nich: Mamyli jachać do Ramoth Galaad na wojnę, czyli dać pokój? A oni: Jedź rzekli, i poda Bóg w rękę królewską.
6
Dixítque Iósaphat: Numquid non est hic prophétes Dómini, ut ab illo étiam requirámus? I rzekł Jozaphat: Aza tu niemasz proroka Pańskiego, abychmy go też spytali?
7
Et ait rex Israel ad Iósaphat: Est vir unus a quo póssumus quǽrere Dómini voluntátem: sed ego odi eum, quia non prophétat mihi bonum, sed malum omni témpore: est autem Michǽas fílius Iemla. Dixítque Iósaphat: Ne loquáris rex hoc modo. I rzekł król Izraelski do Jozaphata: jest mąż jeden, od którego możemy się pytać woli Pańskiej: lecz ja go mam w nienawiści, bo mi nie prorokuje nic dobrego, ale złe zawżdy: a jest Micheasz syn Jemla. I rzekł Jozaphat: Nie mów tak królu.
8
Vocávit ergo rex Israel unum de eunúchis, et dixit ei: Voca cito Michǽam fílium Iemla. Zawołał tedy król Izraelski jednego z rzezańców, i rzekł mu: Zawołaj rychło Micheasza syna Jemla.
9
Porro rex Israel, et Iósaphat rex Iuda, utérque sedébant in sólio suo, vestíti cultu régio: sedébant autem in área iuxta portam Samaríæ, omnésque prophétæ vaticinabántur coram eis. A król Izraelski i Jozaphat król Judzki siedzieli oba na stolicy swej, obleczeni w szaty królewskie. A siedzieli na placu u bramy Samariej, a wszyscy prorocy prorokowali przed nimi.
10
Sedecías vero fílius Chanáana fecit sibi córnua férrea, et ait: Hæc dicit Dóminus: His ventilábis Sýriam, donec cónteras eam. A Sedekiasz syn Chanaana uczynił sobie rogi żelazne, i mówił: To mówi Pan: Temi przewiejesz Syryą; aż ją zetrzesz.
11
Omnésque prophétæ simíliter prophetábant, atque dicébant: Ascénde in Ramoth Gálaad, et prosperáberis, et tradet eos Dóminus in manu regis. I wszyscy prorocy także prorokowali, i mówili: Jedź do Ramoth Galaad, a poszczęścić się, i poda je Pan w rękę królewską.
12
Núntius autem, qui íerat ad vocándum Michǽam, ait illi: En verba ómnium prophetárum uno ore bona regi annúntiant: quæso ergo te ut et sermo tuus ab eis non disséntiat, loquarísque próspera. A poseł, który był szedł, aby zawołał Micheasza, rzekł mu: Oto słowa wszystkich proroków jednemi usty dobre opowiadają królowi: proszę cię tedy, aby i mowa twoja od nich nie była różna, a mów szczęśliwe rzeczy.
13
Cui respóndit Michǽas: Vivit Dóminus, quia quodcúmque díxerit mihi Deus meus, hoc loquar. Któremu Micheasz odpowiedział: Żywie Pan, że cokolwiek mi rzecze Bóg mój, to mówić będę.
14
Venit ergo ad regem. Cui rex ait: Michǽa, ire debémus in Ramoth Gálaad ad bellándum, an quiéscere? Cui ille respóndit: Ascéndite: cuncta enim próspera evénient, et tradéntur hostes in manus vestras. Przyszedł tedy do króla, któremu król rzekł: Micheaszu, mamyli jachać na wojnę do Ramoth Galaad, czyli niechać? Któremu on odpowiedział: Jedźcie: bo wszystko się szczęśliwie powiedzie, i będą nieprzyjaciele podani w ręce wasze.
15
Dixítque rex: Iterum atque íterum te adiúro, ut mihi non loquáris, nisi quod verum est in nómine Dómini. I rzekł król: Powtóre i potrzecie poprzysięgam cię, abyś mi nie powiadał, jedno co jest prawda w imię Pańskie.
16
At ille ait: Vidi univérsum Israel dispérsum in móntibus, sicut oves absque pastóre: et dixit Dóminus: Non habent isti dóminos: revertátur unusquísque in domum suam in pace. A on rzekł: Widziałem wszystkiego Izraela rozproszonego po górach, jako owce bez pasterza: i rzekł Pan: Nie mają ci panów: niech się każdy wróci do domu swego w pokoju.
17
Et ait rex Israel ad Iósaphat: Nonne dixi tibi, quod non prophetáret iste mihi quidquam boni, sed ea, quæ mala sunt? I rzekł król Izraelski do Jozaphata: Azam ci nie powiedział, że mi ten nic dobrego prorokować nie miał, ale to co złe jest?
18
At ille, Idcírco, ait, audíte verbum Dómini: Vidi Dóminum sedéntem in sólio suo, et omnem exércitum cæli assisténtem ei a dextris et a sinístris. A on rzekł: Przetoż słuchajcie słowa Pańskiego: Widziałem Pana siedzącego na stolicy jego, i wszystko wojsko niebieskie stojące przy nim, po prawej i po lewej stronie.
19
Et dixit Dóminus: Quis decípiet Achab regem Israel, ut ascéndat et córruat in Ramoth Gálaad? Cumque díceret unus hoc modo, et alter álio, I rzekł Pan: Kto zwiedzie Achaba króla Izraelskiego, aby jachał i upadł do Ramoth Galaad?
20
procéssit spíritus, et stetit coram Dómino, et ait: Ego decípiam eum. Cui Dóminus: In quo, inquit, decípies? A gdy mówił jeden tym sposobem, a drugi innym: wystąpił duch i stanął przed Panem, i rzekł: Ja go zwiodę. Któremu rzekł Pan: A przez co go zwiedziesz?
21
At ille respóndit: Egrédiar, et ero spíritus mendax in ore ómnium prophetárum eius. Dixítque Dóminus: Decípies, et prævalébis: egrédere, et fac ita. A on odpowiedział: Wynidę, a będę kłamliwym duchem w uściech wszystkich proroków jego. I rzekł Pan: Zwiedziesz, i przemożesz: wynidź, a uczyń tak.
22
Nunc ígitur, ecce Dóminus dedit spíritum mendácii in ore ómnium prophetárum tuórum, et Dóminus locútus est de te mala. Teraz tedy, oto dał Pan ducha kłamstwa w usta wszystkich proroków twoich: a Pan złe mówił o tobie.
23
Accéssit autem Sedecías fílius Chanáana, et percússit Michǽæ maxíllam, et ait: Per quam viam transívit spíritus Dómini a me, ut loquerétur tibi? I przystąpił Sedekiasz, syn Chanaana, i uderzył Micheasza w gębę, i rzekł: którąż drogą przeszedł duch Pański odemnie, żeby tobie mówił?
24
Dixítque Michǽas: Tu ipse vidébis in die illo, quando ingréssus fúeris cubículum de cubículo ut abscondáris. I rzekł Micheasz: Ty sam oglądasz dnia onego, gdy wnidziesz do komory z komory, żebyś się skrył.
25
Præcépit autem rex Israel, dicens: Tóllite Michǽam, et dúcite eum ad Amon príncipem civitátis, et ad Ioas fílium Amelech. I rozkazał król Izraelski, mówiąc: Weźmicie Micheasza, a wiedźcie go do Amona starosty miejskiego, i do Joasa syna Amelech.
26
Et dicétis: Hæc dicit rex: Míttite hunc in cárcerem, et date ei panis módicum, et aquæ pauxíllum, donec revértar in pace. I rzeczecie: To mówi król: wsadźcie tego do ciemnice, a dawajcie mu trochę chleba i trochę wody aż się wrócę w pokoju.
27
Dixítque Michǽas: Si revérsus fúeris in pace, non est locútus Dóminus in me. Et ait: Audíte omnes pópuli. I rzekł Micheasz: jeśliś się wrócisz w pokoju, nie mówił Pan we mnie. I rzekł: Słuchajcie wszyscy ludzie.
28
Igitur ascendérunt rex Israel, et Iósaphat rex Iuda in Ramoth Gálaad. Jachali tedy król Izraelski i Jozaphat król Judzki do Ramoth Galaad.
29
Dixítque rex Israel ad Iósaphat: Mutábo hábitum, et sic ad pugnam vadam: tu autem indúere véstibus tuis. Mutatóque rex Israel hábitu, venit ad bellum. I rzekł król Izraelski do Jozaphata: Odmienię szaty, i tak pójdę ku bitwie: a ty się ubierz w szaty twe, I odmieniwszy król Izraelski szaty, szedł ku bitwie.
30
Rex autem Sýriæ præcéperat dúcibus equitátus sui, dicens: Ne pugnétis contra mínimum, aut contra máximum, nisi contra solum regem Israel. A król Syryjski rozkazał był hetmanom jezdy swej, mówiąc: Nie walczcie przeciwko namniejszemu abo przeciwko nawiętszemu, jedno przeciwko samemu królowi Izraelskiemu.
31
Itaque cum vidíssent príncipes equitátus Iósaphat, dixérunt: Rex Israel est iste. Et circumdedérunt eum dimicántes: at ille clamávit ad Dóminum, et auxiliátus est ei, atque avértit eos ab illo. A tak ujrzawszy hetmani jezdy Jozaphata, rzekli: król to Izraelski. I obskoczyli go bijąc się: ale on zawołał do Pana, i ratował go, i odwrócił je od niego.
32
Cum enim vidíssent duces equitátus, quod non esset rex Israel, reliquérunt eum. Bo gdy obaczyli hetmani jezdy, iż nie był król Izraelski, opuścili go.
33
Accidit autem ut unus e pópulo sagíttam in incértum iáceret, et percúteret regem Israel inter cervícem et scápulas: at ille aurígæ suo ait: Convérte manum tuam, et educ me de ácie, quia vulnerátus sum. I przydało się, że jeden z ludu strzałę wystrzelił na niepewną, i ranił króla Izraelskiego między szyję a łopatki: a on rzekł woźnicy swemu: Nawróć rękę swą, a wywieź mię z wojska, bom ranion.
34
Et finíta est pugna in die illo: porro rex Israel stabat in curru suo contra Syros usque ad vésperam, et mórtuus est occidénte sole. I z skończyła się bitwa dnia onego: a król Izraelski stał na wozie swym przeciw Syryanom aż do wieczora, i umarł, gdy zachodziło słońce.
19
1
Revérsus est autem Iósaphat rex Iuda in domum suam pacífice in Ierúsalem. A Jozaphat król Judzki wrócił się w pokoju do domu swego do Jeruzalem.
2
Cui occúrrit Iehu fílius Hánani videns, et ait ad eum: Impio præbes auxílium, et his qui odérunt Dóminum amicítia iúngeris, et idcírco iram quidem Dómini merebáris: Któremu zabieżał Jehu syn Hanani widzący, i rzekł do niego: Dodajesz pomocy niezbożnemu, a z temi, którzy mają w nienawiści Pana przyjaźń wiedziesz: a przeto zasłużyłeś był w prawdzie gniew Pański:
3
sed bona ópera invénta sunt in te, eo quod abstúleris lucos de terra Iuda, et præparáveris cor tuum ut requíreres Dóminum Deum patrum tuórum. Ale uczynki dobre nalazły się w tobie, przeto żeś zniósł gaje z ziemie Judzkiej, a zgotowałeś serce swe, abyś szukał Pana Boga ojców twoich.
4
Habitávit ergo Iósaphat in Ierúsalem: rursúmque egréssus est ad pópulum de Bersabée usque ad montem Ephraim, et revocávit eos ad Dóminum Deum patrum suórum. Mieszkał tedy Jozaphat w Jeruzalem: i zaś wyjechał dołudu z Bersabee aż do góry Ephraim, i wrócił je do Pana Boga ojców ich.
5
Constituítque iúdices terræ in cunctis civitátibus Iuda munítis per síngula loca, I postanowił sędzię w ziemi po wszystkich miastach Judzkich obronnych, na każdem miejscu.
6
et præcípiens iudícibus, Vidéte, ait, quid faciátis: non enim hóminis exercétis iudícium, sed Dómini: et quodcúmque iudicavéritis, in vos redundábit. I przykazując sędziom: Baczcie (pry) co macie czynić: bo nie ludzki sąd odprawujecie, ale Pański: a cokolwiek osądzicie, na was się obali.
7
Sit timor Dómini vobíscum, et cum diligéntia cuncta fácite: non est enim apud Dóminum Deum nostrum iníquitas, nec personárum accéptio, nec cupído múnerum. Niechaj będzie bo jaźń Pańska z wami, a wszystko z pilnością czyńcie: bo niemasz u Pana Boga naszego nieprawości, ani względu na osoby, ani chciwości darów.
8
In Ierúsalem quoque constítuit Iósaphat Levítas, et sacerdótes, et príncipes familiárum ex Israel, ut iudícium et causam Dómini iudicárent habitatóribus eius. W Jeruzalem też postanowił Jozaphat Lewity i kapłany, i przełożone domów z Izraela, aby sąd i sprawę Pańską sądzili obywatelom jego,
9
Præcepítque eis, dicens: Sic agétis in timóre Dómini fidéliter et corde perfécto. I przykazał im mówiąc: Tak czynić będziecie w bojaźni Pańskiej wiernie i doskonałem sercem.
10
Omnem causam, quæ vénerit ad vos fratrum vestrórum, qui hábitant in úrbibus suis inter cognatiónem et cognatiónem, ubicúmque quǽstio est de lege, de mandáto, de cæremóniis, de iustificatiónibus: osténdite eis, ut non peccent in Dóminum, et ne véniat ira super vos et super fratres vestros: sic ergo agéntes non peccábitis. Wszelką sprawę, która przyjdzie przed was, braciej waszej, którzy mieszkają w mieściech swoich, między rodziną a rodziną, gdziekolwiek spór jest o zakonie, o przykazaniu, o ceremoniach, o usprawiedliwieniach: ukażcie im, aby nie grzeszyli przeciw Panu, i aby nie przyszedł gniew na was i na bracią wasze: tak tedy czyniąc nie zgrzeszycie.
11
Amarías autem sacérdos et póntifex vester, in his, quæ ad Deum pértinent, præsidébit: porro Zabadías fílius Ismahel, qui est dux in domo Iuda, super ea ópera erit, quæ ad regis offícium pértinent: habetísque magístros Levítas coram vobis, confortámini, et ágite diligénter, et erit Dóminus vobíscum in bonis. A Amariasz kapłan i Biskup wasz w tych rzeczach, które Bogu należą będzie przełożony: a Zabadiasz syn Ismahelów, który jest książęciem w domu Judzkim, będzie nad temi sprawami, które do urzędu królewskiego przynależą, i macie nauczyciele Lewity przed sobą: Zmacniajcież się, i czyńcie ż pilnością, a Pan będzie z wami w dobrych rzeczach.
20
1
Post hæc congregáti sunt fílii Moab, et fílii Ammon, et cum eis de Ammonítis, ad Iósaphat, ut pugnárent contra eum. Potem zebrali się synowie Moab, i synowie Ammon, a z nimi z Ammonitów do Jozaphata, aby walczyli przeciw jemu.
2
Venerúntque núntii, et indicavérunt Iósaphat, dicéntes: Venit contra te multitúdo magna de his locis, quæ trans mare sunt, et de Sýria: et ecce consístunt in Asasónthamar, quæ est Engáddi. I przyszli posłowie, i oznajmili Jozaphatowi, mówiąc: Przyciągnęło przeciwko tobie mnóstwo wielkie z tych miast, które są za morzem, i z Syriiej, a oto leżą w Asasonthamar, które jest Engaddi.
3
Iósaphat autem timóre pertérritus, totum se cóntulit ad rogándum Dóminum, et prædicávit ieiúnium univérso Iuda. A Jozaphat bojaźnią przestraszony, udał się wszystek, aby prosił Pana: i zapowiedział post wszystkiemu Juda.
4
Congregatúsque est Iudas ad deprecándum Dóminum: sed et omnes de úrbibus suis venérunt ad obsecrándum eum. I zebrał się Judas, aby się modlił Panu: ale i wszyscy z miast swoich przyszli, aby Pana wzywali.
5
Cumque stetísset Iósaphat in médio cœtu Iuda, et Ierúsalem, in domo Dómini ante átrium novum, I gdy stanął Jozaphat w pośród zgromadzenia Juda i Jeruzalem w domu Pańskim przed nową sienią.
6
ait: Dómine Deus patrum nostrórum, tu es Deus in cælo, et domináris cunctis regnis géntium, in manu tua est fortitúdo et poténtia, nec quisquam tibi potest resístere. Rzekł: Panie Boże ojców naszych, tyś jest Bóg na niebie, a panujesz nad wszemi królestwy narodów: w ręce twojej jest moc i możność, a żaden się tobie sprzeciwić nie może.
7
Nonne tu Deus noster interfecísti omnes habitatóres terræ huius coram pópulo tuo Israel, et dedísti eam sémini Abraham amíci tui in sempitérnum? Izali nie ty Boże nasz pobiłeś wszystkie obywatele tej ziemie, przed ludem twoim Izraelskim, i dąłeś ją nasieniu Abrahama przyjaciela twego na wieki:
8
Habitaverúntque in ea, et exstruxérunt in illa sanctuárium nómini tuo, dicéntes: I mieszkali w niej, i zbudowali w niej świątnicę imieniowi twemu, mówiąc:
9
Si irrúerint super nos mala, gládius iudícii, pestiléntia, et fames, stábimus coram domo hac in conspéctu tuo, in qua invocátum est nomen tuum: et clamábimus ad te in tribulatiónibus nostris, et exáudies, salvósque fácies. Jeśliby na nas przypadło złe, miecz sądu, powietrze, i głód, staniemy przed domem tym przed oczyma twemi, w którym wzywano jest imię twoje, a będziem wołać do ciebie w uciskach naszych: i wysłuchasz, i wybawisz.
10
Nunc ígitur ecce fílii Ammon, et Moab, et mons Seir, per quos non concessísti Israel ut transírent quando egrediebántur de Ægýpto, sed declinavérunt ab eis, et non interfecérunt illos: Teraz tedy oto synowie Ammon, i Moab, i góra Seir, przez któreś ty nie dopuścił przejść Izraelowi, gdy wychodzili z Egiptu, ale je minęli, i nie wytracili ich:
11
e contrário agunt, et nitúntur eícere nos de possessióne, quam tradidísti nobis. Przeciwnym obyczajem czynią, i usiłują nas wyrzucić z osiadłości, któreś nam dał.
12
Deus noster, ergo non iudicábis eos? in nobis quidem non est tanta fortitúdo, ut possímus huic multitúdini resístere. Sed cum ignorémus quid ágere debeámus, hoc solum habémus resídui, ut óculos nostros dirigámus ad te. Boże nasz, a więc ich nie osądzisz? W nas ci iście niemasz takiej mocy, żebyśmy się mogli takiemu mnóstwu oprzeć, które przypadło na nas. Ale gdyż nie wiemy cobyśmy czynić mieli, tylko to nam zostawa, abyśmy oczy nasze podnieśli do ciebie.
13
Omnis vero Iuda stabat coram Dómino cum párvulis, et uxóribus, et líberis suis. A wszystek lud Judzki stał przed Panem, z dziatkami, i z żonami, i z synmi swemi.
14
Erat autem Iaháziel fílius Zacharíæ fílii Banaíæ fílii Iéhiel fílii Mathaníæ, Levítes de fíliis Asaph, super quem factus est Spíritus Dómini in médio turbæ, I był Jahaziel syn Zacharyasza, syna Banaiasza, syna Jehiel, syna Mathaniego Lewit, z synów Asaph, nad którym stał się Duch Pański w pośrodku gromady,
15
et ait: Atténdite omnis Iuda, et qui habitátis Ierúsalem, et tu rex Iósaphat: hæc dicit Dóminus vobis: Nolíte timére, nec paveátis hanc multitúdinem: non est enim vestra pugna, sed Dei. I rzekł: Słuchajcie wszystek Juda, i którzy mieszkacie w Jeruzalem, i ty królu Jozaphat: To wam mówi Pan: Nie bójcie się ani się lękajcie tego mnóstwa, bo to nie wasza walka, ale Boża.
16
Cras descendétis contra eos: ascensúri enim sunt per clivum nómine Sis, et inveniétis illos in summitáte torréntis, qui est contra solitúdinem Iéruel. Jutro wynidziecie przeciwko im: bo pójdą pagórkiem imieniem Sis, i najdziecie je na końcu potoka, który jest przeciw puszczy Jeruel.
17
Non éritis vos qui dimicábitis, sed tantúmmodo confidénter state, et vidébitis auxílium Dómini super vos, o Iuda, et Ierúsalem: nolíte timére, nec paveátis: cras egrediémini contra eos, et Dóminus erit vobíscum. Nie wy będziecie, co się będziecie potykać: ale tylko śmiele stójcie, a ujrzycie pomoc Pańską nad wami, o Juda i Jeruzalem: nie bójcie się ani się lękajcie: Jutro wynidziecie przeciwko im, a Pan będzie z wami.
18
Iósaphat ergo, et Iuda, et omnes habitatóres Ierúsalem cecidérunt proni in terram coram Dómino, et adoravérunt eum. Jozaphat tedy i lud Judzki, i wszyscy obywatele Jeruzalem padli na oblicze swe na ziemię przed Panem, i pokłonili się mu.
19
Porro Levítæ de fíliis Caath, et de fíliis Core laudábant Dóminum Deum Israel voce magna in excélsum. A Lewitowie z synów Kaathowych, i z synów Korego, chwalili Pana Boga Izraelskiego głosem wielkim wysoko,
20
Cumque mane surrexíssent, egréssi sunt per desértum Thécue: profectísque eis, stans Iósaphat in médio eórum, dixit: Audíte me viri Iuda, et omnes habitatóres Ierúsalem: crédite in Dómino Deo vestro, et secúri éritis: crédite prophétis eius, et cuncta evénient próspera. I gdy rano wstali, ciągnęli przez puszczą Thekue: a gdy wyciągnęli, stojąc Jozaphat w pośród ich, rzekł: Słuchając mię mężowie Judzcy; i wszyscy obywatele Jeruzalem: Wierzcie w Pana Boga waszego, a będziecie bezpieczni: wierzcie prorokom jego, a wszystko się szczęśliwie powiedzie.
21
Dedítque consílium pópulo, et státuit cantóres Dómini, ut laudárent eum in turmis suis, et antecéderent exércitum, ac voce cónsona dícerent: Confitémini Dómino, quóniam in ætérnum misericórdia eius. I dał radę ludowi, i postanowił śpiewaki Pańskie, aby go chwalili w hufach swoich, i żeby szli przed wojskiem, i zgodnym głosem mówili: Wyznawajcie Panu iż na wieki miłosierdzie jego.
22
Cumque cœpíssent laudes cánere, vertit Dóminus insídias eórum in semetípsos, filiórum scílicet Ammon, et Moab, et montis Seir, qui egréssi fúerant ut pugnárent contra Iudam: et percússi sunt. A gdy zaczęli chwały śpiewać, obrócił Pan zasadzkę ich na nie same, to jest synów Ammon, Moab, i góry Seir, którzy byli wyciągnęli, aby walczyli przeciw Judzie, i porażeni są.
23
Namque fílii Ammon, et Moab consurrexérunt advérsum habitatóres montis Seir, ut interfícerent et delérent eos: cumque hoc ópere perpetrássent, étiam in semetípsos versi, mútuis concidére vulnéribus. Bo synowie Ammon, i Moab, powstali przeciw obywatelom góry Seir, aby je pobili i wygładzili, a gdy tego skutkiem dokazali, sami się też na się obróciwszy od spólnych razów legli.
24
Porro Iuda cum venísset ad spéculam, quæ réspicit solitúdinem, vidit procul omnem late regiónem plenam cadavéribus, nec superésse quemquam, qui necem potuísset evádere. A Juda, gdy przyszedł do wieże strażnej, która patrzy ku puszczy, ujrzał z daleka wszystkę krainę, jako szeroka, pełną trupów, a iż żaden nie został, ktoby był mógł uść mordu.
25
Venit ergo Iósaphat, et omnis pópulus cum eo, ad detrahénda spólia mortuórum: invenerúntque inter cadávera váriam supelléctilem, vestes quoque, et vasa pretiosíssima, et diripuérunt, ita ut ómnia portáre non possent, nec per tres dies spólia auférre præ prædæ magnitúdine. Przyszedł tedy Jozaphat, i wszystek lud z nim, żeby zdzierali łupy pobitych: i naleźli między trupami sprzęt rozmaity, szaty też i naczynia barzo kosztowne, i rozebrali, tak, iż wszystkiego zanieść nie mogli, ani przez trzy dni łupów pozbierać, dla wielkości korzyści.
26
Die autem quarto congregáti sunt in Valle benedictiónis: étenim quóniam ibi benedíxerant Dómino, vocavérunt locum illum Vallis benedictiónis usque in præséntem diem. A dnia czwartego zebrali się w Dolinie błogosławieństwa: bo iż tam błogosławili Pana, nazwali ono miejsce Dolina błogosławienia, aż do tego czasu.
27
Reversúsque est omnis vir Iuda, et habitatóres Ierúsalem, et Iósaphat ante eos in Ierúsalem cum lætítia magna, eo quod dedísset eis Dóminus gáudium de inimícis suis. I wrócił się wszystek Juda i obywatele Jeruzalem, i Jozaphat przed nimi do Jeruzalem z radością wielką, iż im Pan dał pociechę z nieprzyjaciół ich.
28
Ingressíque sunt in Ierúsalem cum psaltériis, et cítharis, et tubis in domum Dómini. I wjachali do Jeruzalem z arfami, i cytrami, i z trąbami, do domu Pańskiego.
29
Irruit autem pavor Dómini super univérsa regna terrárum, cum audíssent quod pugnásset Dóminus contra inimícos Israel. I przypadł strach Pański na wszystkie królestwa ziemie, gdy usłyszeli, iż Pan walczył przeciw nieprzyjaciołom Izraelowym.
30
Quievítque regnum Iósaphat, et prǽbuit ei Deus pacem per circúitum. I uspokoiło się królestwo Jozaphat, i dał mu Bóg pokój w około,
31
Regnávit ígitur Iósaphat super Iudam, et erat trigínta quinque annórum cum regnáre cœpísset: vigínti autem et quinque annis regnávit in Ierúsalem, et nomen matris eius Azuba fília Sélahi. Królował tedy Jozaphat nad Juda: a miał trzydzieści i pięć lat, gdy królować począł, a dwadzieścia i pięć królował w Jeruzalem: a imię matki jego Azuba córka Selahi.
32
Et ambulávit in via patris sui Asa, nec declinávit ab ea, fáciens quæ plácita erant coram Dómino. I chodził drogą Asy ojca swego, i nie ustąpił z niej, czyniąc co się przed Panem podobało.
33
Verúmtamen excélsa non ábstulit, et adhuc pópulus non diréxerat cor suum ad Dóminum Deum patrum suórum. A wszakoż wyżyn nie zniósł, i jeszcze był lud. nie naprostował serca swego ku Panu Bogu ojców swoich.
34
Réliqua autem gestórum Iósaphat priórum et novissimórum scripta sunt in verbis Iehu fílii Hánani, quæ digéssit in Libros regum Israel. A ostatek spraw Jozaphatowych, pierwszych i poślednich napisan jest w słowiech Jehu syna Hanani, które porządnie wpisał w księgi królów Izraelskich.
35
Post hæc íniit amicítias Iósaphat rex Iuda cum Ochozía rege Israel, cuius ópera fuérunt impiíssima. Potem Jozaphat król Judzki wszedł w przyjaźń z Ochoziaszem królem Izraelskim, którego sprawy były barzo niepobożne.
36
Et párticeps fuit, ut fácerent naves, quæ irent in Tharsis: fecerúntque classem in Asióngaber. I złożył się z nim, aby zbudowali okręty, któreby chodziły do Tharsis, i naczynili okrętów w Asiongaber.
37
Prophetávit autem Eliézer fílius Dodau de Marésa ad Iósaphat, dicens: Quia habuísti fœdus cum Ochozía, percússit Dóminus ópera tua, contritǽque sunt naves, nec potuérunt ire in Tharsis. A Eliezer syn Dodau z Maresy prorokował do Jozaphata, mówiąc: Iżeś miał przymierze z Ochoziaszem, potłukł Pan dzieła twoje i porozbijały się okręty, i nie mogły iść do Tharsis.
21
1
Dormívit autem Iósaphat cum pátribus suis, et sepúltus est cum eis in civitáte David: regnavítque Ioram fílius eius pro eo. I zasnął Jozaphat z ojcy swemi, i pogrzebion jest z nimi w mieście Dawidowem: a Joram syn jego królował miasto niego.
2
Qui hábuit fratres fílios Iósaphat, Azaríam, et Iáhiel, et Zacharíam, et Azaríam, et Míchael, et Saphatíam: omnes hi fílii Iósaphat regis Iuda. Który miał bracią syny Jozaphatowe, Azaryasza, i Jahiel, i Zacharyasza, i Azaryasza, i Michaela, i Saphatiasza. Wszyscy ci synowie Jozaphata króla Judzkiego.
3
Dedítque eis pater suus multa múnera argénti, et auri, et pensitatiónes, cum civitátibus munitíssimis in Iuda: regnum autem trádidit Ioram, eo quod esset primogénitus. I dał im ociec ich darów wiele srebra i złota, i dochody, z miasty barzo obronnemi w Juda, a królestwo oddał Joramowi, przeto iż był pierworodny.
4
Surréxit ergo Ioram super regnum patris sui: cumque se confirmásset, occídit omnes fratres suos gládio, et quosdam de princípibus Israel. Powstał tedy Joram na królestwo ojca swego, i gdy się zmocnił, zabił wszystkie braty swe mieczem, i niektóre z książąt Izraelskich.
5
Trigínta duórum annórum erat Ioram cum regnáre cœpísset, et octo annis regnávit in Ierúsalem. Trzydzieści i dwie lecie miał Joram, gdy począł królować: a ośm lat królował w Jeruzalem.
6
Ambulavítque in viis regum Israel, sicut égerat domus Achab: fília quippe Achab erat uxor eius, et fecit malum in conspéctu Dómini. I chodził drogami królów Izraelskich, jako czynił dom Achabów: bo córka Achabowa była żoną jego, i czynił złość przed oczyma Pańskimi.
7
Nóluit autem Dóminus dispérdere domum David propter pactum, quod iníerat cum eo: et quia promíserat ut daret ei lucérnam, et fíliis eius omni témpore. A Pan nie chciał wytracić domu Dawidowego, dla przymierza, które był z nim uczynił: a iż był obiecał, że mu miał dać świecę, i synom jego, przez wszystek czas.
8
In diébus illis rebellávit Edom, ne esset súbditus Iudæ, et constítuit sibi regem. W one dni odstąpił Edom, aby nie był poddanym Judzie, i postanowił sobie króla.
9
Cumque transísset Ioram cum princípibus suis, et cuncto equitátu, qui erat secum, surréxit nocte, et percússit Edom, qui se circumdéderat, et omnes duces equitátus eius. I gdy się ruszył Joram z hetmany swemi, i ze wszystką jezdą, która była z nim, powstał w nocy i poraził Edom, który go był obtoczył, i wszystkie hetmany jezdy jego.
10
Attamen rebellávit Edom, ne esset sub ditióne Iuda usque ad hanc diem: eo témpore et Lobna recéssit ne esset sub manu illíus. Derelíquerat enim Dóminum Deum patrum suórum: Wszakoż Edom odstąpił go, aby nie był pod mocą Judy aż do dnia tego. Tego czasu odstąpiła i Lobna, aby nie była pod ręką jego. Bo był opuścił Pana Boga ojców swoich:
11
ínsuper et excélsa fabricátus est in úrbibus Iuda, et fornicári fecit habitatóres Ierúsalem, et prævaricári Iudam. A nadto naczynił wyżyn w mieściech Judzkich, i przywiódł w cudzołóstwo obywatele Jeruzalem, i Judę w przestępstwo.
12
Allátæ sunt autem ei lítteræ ab Elía prophéta, in quibus scriptum erat: Hæc dicit Dóminus Deus David patris tui: Quóniam non ambulásti in viis Iósaphat patris tui, et in viis Asa regis Iuda, I przyniesiono mu list od Heliasza proroka, w którym napisano było: To mówi Pan Bóg Dawida ojca twego: Iżeś nie chodził drogami Jozaphata ojca twego, i drogami Asa króla Judzkiego.
13
sed incessísti per iter regum Israel, et fornicári fecísti Iudam, et habitatóres Ierúsalem, imitátus fornicatiónem domus Achab, ínsuper et fratres tuos, domum patris tui, melióres te, occidísti: Aleś chodził drogą królów Izraelskich, i przywiodłeś ku cudzołóstwu Judę, i obywatele Jeruzalem, naśladując cudzołóstwa domu Achabowego, nadto pomordowałeś i bracią twą, dom ojca twego, lepsze nad cię.
14
ecce Dóminus percútiet te plaga magna cum pópulo tuo, et fíliis, et uxóribus tuis, universáque substántia tua. Oto Pan skarżę cię kaźnią wielką, z ludem twoim, i z syny, i z żonami twemi, i ze wszystką majętnością twoją.
15
Tu autem ægrotábis péssimo languóre úteri tui, donec egrediántur vitália tua paulátim per síngulos dies. A ty zachorzejesz złą niemocą wnętrza twego, aż wynidą trzewa twoje pomału na każdy dzień.
16
Suscitávit ergo Dóminus contra Ioram spíritum Philisthinórum, et Arabum, qui confínes sunt Æthiópibus. Pobudził tedy Pan na Jorama ducha Philistynów, i Arabczyków, którzy są o granicę z Ethyopiany.
17
Et ascendérunt in terram Iuda, et vastavérunt eam, diripuerúntque cunctam substántiam, quæ invénta est in domo regis, ínsuper et fílios eius, et uxóres: nec remánsit ei fílius, nisi Ióachaz, qui mínimus natu erat. I wtargnęli do ziemie Judzkiej, i spustoszyli ją, i pobrali wszystkę majętność, która się nalazła w domu królewskim, ku temu syny jego i żony: i nie został mu syn, jedno Joachas, który był namłodszy.
18
Et super hæc ómnia percússit eum Dóminus alvi languóre insanábili. A nadto wszystko zaraził go Pan niemocą wnętrza nieuleczoną.
19
Cumque diéi succéderet dies, et témporum spátia volveréntur, duórum annórum explétus est círculus: et sic longa consúmptus tabe, ita ut egéreret étiam víscera sua, languóre páriter, et vita cáruit. Mortuúsque est in infirmitáte péssima, et non fecit ei pópulus secúndum morem combustiónis exséquias, sicut fécerat maióribus eius. A gdy dzień na dzień następował, i toczyły się czasy, wyszły dwie lecie: i tak długą chorobą wysuszony, tak, iż też z siebie wnętrzności swe wyrzucał, zaraz z chorobą, i żywota pozbył. I umarł barzo złą chorobą, i nie uczynił mu lud wedle zwyczaju spalenia pogrzebu, jako był uczynił przodkom jego.
20
Trigínta duórum annórum fuit cum regnáre cœpísset, et octo annis regnávit in Ierúsalem. Ambulavítque non recte, et sepeliérunt eum in civitáte David: verúmtamen non in sepúlcro regum. Trzydzieści i dwie lecie miał, gdy począł królować, a ośm lat królował w Jeruzalem. A chodził nie dobrze, i pogrzebli go w mieście Dawidowem, wszakże nie w grobie królów.
22
1
Constituérunt autem habitatóres Ierúsalem Ochozíam fílium eius mínimum, regem pro eo: omnes enim maióres natu, qui ante eum fúerant, interfécerant latrónes Arabum, qui irrúerant in castra: regnavítque Ochozías fílius Ioram regis Iuda. A obywatele Jeruzalem postanowili królem Ochoziasza syna jego namniejszego miasto niego: bo wszystkie starsze, którzy przed nim byli, pobili byli zbójcy Arabscy, którzy byli wtargnęli do obozu: i królował Ochoziasz syn Joram króla Judzkiego.
2
Quadragínta duórum annórum erat Ochozías cum regnáre cœpísset, et uno anno regnávit in Ierúsalem: et nomen matris eius Athalía fília Amri. Czterdzieści i dwie lecie miał Ochoziasz, gdy począł królować, a jeden rok królował w Jeruzalem: a imię matki jego Athalia córka Amri.
3
Sed et ipse ingréssus est per vias domus Achab: mater enim eius ímpulit eum ut ímpie ágeret. Ale i ten chodził drogami domu Achabowego, bo matka jego przywiodła go, żeby niezbożnie czynił:
4
Fecit ígitur malum in conspéctu Dómini, sicut domus Achab: ipsi enim fuérunt ei consiliárii post mortem patris sui, in intéritum eius: Czynił tedy złość przed oczyma Pańskimi jako dom Achabów: bo mu oni byli radą po śmierci ojca jego, na zginienie jego.
5
ambulavítque in consíliis eórum. Et perréxit cum Ioram fílio Achab rege Israel in bellum contra Házael regem Sýriæ in Ramoth Gálaad: vulneraverúntque Syri Ioram. l chodził wedle rady ich, i jachał z Joramem synem Achabowym królem Izraelskim na wojnę przeciw Hazaelowi królowi Syryjskiemu do Ramoth Galaad, i zranili Jorama Syryanie.
6
Qui revérsus est ut curarétur in Iézrahel: multas enim plagas accéperat in supradícto certámine. Igitur Ochozías fílius Ioram rex Iuda, descéndit ut invíseret Ioram fílium Achab in Iézrahel ægrotántem. Który się wrócił, żeby się leczył do Jezrahela: bo wiele ran był odniósł w bitwie namienionej. Ochoziasz tedy syn Jorama króla Juda zjachał nawiedzać Jorama syna Achabowego chorującego w Jezrahel.
7
Voluntátis quippe fuit Dei advérsus Ochozíam, ut veníret ad Ioram: et cum venísset, et egrederétur cum eo advérsum Iehu fílium Namsi, quem unxit Dóminus ut deléret domum Achab. Bo to była wola Boża przeciw Ochoziaszowi, aby jachał do Jorama: a gdy przyjachał i wyjachał z nim przeciw Jehu synowi Namsi, którego był Pan pomazał, aby wytracił dom Achabów.
8
Cum ergo evérteret Iehu domum Achab, invénit príncipes Iuda, et fílios fratrum Ochozíæ, qui ministrábant ei, et interfécit illos. Gdy tedy Jehu wywracał dom Achab, nalazł książęta Judzkie, i syny braciej Ochoziaszowej, którzy mu służyli, i zabił je.
9
Ipsum quoque perquírens Ochozíam, comprehéndit latitántem in Samaría: adductúmque ad se, occídit, et sepeliérunt eum: eo quod esset fílius Iósaphat, qui quæsíerat Dóminum in toto corde suo. Nec erat ultra spes áliqua ut de stirpe quis regnáret Ochozíæ: Samego też Ochoziasza szukając, pojmał kryjącego się w Samariiej: a przywiedzionego przed się zabił: i pogrzebli go, przeto że był synem Jozaphata, który szukał Pana ze wszystkiego serca swego, ani było więcej żadne nadzieje, by kto miał królować z narodu. Ochoziaszowego.
10
síquidem Athalía mater eius, videns quod mórtuus esset fílius suus, surréxit, et interfécit omnem stirpem régiam domus Ioram. Abowiem Athalia matka jego, widząc że umarł syn jej, powstała i zabiła wszystek ród królewski domu Joram.
11
Porro Iósabeth fília regis tulit Ioas fílium Ochozíæ, et furáta est eum de médio filiórum regis, cum interficeréntur: abscondítque eum cum nutríce sua in cubículo lectulórum: Iósabeth autem, quæ abscónderat eum, erat fília regis Ioram, uxor Ióiadæ pontíficis, soror Ochozíæ, et idcírco Athalía non interfécit eum. A Jozabet córka królewska wzięła Joas syna Ochoziaszowego, i ukradła go z pośród synów królewskich, gdy je zabijano: i skryła go z mamką jego do gmachu łóżek: a Jozabeth, która go była skryła, była córką króla Joram, żona Jojady wielkiego kapłana, siostra Ochoziasza: i przeto go Athalia nie zabiła.
12
Fuit ergo cum eis in domo Dei abscónditus sex annis, quibus regnávit Athalía super terram. A tak był z nimi w domu Bożym skryty przez sześć lat, w których Athalia królowała nad ziemią.
23
1
Anno autem séptimo, confortátus Ióiada, assúmpsit centuriónes, Azaríam vidélicet fílium Iéroham, et Ismahel fílium Ióhanan, Azaríam quoque fílium Obed, et Maasíam fílium Adaíæ, et Elísaphat fílium Zechri: et íniit cum eis fœdus. A roku siódmego zmocniwszy się Jojada, wziął rotmistrze, to jest Azaryasza syna Jeroham i Ismahela syna Johanan, Azaryasza też syna Obed, i Maasyasza syna Adajasza, i Elizaphat syna Zechir i uczynił z nimi przymierze.
2
Qui circumeúntes Iudam, congregavérunt Levítas de cunctis úrbibus Iuda, et príncipes familiárum Israel, venerúntque in Ierúsalem. Którzy obszedszy Judę, zebrali Lewity ze wszystkich miast Judzkich, i książęta domów Izraelskich, i przyszli do Jeruzalem.
3
Iniit ergo omnis multitúdo pactum in domo Dei cum rege, dixítque ad eos Ióiada: Ecce fílius regis regnábit, sicut locútus est Dóminus super fílios David. Uczyniło tedy wszystko mnóstwo przymierze z królem w domu Bożym: i rzekł do nich Jojada: Oto syn królewski będzie królował, jako mówił Pan o syniech Dawidowych.
4
Iste est ergo sermo quem faciétis: Ta tedy jest mowa, którą uczynicie:
5
tértia pars vestrum qui véniunt ad sábbatum, sacerdótum, et Levitárum, et ianitórum erit in portis: tértia vero pars ad domum regis: et tértia ad portam quæ appellátur Fundaménti: omne vero réliquum vulgus sit in átriis domus Dómini. Trzecia część was, którzy przychodzą na Szabat kapłanów i Lewitów i odźwiernych, będzie w bramach: a trzecia część przy domu królewskim: a trzecia u bramy, którą zowią Fundamentu: a wszystek inny gmin niechaj będzie w sieniach domu Pańskiego.
6
Nec quíspiam álius ingrediátur domum Dómini, nisi sacerdótes, et qui minístrant de Levítis: ipsi tantúmmodo ingrediántur, quia sanctificáti sunt: et omne réliquum vulgus obsérvet custódias Dómini. A żaden inszy niech nie wchodzi do domu Pańskiego, jedno kapłani, i którzy służą z Lewitów: ci tylko niechaj wchodzą, iż są poświęceni: ale wszystek inny gmin niechaj strzeże straży Pańskiej.
7
Levítæ autem circúmdent regem, habéntes sínguli arma sua (et si quis álius ingréssus fúerit templum, interficiátur): sintque cum rege et intránte et egrediénte. A Lewitowie niechaj obstąpią króla, mając każdy broń swoję: (a jeśliby kto inny wszedł do kościoła, niechaj będzie zabit) a niech będą z królem i wchodzącym i wychodzącym.
8
Fecérunt ergo Levítæ, et univérsus Iuda, iuxta ómnia quæ præcéperat Ióiada póntifex: et assumpsérunt sínguli viros qui sub se erant, et veniébant per órdinem sábbati, cum his qui impléverant sábbatum et egressúri erant: síquidem Ióiada póntifex non dimíserat abíre turmas, quæ sibi per síngulas hebdómadas succédere consuéverant. Uczynili tedy Lewitowie, i wszystek Juda wedle wszystkiego co był rozkazał Jojada kapłan wielki: i wziął każdy z nich męże, którzy pod nimi byli, i przychodzili według porządków Szabathu, i z temi, którzy wypełnili byli Szabath i wyniść mieli: bo Jojada kapłan wielki nie dopuścił był odchodzić pocztom, które były zwykły co tydzień sobie następować.
9
Dedítque Ióiada sacérdos centuriónibus lánceas, clypeósque et peltas regis David, quas consecráverat in domo Dómini. I dał Jojada kapłan rotmistrzom oszczepy, i tarcze, i puklerze króla Dawida, które był poświęcił w domu Pańskim.
10
Constituítque omnem pópulum tenéntium pugiónes a parte templi dextra, usque ad partem templi sinístram, coram altári et templo, per circúitum regis. I postanowił wszystek lud dzierżących puginały od prawej strony kościoła aż do lewej strony kościoła przed ołtarzem i kościołem około króla.
11
Et eduxérunt fílium regis, et imposuérunt ei diadéma, et testimónium, dederúntque in manu eius tenéndam legem, et constituérunt eum regem: unxit quoque illum Ióiada póntifex, et fílii eius: imprecatíque sunt ei, atque dixérunt: Vivat rex. I wywiedli syna królewskiego, i włożyli nań koronę, i świadectwo, i dali w ręce jego dzierżeć zakon i postanowili go królem: pomazał go też Jojada kapłan wielki i synowie, jego: i winszowali mu, i rzekli: Niech żyje król.
12
Quod cum audísset Athalía, vocem scílicet curréntium atque laudántium regem, ingréssa est ad pópulum in templum Dómini. Co gdy usłyszała Athalia, to jest głos bieżących i chwalących króla: weszła do ludu do kościoła Pańskiego.
13
Cumque vidísset regem stantem super gradum in intróitu, et príncipes, turmásque circa eum, omnémque pópulum terræ gaudéntem, atque clangéntem tubis, et divérsi géneris órganis concinéntem, vocémque laudántium, scidit vestiménta sua, et ait: Insídiæ, insídiæ. A gdy ujrzała króla stojącego na stopniu w weściu, a książęta i hufy około niego, i wszystek lud ziemie weselący się i trąbiący w trąby, i grający na rozmaitych instrumentach muzyckich, i głos chwalących: rozdarła szaty swe, i rzekła: Zdrada, zdrada.
14
Egréssus autem Ióiada póntifex ad centuriónes, et príncipes exércitus, dixit eis: Edúcite illam extra septa templi, et interficiátur foris gládio. Præcepítque sacérdos ne occiderétur in domo Dómini. I wyszedszy Jojada kapłan wielki do rotmistrzów i do hetmanów wojska rzekł im: Wywiedźcie ją przed Kościół, a niech będzie zabita przed Kościołem mieczem: I rozkazał kapłan, żeby niebyła zabita w domu Pańskim.
15
Et imposuérunt cervícibus eius manus: cumque intrásset portam equórum domus regis, interfecérunt eam ibi. I włożyli na szyję jej ręce, a gdy weszła w bramę koni domu królewskiego, tam ją zabili.
16
Pépigit autem Ióiada fœdus inter se, universúmque pópulum, et regem, ut esset pópulus Dómini. A Jojada uczynił przymierze między sobą, i wszystkim ludem, i królem, aby był ludem Pańskim.
17
Itaque ingréssus est omnis pópulus domum Baal, et destruxérunt eam, et altária ac simulácra illíus confregérunt: Mathan quoque sacerdótem Baal interfecérunt ante aras. A tak wszystek lud wszedł do domu Baal i zburzyli ji, i ołtarze i bałwany jego połamali: Mathana też ofiaro wnika Baal zabili przed ołtarzmi.
18
Constítuit autem Ióiada præpósitos in domo Dómini, sub mánibus sacerdótum, et Levitárum, quos distríbuit David in domo Dómini, ut offérrent holocáusta Dómino, sicut scriptum est in lege Móysi, in gáudio et cánticis, iuxta dispositiónem David. A Jojada postanowił przełożone w domu Pańskim pod rękoma kapłanów i Lewitów, które był Dawid rozrządził w domu Pańskim: aby ofiarowali całopalenia Panu, jako napisano w zakonie Mojżeszowym, z weselem i z pieśniami, według rozrządzenia Dawidowego.
19
Constítuit quoque ianitóres in portis domus Dómini, ut non ingrederétur eam immúndus in omni re. Postawił też odźwierne w bramach domu Pańskiego, aby nie wchodził do niego nieczysty we wszelkiej rzeczy.
20
Assumpsítque centuriónes, et fortíssimos viros, ac príncipes pópuli, et omne vulgus terræ, et fecérunt descéndere regem de domo Dómini, et introíre per médium portæ superióris in domum regis, et collocavérunt eum in sólio regáli. I wziął rotmistrze i męże co mocniejsze, i przełożone l lidu, i wszystko pospólstwo ziemie, i uczynili, że wyjachał król z domu Pańskiego, i wjachał przez pośrodek bramy wyższej do domu królewskiego, i posadzili go na stolicy królewskiej.
21
Lætatúsque est omnis pópulus terræ, et urbs quiévit: porro Athalía interfécta est gládio. I weselił się wszystek lud ziemie, i uspokoiło się miasto: lecz Athalia mieczem jest zabita.
24
1
Septem annórum erat Ioas cum regnáre cœpísset, et quadragínta annis regnávit in Ierúsalem: nomen matris eius Sebía de Bersabée. Siedm lat było Joasowi, gdy królować począł: a czterdzieści lat królował w Jeruzalem: imię matki jego Sebia z Bersabee.
2
Fecítque quod bonum est coram Dómino cunctis diébus Ióiadæ sacerdótis. I czynił co jest dobrego przed Panem po wszystek czas żywota Jojady kapłana.
3
Accépit autem ei Ióiada uxóres duas, e quibus génuit fílios et fílias. A Jojada wziął mu dwie żenie z których spłodził syny i córki,
4
Post quæ plácuit Ioas ut instauráret domum Dómini. Potem podobało się Joasowi, żeby poprawił dom Pański.
5
Congregavítque sacerdótes, et Levítas, et dixit eis: Egredímini ad civitátes Iuda, et collígite de univérso Israel pecúniam ad sartatécta templi Dei vestri per síngulos annos, festinatóque hoc fácite. Porro Levítæ egére negligéntius. I zebrał kapłany i Lewity, i rzekł im: Wynidźcie do miast Judzkich, a zbierajcie ze wszystkiego Izraela pieniądze na poprawę domu Boga waszego, na każdy rok, a rychło to czyńcie. Ale Lewitowie przy niedbalszym czynili.
6
Vocavítque rex Ióiadam príncipem, et dixit ei: Quare tibi non fuit curæ, ut cógeres Levítas inférre de Iuda et de Ierúsalem pecúniam, quæ constitúta est a Móyse servo Dómini, ut inférret eam omnis multitúdo Israel in tabernáculum testimónii? I wezwał król Jojady przedniejszego, i rzekł mu: Przecześ się nie starał, żebyś przymusił Lewity, żeby wnieśli pieniądze z Juda i z Jeruzalem, które są postanowione od Mojżesza sługi Pańskiego, aby je wnosiło wszystko mnóstwo Izraelskie do przybytku świadectwa?
7
Athalía enim impiíssima, et fílii eius, destruxérunt domum Dei: et de univérsis, quæ sanctificáta fúerant in templo Dómini, ornavérunt fanum Báalim. Athalia bowiem niezbożna i synowie jej popsowałi dom Boży, i ze wszystkich rzeczy, które były poświęcone w kościele Pańskim ozdobili zbór Baalim.
8
Præcépit ergo rex, et fecérunt arcam: posuerúntque eam iuxta portam domus Dómini forínsecus. Rozkazał tedy król i uczyniono skrzynię: i postawiono ją u bramy domu Pańskiego przed Kościołem,
9
Et prædicátum est in Iuda et Ierúsalem ut deférrent sínguli prétium Dómino, quod constítuit Móyses servus Dei super omnem Israel in desérto. I obwołano Juda, i w Jeruzalem, aby każdy przyniósł pieniądze Panu, które ustawił Mojżesz sługa Boży na wszystkiego. Izraela na puszczy,
10
Lætatíque sunt cuncti príncipes, et omnis pópulus, et ingréssi contulérunt in arcam Dómini, atque misérunt ita ut implerétur. I uweseliły się wszystkie książęta, i wszystek lud: a wszedszy znieśli do skrzynie Pańskiej, i włożyli tak, że się napełniła.
11
Cumque tempus esset ut deférrent arcam coram rege per manus Levitárum (vidébant enim multam pecúniam), ingrediebátur scriba regis, et quem primus sacérdos constitúerat: effundebántque pecúniam quæ erat in arca: porro arcam reportábant ad locum suum: sicque faciébant per síngulos dies. Et congregáta est infiníta pecúnia. A gdy był czas, aby przynieśli skrzynię przed króla przez ręce Lewitów (bo widzieli pieniądze wielkie), wchodził pisarz królewski, i którego kapłan pierwszy był postanowił, i wysypowali pieniądze, które były w skrzyni: a skrzynię odnosili na swe miejsce: i tak czynili na każdy dzień, i zebrano niezliczone pieniądze.
12
Quam dedérunt rex et Ióiada his, qui prǽerant opéribus domus Dómini: at illi conducébant ex ea cæsóres lápidum, et artífices óperum singulórum ut instaurárent domum Dómini: fabros quoque ferri et æris, ut quod cádere cœ́perat, fulcirétur. Które dali król i Jojada tym, którzy byli przełożonymi nad robotami domu Pańskiego: a oni najmowali za nie te, co kamienie łamali, i rzemieślniki każdej roboty, aby poprawowali domu Pańskiego: rzemieślniki też około żelaza i miedzi, aby się podparło co już upadać poczynało,
13
Egerúntque hi qui operabántur indústrie, et obducebátur paríetum cicátrix per manus eórum, ac suscitavérunt domum Dómini in statum prístinum, et fírmiter eam stare fecérunt. I czynili ci, którzy robili pilnie, i wyrównawała się blizna murów przez ręce ich, i wystawili dom Pański jako był pierwej, i uczynili, że stał mocno.
14
Cumque compléssent ómnia ópera, detulérunt coram rege, et Ióiada réliquam partem pecúniæ: de qua facta sunt vasa templi in ministérium, et ad holocáusta, phíalæ quoque, et cétera vasa áurea et argéntea: et offerebántur holocáusta in domo Dómini iúgiter cunctis diébus Ióiadæ. A gdy dokonali wszystkiej roboty, przynieśli ostatek pieniędzy przed króla i Jojadę, za które sprawiono naczynie kościelne na posługę i na całopalenia, czasze też, i inne naczynia złote i srebrne: i ofiarowane były całopalenia w domu Pańskim ustawicznie po wszystkie dni Jojady.
15
Sénuit autem Ióiada plenus diérum, et mórtuus est cum esset centum trigínta annórum: I starzał się Jojada, pełen dni, i umarł, gdy miał sto i trzydzieści lat.
16
sepelierúntque eum in civitáte David cum régibus, eo quod fecísset bonum cum Israel, et cum domo eius. I pogrzebli go w mieście Dawidowem z królmi, przeto, że dobrze uczynił Izraelowi i domowi jego.
17
Postquam autem óbiit Ióiada, ingréssi sunt príncipes Iuda, et adoravérunt regem: qui delinítus obséquiis eórum, acquiévit eis. A gdy umarł Jojada, weszły książęta Judzkie, i pokłoniły się królowi: który zmiękczony posługami ich, i usłuchał ich.
18
Et dereliquérunt templum Dómini Dei patrum suórum, servierúntque lucis et sculptílibus, et facta est ira contra Iudam, et Ierúsalem propter hoc peccátum. I opuścili kościół Pana Boga ojców swych, i służyli gajom, i rycinom: i stał się gniew przeciw Juda i Jeruzalem dla tego grzechu.
19
Mittebátque eis prophétas ut reverteréntur ad Dóminum, quos protestántes illi audíre nolébant. I posyłał im proroki, aby się nawrócili do Pana, których oświadczających się oni słuchać nie chcieli.
20
Spíritus ítaque Dei índuit Zacharíam fílium Ióiadæ sacerdótem, et stetit in conspéctu pópuli, et dixit eis: Hæc dicit Dóminus Deus: Quare transgredímini præcéptum Dómini, quod vobis non próderit, et dereliquístis Dóminum ut derelínqueret vos? Duch tedy Boży odział Zacharyasza kapłana, syna Jojady, i stanął przed oczyma ludu, i rzekł im: To mówi Pan Bóg: Czemu przestępujecie przykazanie Pańskie, co nie będzie z waszym pożytkiem, a opuściliście Pana, aby was opuścił?
21
Qui congregáti advérsus eum, misérunt lápides iuxta regis impérium in átrio domus Dómini. Którzy zebrawszy się nań, ciskali kamienie wedle rozkazania królewskiego, w sieni domu Pańskiego.
22
Et non est recordátus Ioas rex misericórdiæ, quam fécerat Ióiada pater illíus secum, sed interfécit fílium eius. Qui cum morerétur, ait: Vídeat Dóminus, et requírat. I nie pamiętał Joas król na miłosierdzie, które był uczynił Jojada ociec jego z nimi, ale zabił syna jego. Który gdy umierał, mówił: Niech Pan widzi, a szuka.
23
Cumque evolútus esset annus, ascéndit contra eum exércitus Sýriæ: venítque in Iudam et Ierúsalem, et interfécit cunctos príncipes pópuli, atque univérsam prædam misérunt regi in Damáscum. A gdy rok minął, przyciągnęło przeciw niemu wojsko Syryjskie, i przyszło do Juda i Jeruzalem, i zabiło wszystkie książęta z ludu, a łupy wszystkie posłali królowi do Damaszku.
24
Et certe cum permódicus venísset númerus Syrórum, trádidit Dóminus in mánibus eórum infinítam multitúdinem, eo quod dereliquíssent Dóminum Deum patrum suórum: in Ioas quoque ignominiósa exercuére iudícia. A zaprawdę, choć barzo mały poczet Syryjczyków był przyjachał, podał Pan w ręce ich niezliczone mnóstwo, przeto iż opuścili Pana Boga ojców swoich: Nad Joas też królem sromotnych sądów użyli.
25
Et abeúntes dimisérunt eum in languóribus magnis: surrexérunt autem contra eum servi sui in ultiónem sánguinis fílii Ióiadæ sacerdótis, et occidérunt eum in léctulo suo, et mórtuus est: sepelierúntque eum in civitáte David, sed non in sepúlcris regum. A odjachawszy zostawili go w ciężkich niemocach: i powstali przeciw niemu słudzy jego, na pomstę krwie syna Jojady kapłana, i zabili go na łóżku jego, i umarł, i pogrzebli go w mieście Dawidowym, ale nie w grobiech królewskich.
26
Insidiáti vero sunt ei Zabad fílius Sémmaath Ammanítidis, et Iózabad fílius Sémarith Moabítidis. Lecz zasadzili się byli nań, Zebad syn Semaath Ammanitki, a Jozabad syn Semarith Moabitki.
27
Porro fílii eius, ac summa pecúniæ, quæ adunáta fúerat sub eo, et instaurátio domus Dei, scripta sunt diligéntius in Libro regum: regnávit autem Amasías fílius eius pro eo. A synowie jego, i summa pieniędzy, która była zebrana za niego, i naprawa domu Bożego, są pilniej spisane w księgach królewskich: i królował Amaziasz syn jego miasto niego.
25
1
Vigínti quinque annórum erat Amasías cum regnáre cœpísset, et vigínti novem annis regnávit in Ierúsalem, nomen matris eius Ióadan de Ierúsalem. Dwadzieścia i pięć lat miał Amaziasz, gdy począł królować a dwadzieścia i dziewięć lat królował w Jeruzalem: imię matki jego Joaden z Jeruzalem.
2
Fecítque bonum in conspéctu Dómini: verúmtamen non in corde perfécto. I czynił dobrze przed oczyma Pańskimi, a wszakoż nie doskonałem sercem.
3
Cumque roborátum sibi vidéret impérium, iugulávit servos, qui occíderant regem patrem suum, A gdy ujrzał, że mu zmocnione było królestwo, pomordował służebniki, którzy byli zabili króla ojca jego.
4
sed fílios eórum non interfécit, sicut scriptum est in Libro legis Móysi, ubi præcépit Dóminus, dicens: Non occidéntur patres pro fíliis, neque fílii pro pátribus suis, sed unusquísque in suo peccáto moriétur. Ale synów ich nie pobił, jako napisano w księgach zakonu Mojżeszowego, gdzie Pan przykazał, mówiąc: Nie będą zabici ojcowie za syny, ani synowie za ojce swe: ale każdy w grzechu swoim umrze.
5
Congregávit ígitur Amasías Iudam, et constítuit eos per famílias, tribunósque et centuriónes in univérso Iuda, et Béniamin: et recénsuit a vigínti annis supra, invenítque trecénta míllia iúvenum, qui egrederéntur ad pugnam, et tenérent hastam et clýpeum. Zgromadził tedy Amaziasz Judę, i postanowił je według domów, i tysiączniki, i setniki po wszystkim Judzie i Benjamin: i policzył od dwudziestego roku wyżej, i nalazł trzy sta tysięcy młodzi, którzy wyniść mogli ni wojnę i dzierżeć drzewce i tarczą.
6
Mercéde quoque condúxit de Israel centum míllia robustórum, centum taléntis argénti. Za pieniądze też najął z Izraela sto tysięcy dużych, za sto talentów srebra.
7
Venit autem homo Dei ad illum, et ait: O rex, ne egrediátur tecum exércitus Israel: non est enim Dóminus cum Israel, et cunctis fíliis Ephraim: I przyszedł do niego człowiek Boży, i rzekł: O królu, niechaj z tobą wojsko Izraelskie nie wychodzi: bo nie masz Pana z Izraelem, ani ze wszystkimi synmi Ephraim.
8
quod si putas in róbore exércitus bella consístere, superári te fáciet Deus ab hóstibus: Dei quippe est et adiuváre, et in fugam convértere. A jeśli mniemasz, żeby wojny na mocy wojska należały: uczyni Bóg, że będziesz od nieprzyjaciół zwyciężony. Boska bowiem jest i pomoc, i w tył obrócić.
9
Dixítque Amasías ad hóminem Dei: Quid ergo fiet de centum taléntis, quæ dedi milítibus Israel? Et respóndit ei homo Dei: Habet Dóminus unde tibi dare possit multo his plura. I rzekł Amaziasz do człowieka Bożego: cóż tedy będzie ze stem talentów, którem dał żołnierzom Izraelskim? i odpowiedział mu człowiek Boży. Ma Pan zkąd ci może dać daleko więcej niźli to.
10
Separávit ítaque Amasías exércitum, qui vénerat ad eum ex Ephraim, ut reverterétur in locum suum: at illi contra Iudam veheménter iráti, revérsi sunt in regiónem suam. Odłączył tedy Amaziasz wojsko, które do niego było przyszło z Ephraim, aby się wróciło na miejsce swe: a oni się haniebnie na Judę rozgniewawszy, wrócili się do krainy swojej.
11
Porro Amasías confidénter edúxit pópulum suum, et ábiit in vallem Salinárum, percussítque fílios Seir decem míllia: Lecz Amaziasz śmiele wywiódł lud swój, i ciągnął na dolinę Zup, i poraził synów Seir dziesięć tysięcy.
12
et ália decem míllia virórum cepérunt fílii Iuda, et adduxérunt ad prærúptum cuiúsdam petræ, præcipitaverúntque eos de summo in præceps: qui univérsi crepuérunt. A synowie Judzcy pojmali drugą dziesięć tysięcy mężów: i przywiedli na przykre miejsce jednej skały, i zrzucili je z wierzchu na szyję: którzy się wszyscy porozpukali.
13
At ille exércitus, quem remíserat Amasías ne secum iret ad prœ́lium, diffúsus est in civitátibus Iuda, a Samaría usque ad Béthoron, et interféctis tribus míllibus, dirípuit prædam magnam. Ale ono wojsko, które był odesłał Amaziasz żeby ż nim nie szło na wojnę rozeszło się po miastach Judzkich, od Samariej aż do Bethoron, a zabiwszy trzy tysiące, pobrało korzyść wielka.
14
Amasías vero post cædem Idumæórum, et allátos deos filiórum Seir, státuit illos in deos sibi, et adorábat eos, et illis adolébat incénsum. Amaziasz lepak po porażce Idumejczyków: a po przyniesieniu bogów synów Seir, postawił je sobie za bogi, i kłaniał się im, i palił im kadzenie.
15
Quam ob rem irátus Dóminus contra Amasíam misit ad illum prophétam, qui díceret ei: Cur adorásti deos, qui non liberavérunt pópulum suum de manu tua? Prze co rozgniewawszy się Pan na Amaziasza, posłał do niego Proroka, któryby mu mówił: Przecześ się kłaniał bogom, którzy nie wybawili ludu swego z ręki twojej?
16
Cumque hæc ille loquerétur, respóndit ei: Num consiliárius regis es? quiésce, ne interfíciam te. Discedénsque prophéta: Scio, inquit, quod cogitáverit Deus occídere te, quia fecísti hoc malum, et ínsuper non acquievísti consílio meo. A gdy to on mówił, odpowiedział mu: Azażeś ty jest radą królewską, daj pokój, bych cię nie zabił. I odchodząc prorok: Wiem (pry), że umyślił Bóg zabić cię, żeś to złe uczynił, a nadto nie usłuchałeś rady mojej.
17
Igitur Amasías rex Iuda ínito péssimo consílio, misit ad Ioas fílium Ióachaz fílii Iehu, regem Israel, dicens: Veni, videámus nos mútuo. Amaziasz tedy król Juda, wziąwszy przed się barzo złą radę, posłał do Joasa syna Joachaza syna Jehu króla Izraelskiego, mówiąc: Przyjedź, ujrzymy się z sobą.
18
At ille remísit núntios, dicens: Cárduus, qui est in Líbano, misit ad cedrum Líbani, dicens: Da fíliam tuam fílio meo uxórem: et ecce béstiæ, quæ erant in silva Líbani, transiérunt, et conculcavérunt cárduum. Ale on odesłał posły, mówiąc: Oset, który jest na Libanie, posłał do cedru Libanu mówiąc: Daj córkę twą synowi memu za żonę: alić oto bestye, które były w lesie Libanu przeszły i podeptały oset.
19
Dixísti: Percússi Edom, et idcírco erígitur cor tuum in supérbiam: sede in domo tua: cur malum advérsum te próvocas, ut cadas et tu, et Iuda tecum? Rzekłeś: Poraziłem Edom: i dla tego się podnosi w pychę serce twoje: siedź w domu twoim, czemu wyzywasz złe przeciw sobie: abyś upadł i ty, i Juda z tobą?
20
Nóluit audíre Amasías, eo quod Dómini esset volúntas ut traderétur in manus hóstium propter deos Edom. Nie chciał słuchać Amaziasz, przeto, iż wola Pańska była, aby był wydan w ręce nieprzyjacielskie, dla bogów Edom.
21
Ascéndit ígitur Ioas rex Israel, et mútuos sibi præbuére conspéctus: Amasías autem rex Iuda erat in Béthsames Iuda: Wyjachał tedy Joas król Izraelski, i oglądali się społem: a Amaziasz król Judzki był w Bethsames Judy.
22
corruítque Iuda coram Israel, et fugit in tabernácula sua. I upadł Juda przed Izraelem, i uciekł do przybytków swoich.
23
Porro Amasíam regem Iuda, fílium Ioas fílii Ióachaz, cepit Ioas rex Israel in Béthsames, et addúxit in Ierúsalem: destruxítque murum eius a porta Ephraim usque ad portam ánguli quadringéntis cúbitis. A Amaziasza króla Judzkiego syna Joas syna Joachas pojmał Joas król Izraelski w Bethsames, i przywiódł do Jeruzalem, i rozwalił mur jego od bramy Ephraim aż do bramy kątnej na cztery sta łokiet.
24
Omne quoque aurum, et argéntum, et univérsa vasa, quæ repérerat in domo Dei, et apud Obédedom in thesáuris étiam domus régiæ, necnon et fílios óbsidum, redúxit in Samaríam. Wszystko też złoto i srebro, i wszystkie naczynia, które był nalazł w domu Bożym, i u Obededoma, w skarbiech też domu królewskiego: nadto i syny zakładne, zawiódł do Samariej.
25
Vixit autem Amasías fílius Ioas rex Iuda, postquam mórtuus est Ioas fílius Ióachaz rex Israel, quíndecim annis. I żył Amaziasz syn Joasa król Judzki, potem jako umarł Joas syn Joachaza król Izraelski piętnaście lat.
26
Réliqua autem sermónum Amasíæ priórum et novissimórum scripta sunt in Libro regum Iuda et Israel. A ostatek mów Aniaziaszowych, pierwszych i poślednich napisano w księgach królów Judzkich i Izraelskich.
27
Qui postquam recéssit a Dómino, tetendérunt ei insídias in Ierúsalem. Cumque fugísset in Lachis, misérunt, et interfecérunt eum ibi. Który, gdy odstąpił od Pana, zasadzkę nań uczyniono w Jeruzalem. A gdy uciekł do Lachis, posłali i zabili ji tam.
28
Reportantésque super equos, sepeliérunt eum cum pátribus suis in civitáte David. A przyniósszy na koniach pogrzebli go z ojcy jego w mieście Dawidowem.
26
1
Omnis autem pópulus Iuda fílium eius Ozíam, annórum sédecim, constítuit regem pro Amasía patre suo. A lud wszystek Judzki syna jego Ozyasza, w szesnaściu lat, postanowił królem miasto Amaziasza ojca jego.
2
Ipse ædificávit Ailath, et restítuit eam ditióni Iuda, postquam dormívit rex cum pátribus suis. Ten zbudował Ailath, i przywrócił ji ku państwu Judzkiemu, gdy zasnął król z ojcy swemi.
3
Sédecim annórum erat Ozías cum regnáre cœpísset, et quinquagínta duóbus annis regnávit in Ierúsalem: nomen matris eius Iechelía de Ierúsalem. Szesnaście lat miał Ozyasz, gdy począł królować, a pięćdziesiąt i dwie lecie królował w Jeruzalem: imię matki jego Jechelia z Jeruzalem.
4
Fecítque quod erat rectum in óculis Dómini, iuxta ómnia quæ fécerat Amasías pater eius. I czynił co było dobrego w oczach Pańskich, według wszystkiego co był uczynił Amazyasz ociec jego.
5
Et exquisívit Dóminum in diébus Zacharíæ intelligéntis et vidéntis Deum: cumque requíreret Dóminum, diréxit eum in ómnibus. I szukał Pana za dni Zacharyasza rozumiejącego i widzącego Boga: a gdy szukał Pana, szczęścił go we wszystkiem.
6
Dénique egréssus est, et pugnávit contra Philísthiim, et destrúxit murum Geth, et murum Iábniæ, murúmque Azóti: ædificávit quoque óppida in Azóto et in Philísthiim. Naostatek ruszył się i walczył przeciw Philistynom, i zburzył mur Geth, i mur Jabniiej, i mur Azotu: pobudował też miasteczka w Azocie i w Philistyim.
7
Et adiúvit eum Deus contra Philísthiim, et contra Arabes, qui habitábant in Gúrbaal, et contra Ammonítas. I pomógł mu Bóg przeciw Philistynom, I przeciw Arabczykom, którzy mieszkali w Gurbaal, i przeciw Ammonitom.
8
Appendebántque Ammonítæ múnera Ozíæ: et divulgátum est nomen eius usque ad intróitum Ægýpti propter crebras victórias. I odważali Ammonitowie dary Ozyaszowi, i rozsławiło się imię jego aż do weścia Egiptu, przez zwycięstwa częste.
9
Ædificavítque Ozías turres in Ierúsalem super portam ánguli, et super portam vallis, et réliquas in eódem muri látere, firmavítque eas. I pobudował Ozyasz wieże w Jeruzalem nad bramą kątu, i nad bramą doliny, i inne po tymże boku muru, i umocnił je.
10
Exstrúxit étiam turres in solitúdine, et effódit cistérnas plúrimas, eo quod habéret multa pécora, tam in campéstribus, quam in erémi vastitáte: víneas quoque hábuit et vinitóres in móntibus, et in Carmélo: erat quippe homo agricultúræ déditus. Pobudował też wieże na puszczy, i po wykopy wał barzo wiele studzien: dla tego iż miał barzo wiele bydła, tak po polach jako i po szerokości pustynie: miał też winnice i winiarze po górach, i na Karmelu: bo był człowiek kochający się w sprawowaniu rolej.
11
Fuit autem exércitus bellatórum eius, qui procedébant ad prœ́lia sub manu Iéhiel scribæ, Maasiǽque doctóris, et sub manu Hananíæ, qui erat de dúcibus regis. A było wojsko żołnierze w jego, którzy wychadzali na wojnę pod ręką Jehiela pisarza, i Maasia Doktora, i pod ręką Hananiasza, który był z książąt królewskich.
12
Omnísque númerus príncipum per famílias, virórum fórtium duórum míllium sexcentórum. A wszystka liczba książąt według domów mężów mocnych dwa tysiąca sześć set.
13
Et sub eis univérsus exércitus trecentórum et septem míllium quingentórum, qui erant apti ad bella, et pro rege contra adversários dimicábant. A pod nimi wszystko wojsko trzykroć sto tysięcy i siedm tysięcy i pięć set: którzy byli sposobni na wojnę, i bili się za królem z nieprzyjaciółmi.
14
Præparávit quoque eis Ozías, id est, cuncto exercítui, clýpeos, et hastas, et gáleas, et lorícas, arcúsque et fundas ad iaciéndos lápides. Zgotował im też Ozyasz, to jest wszystkiemu wojsku tarcze, i drzewa, i przyłbice, i pancerze, i łuki, i proce na ciskanie kamienia,
15
Et fecit in Ierúsalem divérsi géneris máchinas, quas in túrribus collocávit, et in ángulis murórum, ut mítterent sagíttas, et saxa grándia: egressúmque est nomen eius procul, eo quod auxiliarétur ei Dóminus, et corroborásset illum. I naczynił w Jeruzalem rozmaitej strzelby, którą rozłożył po wieżach, i po węgłach murów, aby wypuszczano strzały, i wielkie kamienie: i wyszło imię jego daleko, przeto, że mu Pan pomagał, i umocnił go.
16
Sed cum roborátus esset, elevátum est cor eius in intéritum suum, et negléxit Dóminum Deum suum: ingressúsque templum Dómini, adolére vóluit incénsum super altáre thymiámatis. Ale gdy się zmocnił, podniosło się serce jego ku upadku jego, i zaniedbał Pana Boga swego: i wszedszy do kościoła Pańskiego chciał palić kadzidło na ołtarzu kadzenia.
17
Statímque ingréssus post eum Azarías sacérdos, et cum eo sacerdótes Dómini octogínta, viri fortíssimi, A tudzież za nim wszedł Azaryasz kapłan, i z nim kapłanów Pańskich ośmdziesiąt mężów barzo mocnych.
18
restitérunt regi, atque dixérunt: Non est tui offícii Ozía, ut adóleas incénsum Dómino, sed sacerdótum, hoc est, filiórum Aaron, qui consecráti sunt ad huiuscémodi ministérium: egrédere de sanctuário, ne contémpseris: quia non reputábitur tibi in glóriam hoc a Dómino Deo. Zastawili się królowi, i rzekli: Nie twój to urząd Ozyaszu, abyś palił kadzidło Panu, ale kapłanów, to jest synów Aaronowych, którzy są poświęceni ku takowej posłudze: Wynidź z świątnice, nie lekce poważaj: boć to nie będzie poczytano ku sławie od Pana Boga.
19
Iratúsque Ozías, tenens in manu thuríbulum ut adoléret incénsum, minabátur sacerdótibus. Statímque orta est lepra in fronte eius coram sacerdótibus, in domo Dómini super altáre thymiámatis. I rozgniewawszy się Ozyasz, trzymając w ręku kadzidlnicę, aby palił kadzenie, groził kapłanom. I wnet wystąpił trąd na czoło jego przed kapłany w domu Pańskim na ołtarzu kadzenia.
20
Cumque respexísset eum Azarías póntifex, et omnes réliqui sacerdótes, vidérunt lepram in fronte eius, et festináto expulérunt eum. Sed et ipse pertérritus, accelerávit égredi, eo quod sensísset íllico plagam Dómini. I wejrzawszy nań Azaryasz przedniejszy kapłan, i inni wszyscy kapłani obaczyli trąd na czele jego, i wnet go wygnali. Ale i sam ulększy się, co rychlej wyszedł, przeto, że zaraz poczuł plagę Pańską.
21
Fuit ígitur Ozías rex leprósus usque ad diem mortis suæ, et habitávit in domo separáta plenus lepra, ob quam eiéctus fúerat de domo Dómini. Porro Ióatham fílius eius rexit domum regis, et iudicábat pópulum terræ. Był tedy Ozyasz król trędowaty aż do dnia śmierci swej, i mieszkał w domu osobnym pełen trędu, dla którego był wypędzen z domu Pańskiego. A Joatham syn jego rządził dom królewski, i sądził lud ziemie.
22
Réliqua autem sermónum Ozíæ priórum et novissimórum scripsit Isaías fílius Amos prophéta. A ostatek mów Ozyasza pierwszych i poślednich, wypisał Izajasz syn Amos prorok.
23
Dormivítque Ozías cum pátribus suis, et sepeliérunt eum in agro regálium sepulcrórum, eo quod esset leprósus: regnavítque Ióatham fílius eius pro eo. I zasnął Ozyasz z ojcy swemi, i pogrzebli go na polu grobów królewskich, przeto iż był trędowaty: i królował Joatham syn jego miasto niego.
27
1
Vigínti quinque annórum erat Ióatham cum regnáre cœpísset, et sédecim annis regnávit in Ierúsalem: nomen matris eius Iérusa fília Sadoc. Pięć i dwadzieścia lat miał Joatham, gdy począł królować, a królował szesnaście lat w Jeruzalem: imię matki jego Jerusa córka Sadok.
2
Fecítque quod rectum erat coram Dómino, iuxta ómnia quæ fécerat Ozías pater suus, excépto quod non est ingréssus templum Dómini, et adhuc pópulus delinquébat. I czynił co dobrze było przed Panem, wedle wszystkiego co był uczynił Ozyasz ociec jego, wyjąwszy, że nie wszedł do kościoła Pańskiego, a lud jeszcze grzeszył.
3
Ipse ædificávit portam domus Dómini excélsam, et in muro Ophel multa constrúxit. On zbudował bramę wysoką domu Pańskiego, i na murze Ophel wiele pobudował.
4
Urbes quoque ædificávit in móntibus Iuda, et in sáltibus castélla et turres. Pobudował też miasta na górach Judzkich, a w lesiech zameczki i wieże.
5
Ipse pugnávit contra regem filiórum Ammon, et vicit eos, dederúntque ei fílii Ammon in témpore illo centum talénta argénti, et decem míllia coros trítici, ac tótidem coros hórdei: hæc ei præbuérunt fílii Ammon in anno secúndo et tértio. On walczył przeciw królowi synów Ammon, i zwyciężył je, i dali mu synowie Ammon na on czas sto talentów srebra, i dziesięć tysięcy korcy pszenice, i także wiele korcy jęczmienia: to mu dawali synowie Ammon drugiego i trzeciego roku.
6
Corroboratúsque est Ióatham, eo quod direxísset vias suas coram Dómino Deo suo. I zmocnił się Joatham przeto, iż drogi swe prostował przed Panem Bogiem swoim.
7
Réliqua autem sermónum Ióatham, et omnes pugnæ eius, et ópera, scripta sunt in Libro regum Israel et Iuda. A ostatek mów Joatham, i wszystkie walki jego i sprawy są napisane w księgach królów Izraelskich i Judzkich.
8
Vigínti quinque annórum erat cum regnáre cœpísset, et sédecim annis regnávit in Ierúsalem. Pięć i dwadzieścia lat miał, gdy począł królować, a szesnaście lat królował w Jeruzalem.
9
Dormivítque Ióatham cum pátribus suis, et sepeliérunt eum in civitáte David: et regnávit Achaz fílius eius pro eo. I zasnął Joatham z ojcy swemi, i pogrzebli go w mieście Dawidowem: a Achaz syn jego królował miasto niego.
28
1
Vigínti annórum erat Achaz cum regnáre cœpísset, et sédecim annis regnávit in Ierúsalem. Non fecit rectum in conspéctu Dómini sicut David pater eius: We dwudziestu lat był Achaz, gdy królować począł, a szesnaście lat królował w Jeruzalem: nie czynił dobrze w oczach Pańskich jako Dawid ociec jego.
2
sed ambulávit in viis regum Israel, ínsuper et státuas fudit Báalim. Ale chodził drogami królów Izraelskich, ktemu i ulał słupy Baalim.
3
Ipse est, qui adolévit incénsum in valle Benénnom, et lustrávit fílios suos in igne, iuxta ritum géntium, quas interfécit Dóminus in advéntu filiórum Israel. Tenci jest, który palił kadzenie w Dolinie Bennennom, i przeczyszczał syny swe w ogniu, według zwyczaju poganów, które pobił Pan na przyście synów Izraelskich.
4
Sacrificábat quoque, et thymiáma succendébat in excélsis, et in cóllibus, et sub omni ligno frondóso. Ofiarował też, i wonne kadzenia palił na wyżynach i na pagórkach, i pod każdym drzewem gałęzistym.
5
Tradidítque eum Dóminus Deus eius in manu regis Sýriæ, qui percússit eum, magnámque prædam cepit de eius império, et addúxit in Damáscum: mánibus quoque regis Israel tráditus est, et percússus plaga grandi. I podał go Pan Bóg jego w ręce króla Syryjskiego, który go poraził, i wziął wielką korzyść z państwa jego, i zawiózł do Damaszku. W ręce też króla Izraelskiego wydany jest, i porażony porażką wielka.
6
Occidítque Phácee fílius Romelíæ de Iuda centum vigínti míllia in die uno, omnes viros bellatóres: eo quod reliquíssent Dóminum Deum patrum suórum. I pobił Phacee syn Romeliaszów z Juda stoi dwadzieścia tysięcy dnia jednego, wszystkie męże wojenne: przeto, iż opuścili byli Pana Boga ojców swoich.
7
Eódem témpore occídit Zechri, vir potens ex Ephraim, Maasíam fílium regis, et Ezricam ducem domus eius, Elcanam quoque secúndum a rege. Tegoż czasu Zechri mąż mocny z Ephraim, zabił Moaziasza syna królewskiego, i Ezrikam przełożonego domu jego, ktemu Elkana wtórego po królu.
8
Ceperúntque fílii Israel de frátribus suis ducénta míllia mulíerum, puerórum, et puellárum, et infinítam prædam: pertulerúntque eam in Samaríam. I zabrali synowie Izraelscy z braciej swej dwa kroć sto tysięcy niewiast, dzieci, i dzieweczek, i korzyść niezliczoną, i zawiedli ją do Samariej.
9
Ea tempestáte erat ibi prophéta Dómini, nómine Oded: qui egréssus óbviam exercítui veniénti in Samaríam, dixit eis: Ecce irátus Dóminus Deus patrum vestrórum contra Iuda, trádidit eos in mánibus vestris, et occidístis eos atróciter, ita ut ad cælum pertíngeret vestra crudélitas. Na on czas był tam prorok Pański imieniem Oded: który zaszedszy drogę wojsku ciągnącemu do Samariej, rzekł im: Oto Pan Bóg ojców waszych, rozgniewawszy się na Judę, podał je w ręce wasze, i pomordowaliście je okrutnie, tak iż okrucieństwo wasze dosięgło aż do nieba.
10
Insuper fílios Iuda et Ierúsalem vultis vobis subícere in servos et ancíllas: quod nequáquam facto opus est: peccástis enim super hoc Dómino Deo vestro. Nadto syny Juda i Jeruzalem chcecie sobie podbić za niewolniki i niewolnice: co się żadną miarą dziać niema: boście w tem zgrzeszyli Panu Bogu waszemu.
11
Sed audíte consílium meum, et redúcite captívos, quos adduxístis de frátribus vestris, quia magnus furor Dómini ímminet vobis. Ale słuchajcie rady mojej, a odwiedźcie więźnie, któreście pobrali z braciej waszej, bo wielki gniew Pański wisi nad wami.
12
Stetérunt ítaque viri de princípibus filiórum Ephraim, Azarías fílius Ióhanan, Barachías fílius Mosóllamoth, Ezechías fílius Sellum, et Amasa fílius Adali, contra eos, qui veniébant de prœ́lio, Stanęli tedy mężowie z książąt synów Ephraim, Azaryasz syn Johanan, Barachias syn Mosollatnoth, Ezechias syn Sellum, i Amaza syn Adali, przeciwko onym, którzy się wracali z bitwy.
13
et dixérunt eis: Non introducétis huc captívos, ne peccémus Dómino. Quare vultis adícere super peccáta nostra, et vétera cumuláre delícta? grande quippe peccátum est, et ira furóris Dómini ímminet super Israel. I rzekli im: Nie w wiedziecie tu więźniów, abyśmy nie zgrzeszyli Panu. Czemu chcecie przydawać do grzechów naszych, i do starych występków przyczyniać? bo wielki grzech jest, i gniew zapalczywości Pańskiej wisi nad Izraelem.
14
Dimiserúntque viri bellatóres prædam, et univérsa quæ céperant, coram princípibus, et omni multitúdine. I puścili mężowie wojenni korzyść i wszystko co byli pobrali, przed książęty i wszystkiem mnóstwem.
15
Steterúntque viri, quos supra memorávimus, et apprehendéntes captívos, omnésque qui nudi erant, vestiérunt de spóliis: cumque vestíssent eos, et calceássent, et refecíssent cibo ac potu, unxisséntque propter labórem, et adhibuíssent eis curam: quicúmque ambuláre non póterant, et erant imbecíllo córpore, imposuérunt eos iuméntis, et adduxérunt Iéricho civitátem palmárum ad fratres eórum, ipsíque revérsi sunt in Samaríam. I stanęli mężowie, któreśmy wyżej mianowali, i wziąwszy więźnie, i wszystkie, którzy nadzy byli, przyodziali z łupów: i odziawszy je, i obuwszy, i posiliwszy pokarmem i napojem, i namazawszy dla spracowania, i uczyniwszy około nich starania którzykolwiek chodzić nie mogli i starego ciała byli, wsadzili je na bydlęta, i przywiedli do Jerycha miasta palm, do braciej ich, a sami się wrócili do Samariej.
16
Témpore illo misit rex Achaz ad regem Assyriórum, póstulans auxílium. Onego czasu posłał król Achaz do króla Assyryjskiego, żądając pomocy.
17
Venerúntque Idumǽi, et percussérunt multos ex Iuda, et cepérunt prædam magnam. I przyciągnęli Edomczycy, i porazili wielu z Juda, i wzięli wielką korzyść.
18
Philísthiim quoque diffúsi sunt per urbes campéstres, et ad merídiem Iuda: ceperúntque Béthsames, et Aialon, et Gáderoth, Socho quoque, et Thamnan, et Gamzo, cum vículis suis, et habitavérunt in eis. Philistynowie też położyli się po mieściech polnych, i na południe w Judzie: i wzięli Bethsames, i Ajalon, i Gederoth, Socho też, i Thatmnan, i Gamzo ze wsiami ich, i mieszkali w nich.
19
Humiliáverat enim Dóminus Iudam propter Achaz regem Iuda, eo quod nudásset eum auxílio, et contémptui habuísset Dóminum. Bo był Pan uniżył Judę, dla Achaza króla Judzkiego, przeto, iż go obnażył z pomocy, a iż był wzgardził
20
Adduxítque contra eum Thelgathphálnasar regem Assyriórum, qui et afflíxit eum, et nullo resisténte vastávit. I przywiódł nań Thelgathphalnazara króla Assyryjskiego, który go też u trapił, i spustoszył, gdy mu się nikt nie oparł.
21
Igitur Achaz, spoliáta domo Dómini, et domo regum ac príncipum, dedit regi Assyriórum múnera, et tamen nihil ei prófuit. A tak Achaz złupiwszy dom Pański, i dom królów, i książąt, dał królowi Assyryjskiemu dary, a przecie mu. nic nie pomogło.
22
Insuper et témpore angústiæ suæ auxit contémptum in Dóminum, ipse per se rex Achaz, Nadto i czasu swego przyczynił wzgardy przeciw Panu sam przez się król Achaz.
23
immolávit diis Damásci víctimas percussóribus suis, et dixit: Dii regum Sýriæ auxiliántur eis, quos ego placábo hóstiis, et áderunt mihi, cum e contrário ipsi fúerint ruínæ ei, et univérso Israel. Ofiarował bogom Damaszku zabójcom swoim ofiary, i rzekł: Bogowie królów Syryjskich pomagają im, które ja ubłagam ofiarami, a będą zemną: gdyż przeciwnym obyczajem oni byli mu na upadek i wszystkiemu Izraelowi.
24
Diréptis ítaque Achaz ómnibus vasis domus Dei, atque confráctis, clausit iánuas templi Dei, et fecit sibi altária in univérsis ángulis Ierúsalem. Pobrawszy tedy Achaz wszystkie naczynia domu Bożego, i połamawszy, zamknął drzwi kościoła Bożego, i naczynił sobie ołtarzów po wszystkich kąciech w Jeruzalem.
25
In ómnibus quoque úrbibus Iuda exstrúxit aras ad cremándum thus, atque ad iracúndiam provocávit Dóminum Deum patrum suórum. We wszystkich też miastach Judzkich nabudował ołtarzów dla palenia kadzidła, i pobudził ku gniewu Pana Boga ojców swoich.
26
Réliqua autem sermónum eius, et ómnium óperum suórum priórum et novissimórum, scripta sunt in Libro regum Iuda et Israel. A ostatek mów jego, i wszystkich spraw jego pierwszych i poślednich, napisano jest w księgach królów Judzkich i Izraelskich.
27
Dormivítque Achaz cum pátribus suis, et sepeliérunt eum in civitáte Ierúsalem: neque enim recepérunt eum in sepúlcra regum Israel. Regnavítque Ezechías fílius eius pro eo. I zasnął Achaz z ojcy swemi, i pogrzebli go w mieście Jeruzalem: ani go bowiem przyjęli do grobów królów Izraelskich. I królował Ezechiasz syn jego miasto niego.
29
1
Igitur Ezechías regnáre cœpit, cum vigínti quinque esset annórum, et vigínti novem annis regnávit in Ierúsalem: nomen matris eius Abía, fília Zacharíæ. Ezechiasz tedy począł królować, gdy mu było pięć i dwadzieścia lat, a królował dwadzieścia i dziewięć lat w Jeruzalem: imię matki jego Abia córka Zacharyaszowa.
2
Fecítque quod erat plácitum in conspéctu Dómini, iuxta ómnia quæ fécerat David pater eius. I czynił co się podobało przed oczyma Pańskimi, wedle wszystkiego co był uczynił Dawid ociec jego.
3
Ipse anno et mense primo regni sui apéruit valvas domus Dómini, et instaurávit eas. Ten roku pierwszego i miesiąca pierwszego królestwa swego otworzył wrota domu Pańskiego, i naprawił je.
4
Adduxítque sacerdótes atque Levítas, et congregávit eos in platéam orientálem. I przywiódł kapłany i Lewity, i zgromadził je na ulicę wschodnią.
5
Dixítque ad eos: Audíte me Levítæ, et sanctificámini: mundáte domum Dómini Dei patrum vestrórum, et auférte omnem immundítiam de sanctuário. I rzekł do nich: Słuchajcie mię Lewitowe, a poświęćcie się, wyczyśćcie dom Pana Boga ojców waszych, a wyrzućcie wszystko plugastwo z świątnice.
6
Peccavérunt patres nostri, et fecérunt malum in conspéctu Dómini Dei nostri, derelinquéntes eum: avertérunt fácies suas a tabernáculo Dómini, et præbuérunt dorsum. Zgrzeszyli ojcowie naszy, i czynili złość przed oczyma Pana Boga naszego, opuszczając go: odwrócili oblicza swoje od przybytku Pańskiego, i obrócili się tyłem.
7
Clausérunt óstia, quæ erant in pórticu, et exstinxérunt lucérnas, incensúmque non adolevérunt, et holocáusta non obtulérunt in sanctuário Deo Israel. Zamknęli drzwi, które były w przysionku, i pogasili lampy, i nie palili kadzidła ani ofiarowali całopalenie w świątnicy Bogu Izraelskiemu.
8
Concitátus est ítaque furor Dómini super Iudam et Ierúsalem, tradidítque eos in commotiónem, et in intéritum, et in síbilum, sicut ipsi cérnitis óculis vestris. Przetoż się wzruszyła zapalczywość Pańska na Judę, i na Jeruzalem, i podał je w rozruch, i w zgubę, i na kszykanie, jako sami widzicie oczyma waszemi.
9
En corruérunt patres nostri gládiis: fílii nostri, et fíliæ nostræ, et cóniuges captívæ ductæ sunt propter hoc scelus. Oto ojcowie naszy polegli od mieczów, synowie naszy córki nasze i żony zawiedzione są w niewolą dla tego grzechu.
10
Nunc ergo placet mihi ut ineámus fœdus cum Dómino Deo Israel, et avértet a nobis furórem iræ suæ. Teraz tedy podoba mi się, abyśmy uczynili przymierze z Panem Bogiem Izraelskim, i odwróci od nas zapalczywość gniewu swego.
11
Fílii mei nolíte neglígere: vos elégit Dóminus ut stetis coram eo, et ministrétis illi, colatísque eum, et cremétis ei incénsum. Synowie moi nie zaniedbywajcie: was obrał Pan, abyście stali przed nim, i służyli mu, i chwalili go, i palili mu kadzidło.
12
Surrexérunt ergo Levítæ: Mahath fílius Amásai, et Ioel fílius Azaríæ de fíliis Caath: porro de fíliis Merári, Cis fílius Abdi, et Azarías fílius Ialáleel. De fíliis autem Gersom, Ioah fílius Zemma, et Eden fílius Ioah. Powstali tedy Lewitowie: Mahath syn Amazai, i Joel syn Azaryaszów z synów Kaath: A z synów Merari, Cis syn Abdi i Azaryasz syn Jalaleel. A z synów zaś Gersom, Joah syn Zemma, i Eden syn Joah.
13
At vero de fíliis Elísaphan, Samri, et Iáhiel. De fíliis quoque Asaph, Zacharías, et Mathanías: Z synów lepak Elisaphan, Samri i Jahiel. Z synów też Asaph, Zacharyasz i Mathaniasz.
14
necnon de fíliis Heman, Iáhiel, et Sémei: sed et de fíliis Idithun, Semeías, et Oziel. A z synów Heman, Jahiel i Semei: ale i z synów Idithun, Semejas i Oziel.
15
Congregaverúntque fratres suos, et sanctificáti sunt, et ingréssi sunt iuxta mandátum regis et impérium Dómini, ut expiárent domum Dei. I zebrali bracią swą, i poświęceni są, i weszli według rozkazania królewskiego, i rozkazania Pańskiego, aby wyczyścili dom Boży.
16
Sacerdótes quoque ingréssi templum Dómini ut sanctificárent illud, extulérunt omnem immundítiam, quam intro repérerant in vestíbulo domus Dómini, quam tulérunt Levítæ, et asportavérunt ad torréntem Cedron foras. Kapłani też wszedszy do kościoła Pańskiego, aby ji poświęcili, wynieśli wszystko plugastwo, które wewnątrz naleźli, w sieni domu Pańskiego, które wzięli Lewitowie i wynieśli precz do potoka Cedron.
17
Cœpérunt autem prima die mensis primi mundáre, et in die octávo eiúsdem mensis ingréssi sunt pórticum templi Dómini, expiaverúntque templum diébus octo, et in die sextadécima mensis eiúsdem, quod cœ́perant implevérunt. A poczęli oczyściać pierwszego dnia miesiąca pierwszego: a ósmego dnia tegoż miesiąca weszli do sieni kościoła Pańskiego, i wyczyścili kościół przez ośm dni, a szesnastego dnia tegoż miesiąca dokonali co byli poczęli.
18
Ingréssi quoque sunt ad Ezechíam regem, et dixérunt ei: Sanctificávimus omnem domum Dómini, et altáre holocáusti, vasáque eius, necnon et mensam propositiónis cum ómnibus vasis suis, Weszli też do króla Ezechiasza, i rzekli mu: Poświęciliśmy wszystek dom Pański, i ołtarz całopalenia, i naczynia jego, i stół pokładny ze wszystkiem naczyniem jego:
19
cunctámque templi supelléctilem, quam pollúerat rex Achaz in regno suo, postquam prævaricátus est: et ecce expósita sunt ómnia coram altáre Dómini. I wszystek sprzęt kościelny, który był splugawił król Achaz w królestwie swem, potem jako wystąpił: a oto wyłożone są wszystkie rzeczy przed ołtarzem Pańskim.
20
Consurgénsque dilúculo Ezechías rex, adunávit omnes príncipes civitátis, et ascéndit in domum Dómini: I wstawszy rano król Ezechiasz, skupił wszystkie książęta miasta, i szedł do domu Pańskiego:
21
obtulerúntque simul tauros septem, et aríetes septem, agnos septem, et hircos septem pro peccáto, pro regno, pro sanctuário, pro Iuda, dixítque sacerdótibus fíliis Aaron, ut offérrent super altáre Dómini. I ofiarowali społu byków siedm, i baranów siedm, jagniąt siedm, i kozłów siedm za grzech, za królestwo, za świątnicę, za Judę: i rzekł kapłanom synom Aaronowym, aby ofiarowali na ołtarzu Pańskim.
22
Mactavérunt ígitur tauros, et suscepérunt sánguinem sacerdótes, et fudérunt illum super altáre: mactavérunt étiam aríetes, et illórum sánguinem super altáre fudérunt, immolaverúntque agnos, et fudérunt super altáre sánguinem. Zabili tedy byki, a kapłani wzięli krew, i wylali ją na ołtarz: zabili też barany, i krew ich na ołtarz wylali: i ofiarowali jagnięta, i krew na ołtarz wylali.
23
Applicuérunt hircos pro peccáto coram rege, et univérsa multitúdine, imposuerúntque manus suas super eos: Przywiedli kozły za grzech, przed królem i przed wszystkiem mnóstwem, i włożyli ręce swe na nie.
24
et immolavérunt illos sacerdótes, et aspersérunt sánguinem eórum coram altáre pro piáculo univérsi Israélis: pro omni quippe Israel præcéperat rex ut holocáustum fíeret, et pro peccáto. I ofiarowali je kapłani, a krwią ich kropili przed ołtarzem na oczyścienie wszystkiego ludu Izraelskiego: bo za wszystkiego Izraela rozkazał był król, aby całopalenie było, i za grzech.
25
Constítuit quoque Levítas in domo Dómini cum cýmbalis, et psaltériis, et cítharis secúndum dispositiónem David regis, et Gad vidéntis, et Nathan prophétæ: síquidem Dómini præcéptum fuit per manum prophetárum eius. Postanowił też Lewity w domu Pańskim, z cymbały, i arfami, i cytrami, według rozrządzenia Dawida króla i Gada widzącego, i Nathana proroka: bo było Pańskie rozkazanie przez rękę proroków jego.
26
Steterúntque Levítæ tenéntes órgana David, et sacerdótes tubas. I stanęli Lewitowie, dzierżąc instrumenta Dawidowe, a kapłani z trąby.
27
Et iussit Ezechías ut offérrent holocáusta super altáre: cumque offerréntur holocáusta, cœpérunt laudes cánere Dómino, et clángere tubis, atque in divérsis órganis, quæ David rex Israel præparáverat, concrepáre. I rozkazał Ezechiasz, aby ofiarowali całopalenia na ołtarzu: a gdy ofiarowano całopalenia, poczęli śpiewać chwały Panu, i trąbić w trąby, i grać na rozmaitych instrumenciech, które był Dawid król Izraelski nagotował
28
Omni autem turba adoránte, cantóres, et ii, qui tenébant tubas, erant in offício suo donec complerétur holocáustum. A gdy się wszystko zgromadzenie kłaniało, śpiewacy i ci, którzy dzierżeli trąby czynili swój urząd, aż się dokończyło całopalenie.
29
Cumque finíta esset oblátio, incurvátus est rex, et omnes qui erant cum eo, et adoravérunt. A gdy się skończyła ofiara, ścielił się król i wszyscy, którzy z nim byli, i pokłon uczynili.
30
Præcepítque Ezechías, et príncipes Levítis, ut laudárent Dóminum sermónibus David, et Asaph vidéntis: qui laudavérunt eum magna lætítia, et incurváto genu adoravérunt. I rozkazał Ezechiasz i książęta Lewitom, aby chwalili Pana mowy Dawidowemi, i Asapha widzącego: którzy go chwalili z wielkiem weselem, i przyklęknąwszy pokłonili się:
31
Ezechías autem étiam hæc áddidit: Impléstis manus vestras Dómino, accédite, et offérte víctimas, et laudes in domo Dómini. Obtulit ergo univérsa multitúdo hóstias, et laudes, et holocáusta, mente devóta. A Ezechiasz to też przydał: Napełniliście ręce swe Panu: przystąpcie a ofiarujcie ofiary i chwały w domu Pańskim. A tak ofiarowało wszystko mnóstwo ofiary i chwały i całopalenia sercem nabożnem.
32
Porro númerus holocaustórum, quæ óbtulit multitúdo, hic fuit: tauros septuagínta, aríetes centum, agnos ducéntos. A liczba całopalenia, które ofiarowało mnóstwo ta była: byków siedmdziesiąt, baranów sto, jagniąt dwieście.
33
Sanctificaverúntque Dómino boves sexcéntos, et oves tria míllia. I poświęcili Panu wołów sześć set, a owiec trzy tysiące.
34
Sacerdótes vero pauci erant, nec póterant suffícere ut pelles holocaustórum detráherent: unde et Levítæ fratres eórum adiuvérunt eos, donec implerétur opus, et sanctificaréntur antístites: Levítæ quippe facilióri ritu sanctificántur, quam sacerdótes. Lecz kapłanów mało było, i nie mogli nadążyć, aby łupili skóry całopalenia: dla tego i Lewitowie bracia ich pomogli im, aż się sprawa dokończyła, i kapłani się poświęcili: bo Lewitowie łacniejszym obrzędem bywają poświącani niźli kapłani.
35
Fuérunt ergo holocáusta plúrima, ádipes pacificórum, et libámina holocaustórum: et complétus est cultus domus Dómini. Było tedy całopalenia barzo wiele, tłustości zapokojnych, i ofiar mokrych do całopalenia: i skończyła się służba domu Pańskiego.
36
Lætatúsque est Ezechías, et omnis pópulus, eo quod ministérium Dómini esset explétum. De repénte quippe hoc fíeri placúerat. I weselił się Ezechiasz i wszystek lud dla tego, że się wykonała służba Pańska. Podobało się bowiem, żeby się to z prędka stało.
30
1
Misit quoque Ezechías ad omnem Israel et Iudam: scripsítque epístolas ad Ephraim et Manássen, ut venírent ad domum Dómini in Ierúsalem, et fácerent Phase Dómino Deo Israel. Rozesłał też Ezechiasz do wszystkiego Izraela i Judy: i pisał listy do Ephraim, i do Manasse, aby przyszli do domu Pańskiego do Jeruzalem, i czynili Phase Panu Bogu Izraelskiemu.
2
Inito ergo consílio regis et príncipum, et univérsi cœtus Ierúsalem, decrevérunt ut fácerent Phase mense secúndo. I naradziwszy się król i Książęta i wszystko zgromadzenie w Jeruzalem, postanowili, żeby czynili Phase miesiąca wtórego.
3
Non enim potúerant fácere in témpore suo, quia sacerdótes, qui possent suffícere, sanctificáti non fúerant, et pópulus nondum congregátus fúerat in Ierúsalem. Nie mogli bowiem byli czynić czasu swego, że kapłani ile ich było potrzeba, nie byli poświęceni, i lud jeszcze nie był zgromadzony do Jeruzalem.
4
Placuítque sermo regi, et omni multitúdini. I podobała się mowa królowi i wszystkiemu mnóstwu.
5
Et decrevérunt ut mítterent núntios in univérsum Israel, de Bersabée usque Dan, ut venírent, et fácerent Phase Dómino Deo Israel in Ierúsalem: multi enim non fécerant sicut lege præscríptum est. I postanowili, aby posłali posły do wszystkiego Izraela, od Bersabee aż do Dan, aby przyszli i czynili Phase Panu Bogu Izraelskiemu w Jeruzalem: bo ich wiele nie czyniło było jako zakonem rozkazano jest.
6
Perrexerúntque cursóres cum epístolis ex regis império, et príncipum eius, in univérsum Israel et Iudam, iuxta id quod rex iússerat, prædicántes: Fílii Israel revertímini ad Dóminum Deum Abraham, et Isaac, et Israel: et revertétur ad relíquias, quæ effugérunt manum regis Assyriórum. I bieżeli posłowie z listy z rozkazania królewskiego i książąt jego, do wszystkiego Izraela i Judy, wedle tego jako był król rozkazał, opowiadając: Synowie Izraelscy nawróćcie się do Pana Boga Abrahamowego i Izaakowego i Izraelowego: i wróci się do ostatków, które uszły ręki króla Assyryjskiego.
7
Nolíte fíeri sicut patres vestri et fratres, qui recessérunt a Dómino Deo patrum suórum, qui trádidit eos in intéritum, ut ipsi cérnitis. Nie bądźcie jako ojcowie waszy, i bracia, którzy odstąpili od Pana Boga ojców swoich, który je podał na zatracenie, jako sami widzicie.
8
Nolíte induráre cervíces vestras, sicut patres vestri: trádite manus Dómino, et veníte ad sanctuárium eius, quod sanctificávit in ætérnum: servíte Dómino Deo patrum vestrórum, et avertétur a vobis ira furóris eius. Nie zatwardzajcie karków waszych, jako ojcowie waszy: dajcie ręce Panu, a przydźcie do świątnicę jego, którą poświęcił na wieki: Służcie Panu Bogu ojców waszych, a odwróci się od was gniew zapalczywości jego.
9
Si enim vos revérsi fuéritis ad Dóminum: fratres vestri, et fílii habébunt misericórdiam coram dóminis suis, qui illos duxérunt captívos, et reverténtur in terram hanc: pius enim et clemens est Dóminus Deus vester, et non avértet fáciem suam a vobis, si revérsi fuéritis ad eum. Bo jeśli się wy nawrócicie do Pana: bracia waszy i synowie będą mieć miłosierdzie u panów swoich, którzy je w niewolą pobrali, i wrócą się do tej ziemie: bo dobrotliwy i miłosierny jest Pan Bóg wasz, i nie odwróci oblicza swego od was, jeśli się do niego nawrócicie.
10
Igitur cursóres pergébant velóciter de civitáte in civitátem, per terram Ephraim et Manásse usque ad Zábulon, illis irridéntibus et subsannántibus eos. A tak posłowie bieżeli wskok od miasta do miasta przez ziemię Ephraim i Manasse, aż do Zabulon: a oni się naśmiewali i szydzili z nich.
11
Attamen quidam viri ex Aser, et Manásse, et Zábulon acquiescéntes consílio, venérunt Ierúsalem. Wszakże niektórzy mężowie z Aser, i z Manasse, i z Zabulon, przestawając na radzie, przyszli do Jeruzalem.
12
In Iuda vero facta est manus Dómini ut daret eis cor unum, ut fácerent iuxta præcéptum regis, et príncipum verbum Dómini. A w Judzie stała się ręka Pańska, żeby im dała serce jedno, aby czynili wedle rozkazania królewskiego, i książąt, słowo Pańskie.
13
Congregatíque sunt in Ierúsalem pópuli multi, ut fácerent solemnitátem azymórum, in mense secúndo: I zebrało się do Jeruzalem ludzi wiele, aby obchodzili święto przaśników miesiąca wtórego:
14
et surgéntes destruxérunt altária, quæ erant in Ierúsalem, atque univérsa, in quibus idólis adolebátur incénsum, subverténtes, proiecérunt in torréntem Cedron. I powstawszy pokazili ołtarze, które były w Jeruzalem, i wszystkie, na których palono kadzenie bałwanom wywróciwszy, wrzucili do potoka Cedron.
15
Immolavérunt autem Phase quartadécima die mensis secúndi. Sacerdótes quoque, atque Levítæ tandem sanctificáti, obtulérunt holocáusta in domo Dómini: A ofiarowali Phase czternastego dnia miesiąca wtórego, kapłani też i Lewitowie na koniec poświęciwszy się ofiarowali całopalenia w domu Pańskim.
16
steterúntque in órdine suo iuxta dispositiónem, et legem Móysi hóminis Dei: sacerdótes vero suscipiébant effundéndum sánguinem de mánibus Levitárum, I stanęli w swym porządku według rozsądzenia i zakonu Mojżesza człowieka bożego: a kapłani brali krew na wylewanie z ręku Lewitów.
17
eo quod multa turba sanctificáta non esset: et idcírco immolárent Levítæ Phase his, qui non occúrrerant sanctificári Dómino. Przeto, że wielka moc ludzi nie była poświęcona: i dla tego Lewitowie ofiarowali Phase tym, którzy nie mogli przyść do tego, aby poświęceni byli Panu.
18
Magna étiam pars pópuli de Ephraim, et Manásse, et Issachar, et Zábulon, quæ sanctificáta non fúerat, comédit Phase non iuxta quod scriptum est: et orávit pro eis Ezechías, dicens: Dóminus bonus propitiábitur Wielka też część z ludu z Ephraim i z Manasse, i z Issachar, i z Zabulon, która nie była poświęcona, jadła Phase, nie według tego jako opisano jest: i modlił się za nie Ezechiasz, mówiąc: Pan dobry będzie miłościw.
19
cunctis, qui in toto corde requírunt Dóminum Deum patrum suórum: et non imputábit eis quod minus sanctificáti sunt. Wszystkim, którzy we wszystkim sercu szukają Pana Boga ojców swoich: a niepoczyta im, że nie do końca są poświęceni.
20
Quem exaudívit Dóminus, et placátus est pópulo. Którego wysłuchał Pan, i ubłagan jest ludowi.
21
Fecerúntque fílii Israel, qui invénti sunt in Ierúsalem, solemnitátem azymórum septem diébus in lætítia magna, laudántes Dóminum per síngulos dies: Levítæ quoque, et sacerdótes per órgana, quæ suo offício congruébant. I obeszli synowie Izraelscy, którzy się naleźli w Jeruzalem, święto przaśników przez siedm dni, z weselem wielkiem chwaląc Pana na każdy dzień: Lewitowie też i kapłani na instrumenciech, które ich urzędowi należały.
22
Et locútus est Ezechías ad cor ómnium Levitárum, qui habébant intelligéntiam bonam super Dómino: et comedérunt septem diébus solemnitátis, immolántes víctimas pacificórum, et laudántes Dóminum Deum patrum suórum. I mówił Ezechiasz do serca wszystkich Lewitów, którzy mieli dobre rozumienie o Panu: i jedli przez siedm dni święta, ofiarując ofiary zapokojnych, i chwaląc Pana Boga ojców swoich.
23
Placuítque univérsæ multitúdini ut celebrárent étiam álios dies septem: quod et fecérunt cum ingénti gáudio. I upodobało się wszystkiemu zgromadzeniu, aby święcili jeszcze drugie siedm dni: co też uczynili z wielką radością.
24
Ezechías enim rex Iuda præbúerat multitúdini mille tauros, et septem míllia óvium: príncipes vero déderant pópulo tauros mille, et oves decem míllia: sanctificáta est ergo sacerdótum plúrima multitúdo. Bo Ezechiasz król Judzki dał był zgromadzeniu tysiąc byków, i siedm tysięcy owiec: a książęta dały były ludowi tysiąc byków, a owiec dziesięć tysięcy: poświęciło się tedy kapłanów wielkie mnóstwo.
25
Et hilaritáte perfúsa omnis turba Iuda, tam sacerdótum et Levitárum, quam univérsæ frequéntiæ, quæ vénerat ex Israel: proselytórum quoque de terra Israel, et habitántium in Iuda. I rozweseliło się wszystko zgromadzenie Judzkie, tak kapłanów i Lewitów, jako i wszystkiego mnóstwa, które było przyszło z Izraela: nowo nawróconych też z ziemie Izraelskiej, i mieszkających w Judzie.
26
Factáque est grandis celébritas in Ierúsalem, qualis a diébus Salomónis fílii David regis Israel in ea urbe non fúerat. I stało się wielkie święto w Jeruzalem, jakie odedni Salomona syna Dawidowego króla Izraelskiego w onem mieście nie było.
27
Surrexérunt autem sacerdótes atque Levítæ benedicéntes pópulo: et exaudíta est vox eórum, pervenítque orátio in habitáculum sanctum cæli. I wstali kapłani i Lewitowie błogosławiąc ludowi: i wysłuchan jest głos ich: i przyszła modlitwa do mieszkania świętego niebieskiego.
31
1
Cumque hæc fuíssent rite celebráta, egréssus est omnis Israel, qui invéntus fúerat in úrbibus Iuda, et fregérunt simulácra, succiderúntque lucos, demolíti sunt excélsa, et altária destruxérunt, non solum de univérso Iuda et Béniamin, sed et de Ephraim quoque et Manásse, donec pénitus evérterent: reversíque sunt omnes fílii Israel in possessiónes et civitátes suas. A gdy się to porządnie odprawiło, wyszedł wszystek Izrael, który się najdował w mieściech Judzkich, i połamali bałwany, i wyrąbali gaje i popsowali wyżyny, i ołtarze pokazili, nietylko ze wszystkiego Juda, i Benjamin, ale i z Ephraim też, i Manasse, aż do szczętu wywrócili: i wrócili się wszyscy synowie Izrael do osiadłości i miast swoich.
2
Ezechías autem constítuit turmas sacerdotáles, et Levíticas per divisiónes suas, unumquémque in offício próprio, tam sacerdótum vidélicet quam Levitárum, ad holocáusta et pacífica, ut ministrárent et confiteréntur, caneréntque in portis castrórum Dómini. A Ezechiasz postanowił hufy kapłanów i Lewitów, według rozdziałów ich, każdego na swym własnym urzędzie, to jest, tak kapłanów jako i Lewitów do całopalenia, i zapokojnych: aby służyli, i wyznawali, i śpiewali w bramach obozu Pańskiego.
3
Pars autem regis erat, ut de própria eius substántia offerrétur holocáustum, mane semper et véspere, sábbatis quoque, et caléndis, et solemnitátibus céteris, sicut scriptum est in lege Móysi. A powinność królewska była, żeby z własnej majętności jego ofiarowane było całopalenie poranu zawżdy i w wieczór, w Sabbathy też, i w pierwsze dni miesiąców, i w inne święta, jako napisano w zakonie jest Mojżeszowym.
4
Præcépit étiam pópulo habitántium Ierúsalem, ut darent partes sacerdótibus, et Levítis, ut possent vacáre legi Dómini. Rozkazał też ludowi mieszkających w Jeruzalem, aby dawali części kapłanom i Lewitom, aby mogli pilnować zakonu Pańskiego.
5
Quod cum percrebruísset in áuribus multitúdinis, plúrimas obtulére primítias fílii Israel fruménti, vini, et ólei, mellis quoque: et ómnium, quæ gignit humus, décimas obtulérunt. Co gdy się rozgłosiło w uszu pospólstwa, synowie Izraelscy ofiarowali barzo wiele pierwocin zboża, wina, oliwy, miodu też, i wszystkiego co rodzi ziemia dziesięciny ofiarowali.
6
Sed et fílii Israel et Iuda, qui habitábant in úrbibus Iuda, obtulérunt décimas boum et óvium, decimásque sanctórum, quæ vóverant Dómino Deo suo: atque univérsa portántes, fecérunt acérvos plúrimos. Ale i synowie Izrael i Juda, którzy mieszkali w mieściech Judzkich, ofiarowali dziesięciny wołów i owiec, i dziesięciny świętych, które byli poślubili Panu Bogu swemu: a zniósszy to wszystko, naczynili stogów barzo wiele.
7
Mense tértio cœpérunt acervórum iacére fundaménta, et mense séptimo complevérunt eos. Miesiąca trzeciego poczęli zakładać fundamenty stogów, a dokończyli ich miesiąca siódmego.
8
Cumque ingréssi fuíssent Ezechías, et príncipes eius, vidérunt acérvos, et benedixérunt Dómino ac pópulo Israel. A gdy weszli Ezechiasz i książęta jego, oglądali stogi, i błogosławili Panu i ludowi Izrael.
9
Interrogavítque Ezechías sacerdótes et Levítas, cur ita iacérent acérvi. I spytał Ezechiasz kapłanów i Lewitów, czemuby tak leżały stogi?
10
Respóndit illi Azarías sacérdos primus de stirpe Sadoc, dicens: Ex quo cœpérunt offérri primítiæ in domo Dómini, comédimus, et saturáti sumus, et remansérunt plúrima, eo quod benedíxerit Dóminus pópulo suo: reliquárum autem cópia est ista, quam cernis. Odpowiedział mu Azaryasz kapłan pierwszy z pokolenia Sadok, mówiąc: Odtąd jako poczęły być ofiarowane pierwociny w domu Pańskim, jedliśmy, i byliśmy nasyceni: i zostało barzo wiele, przeto, iż błogosławił Pan ludowi swemu: a ostatków to mnóstwo jest, które widzisz.
11
Præcépit ígitur Ezechías ut præparárent hórrea in domo Dómini. Quod cum fecíssent, Rozkazał tedy Ezechiasz, aby sprawiono szpichlerze w domu Pańskim. Które, gdy sprawiono,
12
intulérunt tam primítias, quam décimas, et quæcúmque vóverant, fidéliter. Fuit autem præféctus eórum Chonenías Levíta, et Sémei frater eius, secúndus, Wniesiono tak pierwociny jako i dziesięciny, i cokokolwiek byli poślubili, wiernie. A nad onemi rzeczami był przełożony Choneniasz Lewit, i Semei brat jego, wtóry,
13
post quem Iáhiel, et Azarías, et Nahath, et Asael, et Iérimoth, Iózabad quoque, et Eliel, et Iesmachías, et Mahath, et Banaías, præpósiti sub mánibus Choneníæ, et Sémei fratris eius, ex império Ezechíæ regis et Azaríæ pontíficis domus Dei, ad quos ómnia pertinébant. Po którym Jahiel, i Azaryasz, i Nabath, i Asael, i Jerimoth, Jozabad też, i Eliel, i Jesmachiasz, i Mahat, i Banajasz, urzędnicy pod ręką Choneniasza, i Semeja brata jego, z rozkazania Ezechiasza króla, i Azaryasza nawyższego kapłana domu Bożego, do których wszystko należało.
14
Core vero fílius Iemna Levítes, et iánitor orientális portæ, præpósitus erat iis, quæ sponte offerebántur Dómino, primitiísque et consecrátis in Sancta sanctórum. Kore lepak syn Jemna Lewit i odźwierny wschodniej bramy nad temi rzeczami był przełożony, które dobrowolnie ofiarowano Panu, i nad pierwocinami, i nad poświęconemi do świętego świętych.
15
Et sub cura eius Eden, et Béniamin, Iésue, et Semeías, Amarías quoque, et Sechenías in civitátibus sacerdótum, ut fidéliter distribúerent frátribus suis partes, minóribus atque maióribus: A pod pieczą jego, Edem i Benjamin, Jesue i Semejasz, Amaryasz też, i Secheniasz w mieściech kapłańskich, aby wiernie rozdawali braciej swojej części mniejszym, i więtszym.
16
excéptis máribus ab annis tribus et supra, cunctis qui ingrediebántur templum Dómini, et quidquid per síngulos dies conducébat in ministério, atque observatiónibus iuxta divisiónes suas, Wyjąwszy mężczyzny we trzech leciech i wyżej, wszystkim, którzy wchodzili do Kościoła Pańskiego, i czego jedno było potrzeba na każdy dzień w służbie, i w zachowaniu według rozdziałów ich.
17
sacerdótibus per famílias, et Levítis a vigésimo anno et supra, per órdines et turmas suas, Kapłanom według domów, a Lewitom ode dwudziestego roku i wyżej według rzędów i ufców.
18
universǽque multitúdini tam uxóribus, quam líberis eórum utriúsque sexus, fidéliter cibi de his, quæ sanctificáta fúerant, præbebántur. I wszystkiemu ich mnóstwu, tak żonam jako i dzieciom ich, obojej płci, obrok wiernie dawano z tego co było poświęcono.
19
Sed et filiórum Aaron per agros, et suburbána úrbium singulárum, dispósiti erant viri, qui partes distribúerent univérso séxui masculíno de sacerdótibus, et Levítis. Ale i synów Aaronowych po rolach i przedmieściach miasta każdego byli rozłożeni mężowie, którzyby rozdawali działy wszystkiej płci męzkiej z kapłanów i Lewitów.
20
Fecit ergo Ezechías univérsa quæ díximus in omni Iuda: operatúsque est bonum et rectum, et verum coram Dómino Deo suo, Uczynił tedy Ezechiasz wszystko cośmy powiedzieli po wszystkim Judzie: i czynił to co było dobrego i prawego i prawdziwego przed Panem Bogiem swoim.
21
in univérsa cultúra ministérii domus Dómini, iuxta legem et cæremónias, volens requírere Deum suum in toto corde suo: fecítque, et prosperátus est. We wszystkiej sprawie posługi domu Pańskiego według zakonu i Ceremonij, chcąc szukać Boga swego ze wszystkiego serca swego, i uczynił, i powodziło mu się.
32
1
Post quæ et huiuscémodi veritátem, venit Sennácherib rex Assyriórum, et ingréssus Iudam, obsédit civitátes munítas, volens eas cápere. Po czem, i po takowej prawdzie, przyciągnął Sennacherib król Assyryjski, i wtargnąwszy w Judę obiegł miasta obronne, chcąc ich zdobyć.
2
Quod cum vidísset Ezechías, venísse scílicet Sennácherib, et totum belli ímpetum verti contra Ierúsalem, Co widząc Ezechiasz, to jest, iż przyciągnął Sennacherib, a iż wszystka moc wojny obróciła się na Jeruzalem,
3
ínito cum princípibus consílio, virísque fortíssimis, ut obturárent cápita fóntium, qui erant extra urbem: et hoc ómnium decernénte senténtia, Naradziwszy się z książęty i z mężami mocnymi, aby zatkali początki źródeł, które były za miastem, a gdy się to wszystkich zdanie postanowiło.
4
congregávit plúrimam multitúdinem, et obturavérunt cunctos fontes, et rivum, qui fluébat in médio terræ, dicéntes: Ne véniant reges Assyriórum, et invéniant aquárum abundántiam. Zebrał wielki lud, i zatkali wszystkie źródła i strugę, która płynęła w pośrodku ziemie, mówiąc: Aby nie przyszli królowie Assyryjscy, i nie naleźli dostatku wody.
5
Ædificávit quoque, agens indústrie, omnem murum, qui fúerat dissipátus, et exstrúxit turres désuper, et forínsecus álterum murum: instauravítque Mello in civitáte David, et fecit univérsi géneris armatúram et clýpeos: Pobudował też z pilnością czyniąc wszystek mur, który był obalony, i wieże wywiódł na wierzchu, i zewnątrz drugi mur i naprawił Mello w mieście Dawidowem, i nasprawiał wszelakiego oręża i tarczy:
6
constituítque príncipes bellatórum in exércitu, et convocávit univérsos in platéa portæ civitátis, ac locútus est ad cor eórum, dicens: I postanowił hetmany waleczników w wojsku, i zezwał wszystkich na plac bramy miejskiej, i mówił do serca ich, mówiąc:
7
Viríliter ágite, et confortámini: nolíte timére, nec paveátis regem Assyriórum, et univérsam multitúdinem, quæ est cum eo: multo enim plures nobíscum sunt, quam cum illo. Mężnie czyńcie, a zmacniajcie się: nie bójcie się, ani się lękajcie króla Assyryjskiego, ani wszystkiego mnóstwa, które z nim jest: bo daleko więcej ich z nami jest, niźli z nim.
8
Cum illo enim est bráchium cárneum: nobíscum Dóminus Deus noster, qui auxiliátor est noster, pugnátque pro nobis. Confortatúsque est pópulus huiuscémodi verbis Ezechíæ regis Iuda. Z nim bowiem jest ramię cielesne: z nami Pan Bóg nasz, który jest pomocnikiem naszym, i walczy za nas. I zmocnił się lud takiemi słowy Ezechiasza króla Judzkiego.
9
Quæ postquam gesta sunt, misit Sennácherib rex Assyriórum servos suos in Ierúsalem (ipse enim cum univérso exércitu obsidébat Lachis) ad Ezechíam regem Iuda, et ad omnem pópulum, qui erat in urbe, dicens: Co gdy się stało, posłał Sennacherib król Assyryjski służebniki swe do Jeruzalem (bo sam ze wszystkiem wojskiem leżał pod Lachis), do Ezechiasza króla Judzkiego, i do wszystkiego ludu, który był w mieście, mówiąc:
10
Hæc dicit Sennácherib rex Assyriórum: In quo habéntes fidúciam sedétis obséssi in Ierúsalem? To mówi Sennacherib król Assyryjski: W kim mając ufanie siedzicie oblężeni w Jeruzalem?
11
Num Ezechías décipit vos, ut tradat morti in fame et siti, affírmans quod Dóminus Deus vester líberet vos de manu regis Assyriórum? Izali was nie zwodzi Ezechiasz, aby was pomorzył głodem i pragnieniem, twierdząc, iż Pan Bóg wasz wybawi was z ręki króla Assyryjskiego?
12
Numquid non iste est Ezechías, qui destrúxit excélsa illíus, et altária, et præcépit Iuda et Ierúsalem, dicens: Coram altári uno adorábitis, et in ipso comburétis incénsum? Aza nie ten jest Ezechiasz, który popsował wyżyny jego i ołtarze, i przykazał Judzie i Jeruzalem, mówiąc: Przed jednym ołtarzem będziecie się kłaniać, i na nim kadzenie palić będziecie?
13
An ignorátis quæ ego fécerim, et patres mei, cunctis terrárum pópulis? numquid prævaluérunt dii géntium, omniúmque terrárum, liberáre regiónem suam de manu mea? Azaż nie wiecie com ja uczynił, i ojcowie moi, wszystkim narodom ziemskim? Izali przemogli bogowie narodów i wszystkich ziem wybawić ziemię swoję z ręki mojej?
14
Quis est de univérsis diis géntium, quas vastavérunt patres mei, qui potúerit erúere pópulum suum de manu mea, ut possit étiam Deus vester erúere vos de hac manu? Który jest ze wszystkich bogów narodów, które zwojowali ojcowie moi, coby był mógł wyrwać lud swój z ręki mojej, aby też was Bóg wasz mógł wyrwać z ręki tej?
15
Non vos ergo decípiat Ezechías, nec vana persuasióne delúdat, neque credátis ei. Si enim nullus pótuit deus cunctárum géntium atque regnórum liberáre pópulum suum de manu mea, et de manu patrum meórum, consequénter nec Deus vester póterit erúere vos de manu mea. Niech was tedy nie zwodzi Ezechiasz, ani próżna namową niech nie oszukiwa, ani mu wierzcie. Bo jeśli żaden Bóg wszystkich narodów i królestw nie mógł wybawić ludu swego z ręki mojej, i z ręki ojców moich, pogotowiu ani Bóg wasz będzie was mógł wyrwać z ręki mojej.
16
Sed et ália multa locúti sunt servi eius contra Dóminum Deum, et contra Ezechíam servum eius. Ale i wiele innych rzeczy mówili służebnicy jego przeciw Panu Bogu, i przeciw Ezechiaszowi słudze jego.
17
Epístolas quoque scripsit plenas blasphémiæ in Dóminum Deum Israel, et locútus est advérsus eum: Sicut dii géntium ceterárum non potuérunt liberáre pópulum suum de manu mea, sic et Deus Ezechíæ erúere non póterit pópulum suum de manu ista. Napisał też listy pełne bluźnierstwa przeciw Panu Bogu Izraelskiemu i mówił przeciwko niemu: Jako bogowie innych narodów nie mogli wybawić ludu swego z ręki mojej: tak i Bóg Ezechiaszów nie będzie mógł wyrwać ludu swego z ręki tej.
18
Insuper et clamóre magno, lingua Iudáica, contra pópulum, qui sedébat in muris Ierúsalem, personábat, ut terréret eos, et cáperet civitátem. Nadto jeszcze i głosem wielkim językiem żydowskim na lud, który siedział na murzech Jerozolimskich, wrzeszczał, aby je przestraszył, i miasto wziął.
19
Locutúsque est contra Deum Ierúsalem, sicut advérsum deos populórum terræ, ópera mánuum hóminum. I mówił przeciw Bogu Jeruzalem, jako przeciw bogom narodów ziemskich, robocie rąk ludzkich.
20
Oravérunt ígitur Ezechías rex, et Isaías fílius Amos prophétes, advérsum hanc blasphémiam, ac vociferáti sunt usque in cælum. Modlili się tedy Ezechiasz król i Izajasz syn Amos Prorok, przeciw temu bluźnierstwu, i krzyczeli aż do nieba.
21
Et misit Dóminus ángelum, qui percússit omnem virum robústum, et bellatórem, et príncipem exércitus regis Assyriórum: reversúsque est cum ignomínia in terram suam. Cumque ingréssus esset domum dei sui, fílii qui egréssi fúerant de útero eius interfecérunt eum gládio. I posłał Pan Anioła, który pobił wszelkiego męża mocnego i walecznika i hetmana wojska króla Assyryjskiego: I wrócił się ze sromotą do ziemie swojej. A gdy wszedł do domu Boga swego, synowie, którzy wyszli byli z żywota jego, zabili go mieczem.
22
Salvavítque Dóminus Ezechíam et habitatóres Ierúsalem de manu Sennácherib regis Assyriórum, et de manu ómnium, et prǽstitit eis quiétem per circúitum. I wybawił Pan Ezechiasza i obywatele Jerozolimskie z ręki Sennacherib króla Assyryjskiego, i z ręki wszystkich, i dał im odpoczynek w około.
23
Multi étiam deferébant hóstias et sacrifícia Dómino in Ierúsalem, et múnera Ezechíæ regi Iuda: qui exaltátus est post hæc coram cunctis géntibus. Wiele też przynosili obiaty i ofiary Panu do Jeruzalem, i dary Ezechiaszowi królowi Judzkiemu: który wywyższon był potem przede wszystkimi narody.
24
In diébus illis ægrotávit Ezechías usque ad mortem, et orávit Dóminum: exaudivítque eum, et dedit ei signum. W one dni rozniemógł się Ezechiasz aż na śmierć, i modlił się Panu, i wysłuchał go, a dał mu znak.
25
Sed non iuxta benefícia, quæ accéperat, retríbuit, quia elevátum est cor eius: et facta est contra eum ira, et contra Iudam et Ierúsalem. Ale nie wedle dobrodziejstw, które był wziął, oddał: bo się wyniosło serce jego, i stał się gniew przeciwko jemu, i przeciw Judzie i Jeruzalem.
26
Humiliatúsque est póstea, eo quod exaltátum fuísset cor eius, tam ipse, quam habitatóres Ierúsalem: et idcírco non venit super eos ira Dómini in diébus Ezechíæ. I upokorzył się potem dla tego, że się było wyniosło serce jego, tak sam, jako i obywatele Jerozolimscy i przetoż nie przyszedł na nie gniew Pański za dni Ezechiaszowych.
27
Fuit autem Ezechías dives, et ínclytus valde, et thesáuros sibi plúrimos congregávit argénti, et auri, et lápidis pretiósi, arómatum, et armórum univérsi géneris, et vasórum magni prétii. A Ezechiasz był bogaty, i barzo zawołany, i zebrał sobie barzo wiele skarbów, srebra i złota, i kamienia drogiego, rzeczy wonnych, i oręża wszelakiego, i naczynia kosztownego.
28
Apothécas quoque fruménti, vini, et ólei, et præsépia ómnium iumentórum, caulásque pécorum, Komory też zboża, wina i oliwy, i żłoby na wszelakie bydlęta, i obozy dla bydła.
29
et urbes ædificávit sibi: habébat quippe greges óvium, et armentórum innumerábiles, eo quod dedísset ei Dóminus substántiam multam nimis. I miasta sobie pobudował: bo miał trzody owiec i bydła niezliczone, dla tego, że mu był dał Pan majętność barzo wielką.
30
Ipse est Ezechías, qui obturávit superiórem fontem aquárum Gihon, et avértit eas subter ad occidéntem urbis David: in ómnibus opéribus suis fecit próspere quæ vóluit. Tenci jest Ezechiasz, który zatkał wyższe źródło wód Gihon, a odwrócił je dołem na zachód słońca miasta Dawidowego: we wszystkich sprawach swoich czynił szczęśliwie co chciał.
31
Attamen in legatióne príncipum Babylónis, qui missi fúerant ad eum, ut interrogárent de porténto, quod accíderat super terram, derelíquit eum Deus ut tentarétur, et nota fíerent ómnia, quæ erant in corde eius. Wszakoż w poselstwie książąt Babilońskich, którzy byli posłani do niego, aby go pytali o cud, który się był stał na ziemi, opuścił go Bóg, aby był kuszon, ażeby się okazało wszystko co było w sercu jego.
32
Réliqua autem sermónum Ezechíæ, et misericordiárum eius, scripta sunt in visióne Isaíæ fílii Amos prophétæ, et in Libro regum Iuda et Israel. A ostatek mów Ezechiaszowych, i miłosierdzia jego, napisane są w widzeniu Izajasza syna Amos proroka, i w księgach królów Judzkich i Izraelskich.
33
Dormivítque Ezechías cum pátribus suis, et sepeliérunt eum super sepúlcra filiórum David: et celebrávit eius exséquias univérsus Iuda, et omnes habitatóres Ierúsalem: regnavítque Manásses fílius eius pro eo. I zasnął Ezechiasz z ojcy swemi, i pogrzebli go nad groby synów Dawidowych, i czynił mu pogrzeb wszystek Juda i wszyscy obywatele Jeruzalem, a Manasses syn jego królował miasto niego.
33
1
Duódecim annórum erat Manásses cum regnáre cœpísset, et quinquagínta quinque annis regnávit in Ierúsalem. Dwadzieścia lat miał Manasses, gdy królować począł, a pięćdziesiąt i pięć lat królował w Jeruzalem.
2
Fecit autem malum coram Dómino, iuxta abominatiónes géntium, quas subvértit Dóminus coram fíliis Israel: A czynił złość przed Panem według obrzydłości poganów, które był Pan wywrócił przed syny Izraelskimi:
3
et convérsus instaurávit excélsa, quæ demolítus fúerat Ezechías pater eius: construxítque aras Báalim, et fecit lucos, et adorávit omnem milítiam cæli, et cóluit eam. I obróciwszy się pobudował wyżyny, które był obalił Ezechiasz ociec jego: i zbudował ołtarze Baalim i naczynił gajów, i kłaniał się wszystkiemu wojsku niebieskiemu, i służył mu.
4
Ædificávit quoque altária in domo Dómini, de qua díxerat Dóminus: In Ierúsalem erit nomen meum in ætérnum. Zbudował też ołtarze w domu Pańskim, o którym powiedział Pan: W Jeruzalem będzie imię moje na wieki.
5
Ædificávit autem ea cuncto exercítui cæli in duóbus átriis domus Dómini. A zbudował je wszystkiemu wojsku niebieskiemu we dwu sieniach domu Pańskiego.
6
Transiréque fecit fílios suos per ignem in valle Benénnom: observábat sómnia, sectabátur augúria, maléficis ártibus inserviébat, habébat secum magos, et incantatóres: multáque mala operátus est coram Dómino ut irritáret eum. I przewodził syny swe przez ogień w Dolinie Benennom: przystrzegał snów, bawił się wieszczbą, czarnoksięskim naukam służył, miał przy sobie czarnoksiężniki i czarowniki: i wiele złego pobroił przed Panem, aby go drażnił.
7
Scúlptile quoque, et conflátile signum pósuit in domo Dei, de qua locútus est Deus ad David, et ad Salomónem fílium eius, dicens: In domo hac et in Ierúsalem, quam elégi de cunctis tríbubus Israel, ponam nomen meum in sempitérnum. Postanowił też bałwana rytego, i litego w domu Bożym, o którym Bóg mówił do Dawida, i do Salomona syna jego, mówiąc: W tym domu i w Jeruzalem, którem obrał ze wszystkich pokoleni Izraelskich, położę imię moje na wieki.
8
Et movéri non fáciam pedem Israel de terra, quam trádidi pátribus eórum: ita dumtáxat si custodíerint fácere quæ præcépi eis, cunctámque legem, et cæremónias atque iudícia, per manum Móysi. A niedopuszczę ruszyć się nodze Izraela, z ziemie, którąm dał ojcom ich: wszakże tak, jeśli przestrzegać będą i czynić com im rozkazał, i wszystek zakon i ceremonie i sądy, przez rękę Mojżeszowe.
9
Igitur Manásses sedúxit Iudam, et habitatóres Ierúsalem, ut fácerent malum super omnes gentes, quas subvérterat Dóminus a fácie filiórum Israel. Manasses tedy zwiódł Judę i obywatele Jeruzalem, że czynili złość nad wszystkie narody, które był Pan wy wrócił od oblicza synów Izrael.
10
Locutúsque est Dóminus ad eum, et ad pópulum illíus, et atténdere noluérunt. I mówił pan do niego i do ludu jego, ale dbać nie chcieli.
11
Idcírco superindúxit eis príncipes exércitus regis Assyriórum: ceperúntque Manássen, et vinctum caténis, atque compédibus duxérunt in Babylónem. Przetoż na wiódł na nie hetmany wojska króla Assaryjskiego: i pojmali Manasse i związanego łańcuchami i pętami zawiedli do Babilonu.
12
Qui postquam coangustátus est, orávit Dóminum Deum suum: et egit pœniténtiam valde coram Deo patrum suórum. Który gdy był uciśniony, modlił się Panu Bogu swemu, i czynił pokutę barzo przed Bogiem ojców swoich.
13
Deprecatúsque est eum, et obsecrávit inténte: et exaudívit oratiónem eius, reduxítque eum Ierúsalem in regnum suum, et cognóvit Manásses quod Dóminus ipse esset Deus. I prosił go, i modlił się pilnie: i wysłuchał modlitwę jego, i przywrócił go do Jeruzalem na królestwo jego: i poznał Manasses, iż Pan sam jest Bogiem.
14
Post hæc ædificávit murum extra civitátem David ad occidéntem Gihon in conválle, ab intróitu portæ píscium per circúitum usque ad Ophel, et exaltávit illum veheménter: constituítque príncipes exércitus in cunctis civitátibus Iuda munítis: Potem zmurował mur przed miastem Dawidowem na zachód słońca Gihon w dolinie, od weścia rybnej bramy wokoło aż do Ophel, i podniósł go barzo: i postanowił hetmany wojska we wszystkich miastach obronnych Juda:
15
et ábstulit deos aliénos, et simulácrum de domo Dómini: aras quoque, quas fécerat in monte domus Dómini, et in Ierúsalem, et proiécit ómnia extra urbem. I zniósł bogi cudze, i bałwana z domu Pańskiego i w Jeruzalem, i wyrzucił wszystkie przed miasto.
16
Porro instaurávit altáre Dómini, et immolávit super illud víctimas, et pacífica, et laudem: præcepítque Iudæ ut servíret Dómino Deo Israel. Zatem naprawił ołtarz Pański, ofiarował ofiary, i zapokojne, i chwałę: i rozkazał Judzie, aby służył Panu Bogu Izraelskiemu.
17
Attamen adhuc pópulus immolábat in excélsis Dómino Deo suo. A wszakoż jeszcze lud ofiarował na wyżynach Panu Bogu swemu.
18
Réliqua autem gestórum Manásse, et obsecrátio eius ad Deum suum, verba quoque vidéntium, qui loquebántur ad eum in nómine Dómini Dei Israel, continéntur in sermónibus regum Israel. A ostatek spraw Manasse, i modlitwa jego do Boga swego, słowa też widzących, którzy mówili do niego w imię Pana Boga Izraelskiego, zamykają się w mowach królów Izraelskich.
19
Orátio quoque eius et exaudítio, et cuncta peccáta, atque contémptus, loca étiam, in quibus ædificávit excélsa, et fecit lucos, et státuas ántequam ágeret pœniténtiam, scripta sunt in sermónibus Hózai. Modlitwa też jego, i wysłuchanie, i wszystkie grzechy i wzgarda, miejsca też, na których zbudował wyżyny, i poczynił gaje i słupy, przed tem niźli pokutę czynił napisane są w mowach Hoza.
20
Dormívit ergo Manásses cum pátribus suis, et sepeliérunt eum in domo sua: regnavítque pro eo fílius eius Amon. Zasnął tedy Manasses z ojcy swemi, i pogrzebli go w domu swoim: i królował Amon syn jego miasto niego.
21
Vigínti duórum annórum erat Amon cum regnáre cœpísset, et duóbus annis regnávit in Ierúsalem. Dwadzieścia i dwie lecia miał Amon, gdy począł królować, a dwie lecie królował w Jeruzalem.
22
Fecítque malum in conspéctu Dómini, sicut fécerat Manásses pater eius: et cunctis idólis, quæ Manásses fúerat fabricátus, immolávit atque servívit. I czynił złe przed oczyma Pańskiemi, jako był uczynił Manasses ociec jego: i wszystkim bałwanom, których był naczynił Manasses, ofiarował i służył,
23
Et non est revéritus fáciem Dómini, sicut revéritus est Manásses pater eius, et multo maióra delíquit. I nie wstydził się oblicza Pańskiego, jako się wstydał Manasses ociec jego: i daleko więcej zgrzeszył.
24
Cumque coniurássent advérsus eum servi sui, interfecérunt eum in domo sua. A sprzysiągszy się przeciw jemu słudzy jego zabili go w jego domu.
25
Porro réliqua pópuli multitúdo, cæsis iis, qui Amon percússerant, constítuit regem Iosíam fílium eius pro eo. A ostatek mnóstwa ludu pobiwszy te, którzy byli Amona zabili, postanowił królem Joziasza syna jego miasto niego.
34
1
Octo annórum erat Iosías cum regnáre cœpísset, et trigínta et uno anno regnávit in Ierúsalem. Ośm lat miał Joziasz, gdy królować począł, a trzydzieści i jeden rok królował w Jeruzalem.
2
Fecítque quod erat rectum in conspéctu Dómini, et ambulávit in viis David patris sui: non declinávit neque ad dextram, neque ad sinístram. I czynił co było dobrego przed oczyma Pańskimi, i chodził drogami Dawida ojca swego, nie ustępował ani na prawo ani na lewo.
3
Octávo autem anno regni sui, cum adhuc esset puer, cœpit quǽrere Deum patris sui David: et duodécimo anno postquam regnáre cœ́perat, mundávit Iudam et Ierúsalem ab excélsis, et lucis, simulacrísque et sculptílibus. A ósmego roku królestwa swego, będąc jeszcze dziecięciem, począł szukać Boga ojca swego Dawida: a we dwunastym roku jako był począł królować, oczyścił Judę i Jeruzalem od wyżyn, i gajów, i bałwanów i rycin.
4
Destruxerúntque coram eo aras Báalim: et simulácra, quæ superpósita fúerant, demolíti sunt: lucos étiam et sculptília succídit atque commínuit: et super túmulos eórum, qui eis immoláre consuéverant, fragménta dispérsit. I pokazili przed nim ołtarze Baalim: i potłukli bałwany, które na nich postawione były: gaje też i ryciny wyrąbał i pokruszył: a po grobiech onych, którzy im zwykli byli ofiarować sztuki rozmiotał.
5
Ossa prætérea sacerdótum combússit in altáribus idolórum, mundavítque Iudam et Ierúsalem. Nadto i kości kapłanów popalił na ołtarzach Bałwańskich, i oczyścił Judę i Jeruzalem.
6
Sed et in úrbibus Manásse, et Ephraim, et Símeon, usque Néphthali, cuncta subvértit. Ale i w mieściech Manasse, i Ephraim, i Simeon, aż do Nephtali wszystko powywracał.
7
Cumque altária dissipásset, et lucos, et sculptília contrivísset in frusta, cunctáque delúbra demolítus esset de univérsa terra Israel, revérsus est in Ierúsalem. A rozwaliwszy ołtarze, i gaje, i ryciny w kęsy pokruszywszy, i wszystkie zbory zburzywszy, ze wszystkiej ziemi Izraelskiej, wrócił się do Jeruzalem.
8
Igitur anno octávo décimo regni sui, mundáta iam terra, et templo Dómini, misit Saphan fílium Eselíæ, et Maasíam príncipem civitátis, et Ioha fílium Ióachaz a commentáriis, ut instaurárent domum Dómini Dei sui. Ośmnastego tedy roku królestwa swego, oczyściwszy już ziemię, i kościół Pański, posłał Saphan syna Ezeliaszowego, i Maasiasza przełożonego miasta, i Joha syna Joachaz Kanclerza, aby oprawili dom Pana Boga swego.
9
Qui venérunt ad Helcíam sacerdótem magnum: acceptámque ab eo pecúniam, quæ illáta fúerat in domum Dómini, et quam congregáverant Levítæ, et ianitóres de Manásse, et Ephraim, et univérsis relíquiis Israel, ab omni quoque Iuda, et Béniamin, et habitatóribus Ierúsalem, Którzy przyszli do Helciasza kapłana wielkiego: a wziąwszy od niego pieniądze, które były wniesione do domu Pańskiego, i które byli zebrali Lewitowie i odźwierni z Manasse, i z Ephraim, i wszystkich ostatków Izraela, od wszystkiego też Judy i Benjamin, i obywatelów Jeruzalem,
10
tradidérunt in mánibus eórum, qui prǽerant operáriis in domo Dómini, ut instaurárent templum, et infírma quæque sarcírent. Podali w ręce tych, którzy byli nad robotniki w domu Pańskim, aby kościół naprawowali, i co było wątłego poprawowali.
11
At illi dedérunt eam artifícibus, et cæmentáriis, ut émerent lápides de lapicidínis, et ligna ad commissúras ædifícii, et ad contignatiónem domórum, quas destrúxerant reges Iuda. A oni je dali rzemieślnikom, i murarzom, aby nakupili kamienia z kamiennych gór, i drzewa na spajanie budowania, i na piętra domów, które byli popsowali królowie Judzcy.
12
Qui fidéliter cuncta faciébant. Erant autem præpósiti operántium, Iahath et Abdías de fíliis Merári, Zacharías et Mosóllam de fíliis Caath, qui urgébant opus: omnes Levítæ sciéntes órganis cánere. Którzy wiernie wszystko sprawowali. A nad robotnikami byli przełożonymi, Jahath i Abdias z synów Merari, Zacharyasz i Mossollam z synów Kaath, którzy przynaglali robocie: wszyscy Lewitowie umiejący grać na instrumentach muzyckich.
13
Super eos vero, qui ad divérsos usus ónera portábant, erant scribæ, et magístri de Levítis, ianitóres. A nad temi, którzy na rozmaite potrzeby brzemiona nosili, byli pisarze i mistrzowie z Lewitów odźwierni.
14
Cumque efférrent pecúniam, quæ illáta fúerat in templum Dómini, réperit Helcías sacérdos librum legis Dómini per manum Móysi. A gdy wynosili pieniądze, które były wniesione do kościoła Pańskiego, nalazł Helciasz kapłan księgi zakonu Pańskiego przez rękę Mojżesza.
15
Et ait ad Saphan scribam: Librum legis invéni in domo Dómini: et trádidit ei. I rzekł do Saphan pisarza: Nalazłem księgi zakonu w domu Pańskim: i dał mu je.
16
At ille íntulit volúmen ad regem, et nuntiávit ei, dicens: Omnia, quæ dedísti in manu servórum tuórum, ecce compléntur. A on wniósł księgę do króla, i powiedział mu mówiąc: Wszystko coś poruczył w rękę sług twoich oto się wykonywa.
17
Argéntum, quod repértum est in domo Dómini, conflavérunt: datúmque est præféctis artíficum, et divérsa ópera fabricántium. Srebro, które się nalazło w domu Pańskim zlali: i dane jest przełożonym nad rzemieślniki, i rozmaite roboty czyniącymi.
18
Prætérea trádidit mihi Helcías sacérdos hunc librum. Quem cum rege præsénte recitásset, Nadto dał mi Helciasz kapłan te księgi. Które gdy czytał przy obecności królewskiej.
19
audissétque ille verba legis, scidit vestiménta sua: A on usłyszał słowa zakonu, rozdarł szaty swe.
20
et præcépit Helcíæ, et Ahicam fílio Saphan, et Abdon fílio Micha, Saphan quoque scribæ, et Asaæ servo regis, dicens: I rozkazał Helciaszowi, i Ahikam synowi Saphan, i Abdon synowi Micha, Saphan też pisarzowi, i Asaaszowi słudze królewskiemu, mówiąc:
21
Ite, et oráte Dóminum pro me, et pro relíquiis Israel, et Iuda, super univérsis sermónibus libri istíus, qui repértus est: magnus enim furor Dómini stillávit super nos, eo quod non custodíerint patres nostri verba Dómini, ut fácerent ómnia, quæ scripta sunt in isto volúmine. Idźcie, a módlcie się Panu za mię, i za ostatek Izrael, i Juda, dla wszystkich mów tych ksiąg, które naleziono, bo wielka zapalczywość Pańska kropi na nas, przeto, iż ojcowie naszy nie strzegli słów Pańskich, aby czynili wszystko co jest napisano w tych księgach.
22
Abiit ergo Helcías, et hi qui simul a rege missi fúerant, ad Oldam prophétidem, uxórem Sellum fílii Thécuath fílii Hasra custódis véstium, quæ habitábat in Ierúsalem in Secúnda: et locúti sunt ei verba, quæ supra narrávimus. Szedł tedy Helciasz, i ci którzy wespół od króla byli posłani, do Oldy prorokiniej, żony Sellum, syna Thekuath, syna Hasra stróża szat: która mieszkała w Jeruzalem na wtórej: i mówili do niej słowa, któreśmy wyżej powiedzieli,
23
At illa respóndit eis: Hæc dicit Dóminus Deus Israel: Dícite viro, qui misit vos ad me: A ona im odpowiedziała: To mówi Pan Bóg Izraelski: Powiedzcie mężowi, który was do mnie posłał:
24
Hæc dicit Dóminus: Ecce ego indúcam mala super locum istum, et super habitatóres eius, cunctáque maledícta, quæ scripta sunt in libro hoc, quem legérunt coram rege Iuda. To mówi Pan: Oto ja przywiodę złe na to miejsce, i na obywatele jego, i wszystkie przeklęctwa, które są napisane w księgach tych, które czytali przed królem Judzkim.
25
Quia dereliquérunt me, et sacrificavérunt diis aliénis, ut me ad iracúndiam provocárent in cunctis opéribus mánuum suárum, idcírco stillábit furor meus super locum istum, et non exstinguétur. Iż mię opuścili, i ofiarowali Bogom cudzym, aby mnie poruszyli ku gniewowi we wszystkich uczynkach rąk swoich: przetoż będzie kropiła zapalczywość moja na to miejsce, i nie będzie ugaszona.
26
Ad regem autem Iuda, qui misit vos pro Dómino deprecándo, sic loquímini: Hæc dicit Dóminus Deus Israel: Quóniam audísti verba volúminis, A królowi Judzkiemu, który was posiał prosić Pana, tak powiedzcie: To mówi Pan Bóg Izraelski: Ponieważeś słuchał słów ksiąg,
27
atque emollítum est cor tuum, et humiliátus es in conspéctu Dei super his, quæ dicta sunt contra locum hunc, et habitatóres Ierúsalem, reveritúsque fáciem meam, scidísti vestiménta tua, et flevísti coram me: ego quoque exaudívi te, dicit Dóminus. I zmiękczyło się serce twoje, i upokorzyłeś się przed oczyma Boga, dla tego, co rzeczono jest przeciw miejscu temu, i obywatelom Jerozolimskim, i zawstydziwszy się oblicza niego, rozdarłeś szaty swe, i płakałeś przedemną: jam też wysłuchał ciebie, mówi Pan.
28
Iam enim cólligam te ad patres tuos, et inferéris in sepúlcrum tuum in pace: nec vidébunt óculi tui omne malum, quod ego inductúrus sum super locum istum, et super habitatóres eius. Retulérunt ítaque regi cuncta quæ díxerat. Już cię bowiem zbiorę do ojców twoich, a będziesz wniesion do grobu twego w pokoju: i nie oglądają oczy twoje wszystko złe, które ja przywiodę na to miejsce, i na obywatele jego. Odnieśli tedy królowi wszystko co mówiła.
29
At ille convocátis univérsis maióribus natu Iuda et Ierúsalem, A on zebrawszy wszystkie starsze Judy i Jeruzalem,
30
ascéndit in domum Dómini, unáque omnes viri Iuda et habitatóres Ierúsalem, sacerdótes et Levítæ, et cunctus pópulus a mínimo usque ad máximum. Quibus audiéntibus in domo Dómini, legit rex ómnia verba volúminis: Szedł do domu Pańskiego, i pospołu wszyscy mężowie Juda, i obywatele Jerozolimscy, kapłani i Lewitowie, i wszystek lud od namniejszego aż do nawiększego. Którzy gdy słuchali w domu Pańskim, czytał król wszystkie słowa ksiąg.
31
et stans in tribunáli suo, percússit fœdus coram Dómino ut ambuláret post eum, et custodíret præcépta, et testimónia, et iustificatiónes eius in toto corde suo, et in tota ánima sua, facerétque quæ scripta sunt in volúmine illo, quod légerat. A stojąc na swej stolicy, uczynił przymierze przed Panem, żeby chodził za nim, i strzegł przykazania, i świadectw, i usprawiedliwienia jego, ze wszystkiego serca swego, i ze wszystkiej dusze swej, i czynił co napisano w księgach onych, które czytał.
32
Adiurávit quoque super hoc omnes, qui repérti fúerant in Ierúsalem et Béniamin: et fecérunt habitatóres Ierúsalem iuxta pactum Dómini Dei patrum suórum. Poprzysiągł też o to, wszystkie, którzy się naleźli w Jeruzalem, i w Benjamin: i uczynili obywatele Jerozolimscy według przymierza Pana Boga ojców swoich.
33
Abstulit ergo Iosías cunctas abominatiónes de univérsis regiónibus filiórum Israel: et fecit omnes, qui resídui erant in Israel, servíre Dómino Deo suo. Cunctis diébus eius non recessérunt a Dómino Deo patrum suórum. Zniósł tedy Joziasz wszystkie obrzydliwości ze wszystkich krain synów Izraelskich: i sprawił, że wszyscy, którzy byli zostali w Izrael, służyli Panu Bogu swemu. Po wszystkie dni jego nie odstąpili od Pana Boga ojców swoich.
35
1
Fecit autem Iosías in Ierúsalem Phase Dómino, quod immolátum est quartadécima die mensis primi: I uczynił Joziasz w Jeruzalem Phase Panu, które ofiarowano czternastego dnia księżyca pierwszego.
2
et constítuit sacerdótes in offíciis suis, hortatúsque est eos ut ministrárent in domo Dómini. I postanowił kapłany na ich urzędziech, i napominał je, aby służyli w domu Pańskim.
3
Levítis quoque, ad quorum eruditiónem omnis Israel sanctificabátur Dómino, locútus est: Pónite arcam in sanctuário templi, quod ædificávit Sálomon fílius David rex Israel, nequáquam enim eam ultra portábitis: nunc autem ministráte Dómino Deo vestro, et pópulo eius Israel. Lewitom też, przez których naukę wszystek Izrael poświęcał się Panu, mówił: Postawcie skrzynię w świątnicy kościoła, który zbudował Salomon syn Dawidów, król Izraelski: bo jej już więcej nosić nie będziecie: ale teraz służcie Panu Bogu waszemu, i ludowi jego Izraelskiemu.
4
Et præparáte vos per domos, et cognatiónes vestras in divisiónibus singulórum, sicut præcépit David rex Israel, et descrípsit Sálomon fílius eius. A nagotujcie się według domów i rodzajów waszych w rozdziałach każdego, jako rozkazał Dawid król Izraelski, i opisał Salomon syn jego.
5
Et ministráte in sanctuário per famílias turmásque Levíticas, A służcie w świątnicy, według domów i ufców Lewitckich.
6
et sanctificáti immoláte Phase: fratres étiam vestros, ut possint iuxta verba, quæ locútus est Dóminus in manu Móysi fácere, præparáte. A poświęciwszy się, ofiarujcie Phase: przygotujcie też bracią wasze, aby mogli czynić według słowa, które mówił Pan przez rękę Mojżesza.
7
Dedit prætérea Iosías omni pópulo, qui ibi fúerat invéntus in solemnitáte Phase, agnos et hædos de grégibus, et réliqui pécoris trigínta míllia, boum quoque tria míllia: hæc de regis univérsa substántia. Nadto dał Joziasz wszystkiemu ludowi, który się tam był nalazł na święto Phase baranków i koźląt z trzód, i innego drobu trzydzieści tysięcy, wołów też trzej tysiące, to wszystko z majętności królewskiej.
8
Duces quoque eius sponte quod vóverant, obtulérunt, tam pópulo, quam sacerdótibus et Levítis. Porro Helcías, et Zacharías, et Iáhiel príncipes domus Dómini dedérunt sacerdótibus ad faciéndum Phase pécora commíxtim duo míllia sexcénta, et boves trecéntos. Książęta też jego co dobrowolnie ślubili byli, ofiarowali tak ludowi, jako kapłanom i Lewitom. A Helciasz i Zacharyasz i Jahiel przełożeni domu Bożego, dali kapłanom na czynienie Phase, drobu jednego z drugim dwa tysiąca i sześć set, i wołów trzy sta.
9
Chonenías autem, et Semeías, étiam Nathánael fratres eius, necnon Hasabías, et Iéhiel, et Iózabad príncipes Levitárum, dedérunt céteris Levítis ad celebrándum Phase quinque míllia pécorum, et boves quingéntos. A Choneniasz, i Semejasz, Nathanael też bracia jego, i Hazabias i Jehiel i Jozabat książęta Lewitów, dali drugim Lewitom na święcenie Phase pięć tysięcy drobu, a wołów pięć set.
10
Præparatúmque est ministérium, et stetérunt sacerdótes in offício suo: Levítæ quoque in turmis, iuxta regis impérium. I zgotowała się posługa, i stanęli kapłani na urzędzie swoim: Lewitowie też w ufcach, według rozkazania królewskiego.
11
Et immolátum est Phase: asperserúntque sacerdótes manu sua sánguinem, et Levítæ detraxérunt pelles holocaustórum: I ofiarowano Phase: i kropili kapłani krew rękami swymi, a Lewitowie darli skóry całopalenia:
12
et separavérunt ea ut darent per domos et famílias singulórum, et offerréntur Dómino, sicut scriptum est in Libro Móysi: de bobus quoque fecérunt simíliter. I oddzielili je, aby dali według domów i familij każdego, i aby były ofiarowane Panu jako napisano w księgach Mojżeszowych: i z woły też takież uczynili.
13
Et assavérunt Phase super ignem, iuxta quod in lege scriptum est: pacíficas vero hóstias coxérunt in lebétibus, et cácabis, et ollis, et festináto distribuérunt univérsæ plebi: I piekli Phase u ognia, wedle tego jako w zakonie napisano: a ofiary zapokojne warzyli w kotlech, i w panwiacli, i w garcach, i rozdali spieszno wszystkiemu pospólstwu:
14
sibi autem, et sacerdótibus póstea paravérunt, nam in oblatióne holocaustórum et ádipum usque ad noctem sacerdótes fuérunt occupáti: unde Levítæ sibi, et sacerdótibus fíliis Aaron paravérunt novíssimis. A sobie i kapłanom potem gotowali: bo kapłani około ofiar całopalnych i około tłustości byli zabawieni aż do nocy: przetoż Lewitowie sobie i kapłanom synom Aaronowym na ostatku gotowali.
15
Porro cantóres fílii Asaph stabant in órdine suo, iuxta præcéptum David, et Asaph, et Heman, et Idithun prophetárum regis: ianitóres vero per portas síngulas observábant, ita ut nec puncto quidem discéderent a ministério: quam ob rem et fratres eórum Levítæ paravérunt eis cibos. A śpiewacy synowie Asaph stali w swoim rzędzie, według rozkazania Dawida, i Asaph, i Heman, i Idithun proroków królewskich: a odźwierni u każdych wrót pilnowali, tak, iż i namniej nie odstąpili od posługi: przetoż bracia ich Lewitowie gotowali im pokarmy.
16
Omnis ígitur cultúra Dómini rite compléta est in die illa, ut fácerent Phase, et offérrent holocáusta super altáre Dómini, iuxta præcéptum regis Iosíæ. Wszystka tedy służba Pańska porządnie wykonała się dnia onego, aby czynili Phase, i ofiarowali całopalenia na ołtarzu Pańskim, według rozkazania króla Joziasza.
17
Fecerúntque fílii Israel, qui repérti fúerant ibi, Phase in témpore illo, et solemnitátem azymórum septem diébus. I uczynili synowie Izraelscy, którzy się tam naleźli, Phase czasu onego, i święto Przaśników, przez siedm dni.
18
Non fuit Phase símile huic in Israel a diébus Samuélis prophétæ: sed nec quisquam de cunctis régibus Israel fecit Phase sicut Iosías, sacerdótibus, et Levítis, et omni Iudæ, et Israel qui repértus fúerat, et habitántibus in Ierúsalem. Nie było Phase temu podobne w Izraelu ode dni Samuela proroka: ale ani żaden ze wszech królów Izraelskich nie uczynił Phase jako Joziasz, kapłanom i Lewitom, i wszystkiemu Judzie i Izraelowi, który się był nalazł, i mieszkającym w Jeruzalem.
19
Octávo décimo anno regni Iosíæ hoc Phase celebrátum est. Ośmnastego roku królestwa Joziaszowego obchodzono to Phase.
20
Postquam instauráverat Iosías templum, ascéndit Néchao rex Ægýpti ad pugnándum in Chárcamis iuxta Euphráten: et procéssit in occúrsum eius Iosías. Potem, gdy naprawił Joziasz kościół, przyciągnął Nechao król Egipski na Charkamis nad Euphratesem, i wyciągnął przeciwko jemu Joziasz.
21
At ille, missis ad eum núntiis, ait: Quid mihi et tibi est rex Iuda? non advérsum te hódie vénio, sed contra áliam pugno domum, ad quam me Deus festináto ire præcépit: désine advérsum Deum fácere, qui mecum est, ne interfíciat te. Ale on posławszy do niego posły swe, rzekł: Co mnie i tobie jest królu Judzki? nie przeciw tobie dziś ciągnę, ale walczę przeciwko innemu domowi, do którego mi Bóg co rychlej jachać kazał: przestań czynić przeciw Bogu, który zemną jest, by cię nie zabił.
22
Nóluit Iosías revérti, sed præparávit contra eum bellum, nec acquiévit sermónibus Néchao ex ore Dei: verum perréxit ut dimicáret in campo Magéddo. Nie chciał Jozyasz wrócić się, ale nagotował przeciw jemu bitwę, ani przestał na mowach Nechao z ust Bożych: ale ciągnął, aby się potkał na polu Mageddo.
23
Ibíque vulnerátus a sagittáriis, dixit púeris suis: Edúcite me de prœ́lio, quia óppido vulnerátus sum. I tamże raniony od strzelców, rzekł służebnikom swoim: Wyprowadźcie mię z bitwy, bom jest barzo ranion.
24
Qui transtulérunt eum de curru in álterum currum, qui sequebátur eum more régio, et asportavérunt eum in Ierúsalem, mortuúsque est, et sepúltus in mausoléo patrum suórum: et univérsus Iuda et Ierúsalem luxérunt eum: Którzy go przenieśli z wozu na drugi wóz, który szedł za nim po królewsku, i przywieźli go do Jeruzalem, i umarł, i pogrzebion w grobie ojców swoich: i płakał go wszystek lud Judzki i Jerozolimski.
25
Ieremías máxime: cuius omnes cantóres atque cantatríces, usque in præséntem diem, lamentatiónes super Iosíam réplicant, et quasi lex obtínuit in Israel: Ecce scriptum fertur in lamentatiónibus. A nawięcej Jeremiasz, którego wszyscy śpiewacy i śpiewaczki aż i po dzisiejszy dzień lamenty nad Joziaszem powtarzają: i jakoby prawem weszło w Izraelu: Oto napisano w lamentacyach.
26
Réliqua autem sermónum Iosíæ, et misericordiárum eius, quæ lege præcépta sunt Dómini: A ostatek mów Joziaszowych, i miłosierdzia jego, które są przykazane zakonem Pańskim.
27
ópera quoque illíus prima et novíssima, scripta sunt in Libro regum Iuda et Israel. Uczynki też jego i przednie i ostateczne, napisane są w księgach królów Judzkich i Izraelskich.
36
1
Tulit ergo pópulus terræ Ióachaz fílium Iosíæ, et constítuit regem pro patre suo in Ierúsalem. Wziął tedy lud ziemie Joachaza syna Jozyaszowego, i postanowił królem miasto ojca jego w Jeruzalem.
2
Vigínti trium annórum erat Ióachaz cum regnáre cœpísset, et tribus ménsibus regnávit in Ierúsalem. Dwadzieścia i trzy lata było Joachazowi, gdy królować począł, a trzy miesiące królował w Jeruzalem.
3
Amóvit autem eum rex Ægýpti cum venísset in Ierúsalem, et condemnávit terram centum taléntis argénti, et talénto auri. A złożył go król Egiptski przyjachawszy do Jeruzalem, i założył winę na ziemię sto talentów srebra, i talent złota.
4
Constituítque pro eo regem, Elíakim fratrem eius, super Iudam et Ierúsalem: et vertit nomen eius Ióakim: ipsum vero Ióachaz tulit secum, et abdúxit in Ægýptum. I postanowił miasto niego królem Eliakima brata jego nad Juda i Jeruzalem: i odmienił imię jego Joakim, a samego Joachaza wziął z sobą, i zawiódł do Egiptu.
5
Vigínti quinque annórum erat Ióakim cum regnáre cœpísset, et úndecim annis regnávit in Ierúsalem: fecítque malum coram Dómino Deo suo. Pięć a dwadzieścia lat miał Joakim, gdy królować począł, a jedenaście lat królował w Jeruzalem: i czynił złość przed Panem Bogiem swoim.
6
Contra hunc ascéndit Nabuchodónosor rex Chaldæórum, et vinctum caténis duxit in Babylónem. Przeciwko temu wyciągnął Nabuchodonozor król Chaldejski, a związawszy go łańcuchami, zawiódł do Babilonu.
7
Ad quam et vasa Dómini tránstulit, et pósuit ea in templo suo. Do którego przeniósł i naczynia domu Pańskiego, i postawił je we zborze swoim.
8
Réliqua autem verbórum Ióakim, et abominatiónum eius, quas operátus est, et quæ invénta sunt in eo, continéntur in Libro regum Iuda et Israel. Regnávit autem Ióachin fílius eius pro eo. A ostatek słów Joakim, i obrzydłości jego, które czynił, i co się w nim nalazło, zamyka się w księgach królów Judzkich i Izraelskich. I królował miasto niego Joachin syn jego.
9
Octo annórum erat Ióachin cum regnáre cœpísset, et tribus ménsibus, ac decem diébus regnávit in Ierúsalem: fecítque malum in conspéctu Dómini. W ósmi leciech był Joachin, gdy począł królować, a trzy miesiące i dziesięć dni królował w Jeruzalem, a czynił złe przed oczyma Pańskimi.
10
Cumque anni círculus volverétur, misit Nabuchodónosor rex, qui adduxérunt eum in Babylónem, asportátis simul pretiosíssimis vasis domus Dómini. Regem vero constítuit Sedecíam pátruum eius super Iudam et Ierúsalem. A gdy rok wychodził, posłał król Nabuchodonozor, którzy go przywiedli do Babilonu, zabrawszy zaraz co nadroższe naczynia domu Pańskiego: A królem postanowił Sedeciasza stryja jego, nad Juda i nad Jeruzalem.
11
Vigínti et uníus anni erat Sedecías cum regnáre cœpísset, et úndecim annis regnávit in Ierúsalem: Dwadzieścia lat i rok było Sedeciaszowi, gdy królować począł, a jedenaście lat królował w Jeruzalem.
12
fecítque malum in óculis Dómini Dei sui, nec erúbuit fáciem Ieremíæ prophétæ, loquéntis ad se ex ore Dómini. I czynił złość w oczach Pana Boga swego, ani się wstydził oblicza Jeremiasza proroka mówiącego do niego z ust Pańskich.
13
A rege quoque Nabuchodónosor recéssit, qui adiuráverat eum per Deum: et indurávit cervícem suam et cor ut non reverterétur ad Dóminum Deum Israel. Odstąpił też od króla Nabuchodonozora, który go był poprzysiągł przez Boga: i zatwardził kark swój i serce, aby się nie nawrócił do Pana Boga Izraelskiego.
14
Sed et univérsi príncipes sacerdótum, et pópulus, prævaricáti sunt iníque iuxta univérsas abominatiónes géntium, et polluérunt domum Dómini, quam sanctificáverat sibi in Ierúsalem. Lecz i wszyscy książęta kapłańskie, i lud wykroczyli niezbożnie, według wszystkich obrzydłości narodów, i splugawili dom Pański, który był sobie poświęcił w Jeruzalem.
15
Mittébat autem Dóminus Deus patrum suórum ad illos per manum nuntiórum suórum de nocte consúrgens, et quotídie cómmonens: eo quod párceret pópulo et habitáculo suo. A Pan Bóg ojców ich posyłał do nich przez rękę posłów swych w nocy wstając, i co dzień upominając: dla tego, że folgował ludowi i mieszkaniu swemu.
16
At illi subsannábant núntios Dei, et parvipendébant sermónes eius, illudebántque prophétis, donec ascénderet furor Dómini in pópulum eius, et esset nulla curátio. Ale oni szydzili z posłów Bożych, i lekce sobie ważyli mowy jego, i nagrawali proroki, aż przyszła zapalczywość Pańska na lud jego, i żadnego uleczenia nie było.
17
Addúxit enim super eos regem Chaldæórum, et interfécit iúvenes eórum gládio in domo sanctuárii sui: non est misértus adolescéntis, et vírginis, et senis, nec decrépiti quidem, sed omnes trádidit in mánibus eius. Abowiem przywiódł na nie króla Chaldejskiego, i pomordował młodzieńce ich mieczem w domu świątnice swojej: nie zlitował się nad młodzieńcem, i panienką, i starcem, ani nad zgrzybiałym nawet: ale wszystkie podał w ręce jego.
18
Universáque vasa domus Dómini, tam maióra, quam minóra, et thesáuros templi, et regis, et príncipum tránstulit in Babylónem. I wszystko naczynie domu Pańskiego tak więtsze, jako mniejsze, i skarby kościelne i królewskie, i książęce przeniósł do Babilonu.
19
Incendérunt hostes domum Dei, destruxerúntque murum Ierúsalem: univérsas turres combussérunt, et quidquid pretiósum fúerat, demolíti sunt. Spalili nieprzyjaciele dom Boży, i zburzyli mur Jerozolimski, wszystkie wieże popalili, i co jedno było kosztownego, obalili.
20
Si quis eváserat gládium, ductus in Babylónem servívit regi et fíliis eius, donec imperáret rex Persárum, Jeśli kto był miecza uszedł, zagnany do Babilonu służył królowi i synom jego, aż rozkazował król Perski.
21
et complerétur sermo Dómini ex ore Ieremíæ, et celebráret terra sábbata sua: cunctis enim diébus desolatiónis egit sábbatum usque dum compleréntur septuagínta anni. I aż się wypełniła mowa Pańska z ust Jeremiaszowych, i ażby odświęciła ziemia szabbathy swoje bo przez wszystkie dni spustoszenia święciła szabbath, aż się dokonało siedmdziesiąt lat,
22
Anno autem primo Cyri regis Persárum, ad expléndum sermónem Dómini, quem locútus fúerat per os Ieremíæ, suscitávit Dóminus spíritum Cyri regis Persárum: qui iussit prædicári in univérso regno suo, étiam per scriptúram, dicens: A roku pierwszego Cyrusa króla Perskiego, aby się wypełniło słowo Pańskie, które był rzekł przez usta Jeremiaszowe, wzbudził Pan ducha Cyrusa króla Perskiego: który kazał wołać po wszystkiem królestwie swem, i przez pismo, mówiąc:
23
Hæc dicit Cyrus rex Persárum: Omnia regna terræ dedit mihi Dóminus Deus cæli, et ipse præcépit mihi ut ædificárem ei domum in Ierúsalem, quæ est in Iudǽa: quis ex vobis est in omni pópulo eius? sit Dóminus Deus suus cum eo, et ascéndat. Tak mówi Cyrus król Perski: Wszystkie królestwa ziemskie dał mi Pan Bóg niebieski: a ten mi przykazał, abych mu zbudował dom w Jeruzalem, które jest w Żydostwie: kto z was jest we wszystkim ludu jego, niech Pan Bóg jego z nim będzie, a niech idzie.