Biblia Sacra

Liber Esther Księga Esthery
1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 6 – 7 – 8 – 9 – 10 – 11 – 12 – 13 – 14 – 15 – 16
1
1
In diébus Assuéri, qui regnávit ab India usque Æthiópiam super centum vigínti septem províncias: Za dni Asswerusa, który panował od Indyiej aż do Aethyopiej nad stem dwiemadziesty i siedmią krain.
2
quando sedit in sólio regni sui, Susan cívitas regni eius exórdium fuit. Gdy siedział na stolicy królestwa swego, Susan miasto królestwa jego początkiem było.
3
Tértio ígitur anno impérii sui fecit grande convívium cunctis princípibus, et púeris suis, fortíssimis Persárum, et Medórum ínclytis, et præféctis provinciárum coram se, Trzeciego tedy roku panowania swego, sprawił wielką ucztę wszystkim książętom i służebnikom swoim, namożniejszym z Persów i nazacniejszym z Medów, i starostom krain przed sobą.
4
ut osténderet divítias glóriæ regni sui, ac magnitúdinem, atque iactántiam poténtiæ suæ, multo témpore, centum vidélicet et octogínta diébus. Aby okazał bogactwa chwały królestwa swego, i wielkość a chlubę możności swej, przez długi czas, to jest przez sto i ośmdziesiąt dni.
5
Cumque impleréntur dies convívii, invitávit omnem pópulum, qui invéntus est in Susan, a máximo usque ad mínimum: et iussit septem diébus convívium præparári in vestíbulo horti, et némoris, quod régio cultu et manu cónsitum erat. A gdy się dni uczty dokończyły, wezwał wszystkiego ludu który się nalazł w Susan, od nawiętszego aż do namniejszego: i kazał przez siedm dni ucztę nagotować w weszciu ogrodu i gaju, który królewską ozdobą i ręką był szczepiony.
6
Et pendébant ex omni parte tentória aérii colóris et carbásini ac hyacínthini, sustentáta fúnibus býssinis atque purpúreis, qui ebúrneis círculis insérti erant, et colúmnis marmóreis fulciebántur. Léctuli quoque áurei et argéntei, super paviméntum smarágdino et pário stratum lápide, dispósiti erant: quod mira varietáte pictúra decorábat. I wisiały po wszystkich stronach opony białe, i zielone, i hiacyntowe, zawieszone na sznurach bisiorowych, i szarłatnych, które były przez kolca kości słoniowej przewleczone, i na słupiech marmurowych zawieszone. Łóżka też złote i srebrne rozłożone były na tle szmaragdowem i marmurowym kamieniem położonym, które dziwną rozmaitością malowanie zdobiło.
7
Bibébant autem qui invitáti erant áureis póculis, et áliis atque áliis vasis cibi inferebántur. Vinum quoque, ut magnificéntia régia dignum erat, abúndans, et præcípuum ponebátur. A którzy byli naproszeni, pili z kubków złotych, i na inszych i inszych naczyniach wnoszono potrawy. Wina też, tak jako wielmożności królewskiej przystało, dostatkiem a co nalepszego nalewano.
8
Nec erat qui noléntes cógeret ad bibéndum, sed sicut rex statúerat, præpónens mensis síngulos de princípibus suis, ut súmeret unusquísque quod vellet. A nie był ktoby niechcących do picia przymuszał: ale jako był król postanowił, przystawując do stołów po jednemu z książąt swoich, aby każdy brał coby chciał.
9
Vasthi quoque regína fecit convívium feminárum in palátio, ubi rex Assuérus manére consuéverat. Vasthi też królowa sprawiła ucztę przez białegłowy na pałacu, gdzie król Asswerus mieszkać był zwykł.
10
Itaque die séptimo, cum rex esset hilárior, et post nímiam potatiónem incaluísset mero, præcépit Maumam, et Bazátha, et Harbóna, et Bagátha, et Abgátha, et Zethar, et Charchas, septem eunúchis, qui in conspéctu eius ministrábant, A tak dnia siódmego, gdy sobie król podweselił, a po zbytnim piciu zagrzał się winem, rozkazał Maumam i Bazatha, i Harbona, i Bagatha, i Abgatha, i Zethar, i Charchas, siedmi rzezańcom, którzy przed oczyma jego służyli.
11
ut introdúcerent regínam Vasthi coram rege, pósito super caput eius diadémate, ut osténderet cunctis pópulis et princípibus pulchritúdinem illíus: erat enim pulchra valde. Aby wwiedli królową Vasthi przed króla, włożywszy na głowę jej koronę, aby okazał wszystkim ludziom i książętom piękność jej, bo barzo piękna była.
12
Quæ rénuit, et ad regis impérium, quod per eunúchos mandáverat, veníre contémpsit. Unde irátus rex, et nímio furóre succénsus, Która zbraniała się, i na królewskie rozkazanie, które był przez rzezańca wskazał, przyść nie chciała. Przez co król rozgniewany, i wielką popędliwością zapalony.
13
interrogávit sapiéntes, qui ex more régio semper ei áderant, et illórum faciébat cuncta consílio, sciéntium leges, ac iura maiórum Spytał mędrców, którzy według zwyczaju królewskiego zawrzdy przy nim byli, i za ich radą wszystko czynił, którzy mieli ustawy i prawa przodków:
14
(erant autem primi et próximi, Charséna, et Sethar, et Admátha, et Tharsis, et Mares, et Marsána, et Mamúchan, septem duces Persárum, atque Medórum, qui vidébant fáciem regis, et primi post eum residére sóliti erant): (A byli pierwszy i nabliższy, Charsena i Sethar, i Admatha, i Tharsis, i Mares, i Marsana, i Mamuchan, siedm książąt Perskich i Medskich, którzy patrzali na oblicze królewskie, i pierwszy po nim zwykli byli siadać):
15
cui senténtiæ Vasthi regína subiacéret, quæ Assuéri regis impérium, quod per eunúchos mandáverat, fácere noluísset. Któremu wyrokowi Vasthi królowa podległa, która rozkazania Asswerusa króla, które przez rzezańce wskazał, uczynić nie chciała.
16
Respondítque Mamúchan, audiénte rege, atque princípibus: Non solum regem læsit regína Vasthi, sed et omnes pópulos, et príncipes, qui sunt in cunctis provínciis regis Assuéri. I odpowiedział Mamuchan co król słyszał i książęta: Nie tylko króla obraziła królowa Vasthi, ale i wszystkie narody i książęta, które są po wszystkich ziemiach króla Asswerusa.
17
Egrediétur enim sermo regínæ ad omnes mulíeres, ut contémnant viros suos, et dicant: Rex Assuérus iussit ut regína Vasthi intráret ad eum, et illa nóluit. Bo wynidzie mowa królowej do wszystkich niewiast, że wzgardzą męże swe, i rzeką: król Asswerus kazał, aby królowa Vasthi weszła do niego, a ona nie chciała.
18
Atque hoc exémplo omnes príncipum cóniuges Persárum atque Medórum parvipéndent impéria maritórum: unde regis iusta est indignátio. I tym przykładem wszystkie żony książąt Perskich i Medskich lekce sobie będą ważyć mężów rozkazania. Przetoż słuszny jest królewski gniew.
19
Si tibi placet, egrediátur edíctum a fácie tua, et scribátur iuxta legem Persárum atque Medórum, quam præteríri illícitum est, ut nequáquam ultra Vasthi ingrediátur ad regem, sed regnum illíus áltera, quæ mélior est illa, accípiat. Jeślić się podoba, niech wynidzie wyrok od oblicza twego, a niech będzie napisan wedle prawa Persów i Medów, krórego się przestępować nie godzi, aby żadną miarą więcej Vasthi do króla nie wchodziała, ale królestwo jej insza, która jest lepsza niż ona, otrzymała.
20
Et hoc in omne (quod latíssimum est) provinciárum tuárum divulgétur impérium, et cunctæ uxóres tam maiórum, quam minórum, déferant marítis suis honórem. A to po wszystkiem państwie (które jest barzo szerokie) ziem twoich niech będzie obwołano, i wszystkie żony tak wielkich jako i małych niech wyrządzają cześć małżonkom swoim.
21
Plácuit consílium eius regi, et princípibus: fecítque rex iuxta consílium Mamúchan, Podobała się rada jego królowi i książętom: i uczynił król według rady Mamuchan.
22
et misit epístolas ad univérsas províncias regni sui, ut quæque gens audíre et légere póterat, divérsis linguis et lítteris, esse viros príncipes ac maióres in dómibus suis: et hoc per cunctos pópulos divulgári. I rozesłał listy po wszystkich ziemiach królestwa swego, aby każdy naród słyszeć i czytać mógł różnemi języki i pismy, że mężowie są przedniejszymi i starszymi w domiech swoich: i żeby to po wszech narodach obwołano.
2
1
His ita gestis, postquam regis Assuéri indignátio deferbúerat, recordátus est Vasthi, et quæ fecísset, vel quæ passa esset: To gdy się tak stało, gdy się uśmierzył gniew króla Asswerusa, wspomniał na Vasthi, i co była uczyniła, abo co ucierpiała:
2
dixerúntque púeri regis, ac minístri eius: Quærántur regi puéllæ vírgines ac speciósæ, I rzekli dworzanie królewscy i służebnicy jego: Niech szukają królowi dzieweczek panienek i nadobnych.
3
et mittántur qui consíderent per univérsas províncias puéllas speciósas et vírgines: et addúcant eas ad civitátem Susan, et tradant eas in domum feminárum sub manu Egéi eunúchi, qui est præpósitus et custos mulíerum regiárum: et accípiant mundum mulíebrem, et cétera ad usus necessária. I niech roześlą którzyby wypatrzyli po wszystkich krainach dzieweczki piękne i panny: i niech je przywiodą do miasta Susan, i oddadzą je do domu białychgłów pod rękę Egeja rzezańca, który jest hochmistrzem i stróżem białychgłów królewskich, i niech wezmą ochędóstwa białogłowskie, i inne rzeczy do potrzeby.
4
Et quæcúmque inter omnes óculis regis placúerit, ipsa regnet pro Vasthi. Plácuit sermo regi: et ita, ut suggésserant, iussit fíeri. A któraby się ze wszystkich oczom królewskim podobała, ta niech króluje miasto Vasthi. Podobała się mowa królowi, i tak jako byli podali uczynić rozkazał.
5
Erat vir Iudǽus in Susan civitáte, vocábulo Mardochǽus fílius Iair, fílii Sémei, fílii Cis, de stirpe Iémini, Był mąż Żydowin w mieście Susan, imieniem Mardocheus, syn Jair, syna Semei, syna Cis, z pokolenia Jemini,
6
qui translátus fúerat de Ierúsalem eo témpore, quo Iechoníam regem Iuda Nabuchodónosor rex Babylónis transtúlerat, Który był przeniesiony z Jeruzalem na on czas, gdy Nabuchodnozor król Babiloński, przeniósł był Jechoniasza króla Judzkiego:
7
qui fuit nutrítius fíliæ fratris sui Edíssæ, quæ áltero nómine vocabátur Esther, et utrúmque paréntem amíserat: pulchra nimis, et decóra fácie. Mortuísque patre eius ac matre, Mardochǽus sibi eam adoptávit in fíliam. Który wychował córkę brata swego Edissę, którą drugiem imieniem zwano Esther: i obudwu rodziców straciła, była piękna barzo i wdzięcznej twarzy. A po śmierci ojca i matki jej, przywłaszczył ją sobie Mardocheusz za córkę.
8
Cumque percrebruísset regis impérium, et iuxta mandátum illíus multæ pulchræ vírgines adduceréntur Susan, et Egéo traderéntur eunúcho: Esther quoque inter céteras puéllas ei trádita est, ut servarétur in número feminárum. A gdy się rozgłosiło królewskie rozkazanie, a według rozkazania jego wiele pięknych panien do Susan przywodzono, i Egejowi rzezańcowi oddawano: Esther też między innemi pannami oddano mu, aby była chowana w poczecie białychgłów:
9
Quæ plácuit ei, et invénit grátiam in conspéctu illíus. Et præcépit eunúcho, ut acceleráret mundum mulíebrem, et tráderet ei partes suas, et septem puéllas speciosíssimas de domo regis, et tam ipsam, quam pedíssequas eius ornáret atque excóleret. Która się jemu spodobała, i nalazła łaskę w oczach jego. I rozkazał rzezańcowi, aby jej dano co rychlej ochędóstwo białogłowskie, i dał jej część jej, i siedm panienek co napiękniejszych z domu królewskiego, i tak onę jako i służebne panny jej, przybrał i ozdobił.
10
Quæ nóluit indicáre ei pópulum et pátriam suam: Mardochǽus enim præcéperat ei, ut de hac re omníno reticéret. Która nie chciała mu oznajmić narodu i ojczyzny swojej: bo jej był kazał Mardocheusz, aby o tej rzeczy zgoła milczała:
11
Qui deambulábat quotídie ante vestíbulum domus, in qua eléctæ vírgines servabántur, curam agens salútis Esther, et scire volens quid ei accíderet. Który przechadzał się co dzień przed sienią domu, w którym wybrane panny chowano, starając się o zdrowiu Esther, i chcąc wiedzieć coby się z nią działo.
12
Cum autem venísset tempus singulárum per órdinem puellárum, ut intrárent ad regem, explétis ómnibus quæ ad cultum mulíebrem pertinébant, mensis duodécimus vertebátur: ita dumtáxat, ut sex ménsibus óleo ungeréntur mýrrhino, et áliis sex quibúsdam pigméntis et aromátibus uteréntur. A gdy przyszedł czas każdej porządkiem panienki, żeby wchodziły do króla, wszystko wykonawszy co do ochędóstwa białogłowskiego przynależało, miesiąc się dwunasty toczył, wszakże tak, że przez sześć miesięcy mazały się olejkiem z mirry, a przez drugie sześć barwiczek i rzeczy wonnych używały.
13
Ingredientésque ad regem, quidquid postulássent ad ornátum pértinens, accipiébant: et ut eis placúerat, compósitæ de triclínio feminárum ad regis cubículum transíbant. A wchodząc do króla, o cokolwiek prosiły do ochędóstwa należącego brały: i jako się im podobało ubrawszy się z domu fraucymeru przechodziły do łożnice królewskiej.
14
Et quæ intráverat véspere, egrediebátur mane, atque inde in secúndas ædes deducebátur, quæ sub manu Susagázi eunúchi erant, qui concubínis regis præsidébat: nec habébat potestátem ad regem ultra redeúndi, nisi voluísset rex, et eam veníre iussísset ex nómine. A która weszła wieczór, rano zaś wychodziła, i ztamtąd do wtórego domu odprowadzona była, który był pod ręką Susagazy rzezańca, który był nad nałożnicami królewskiemi przełożony: a nie miała wolności wrócić się więcej do króla. Ażby król chciał, a mianowicie jej przyść rozkazał.
15
Evolúto autem témpore per órdinem, instábat dies, quo Esther fília Abíhail fratris Mardochǽi, quam sibi adoptáverat in fíliam, debéret intráre ad regem. Quæ non quæsívit mulíebrem cultum, sed quæcúmque vóluit Egéus eunúchus custos vírginum, hæc ei ad ornátum dedit. Erat enim formósa valde, et incredíbili pulchritúdine, ómnium óculis gratiósa et amábilis videbátur. A gdy przeminął czas porządkiem, przychodził dzień, którego Esther, córka Abihail brata Mardocheuszowego, którą był sobie wziął za córkę, miała wniść do króla: która nie szukała strojów białogłowskich, ale cokolwiek chciał Egeusz rzezaniec stróż panien, to jej dał na ochędóstwo: Bo była barzo piękna, a niewymowną cudownością oczam wszystkich zdała się wdzięczną i miłą.
16
Ducta est ítaque ad cubículum regis Assuéri mense décimo, qui vocátur Tebeth, séptimo anno regni eius. Wwiedziona tedy jest do pokoju króla Asswerusa miesiąca dziesiątego, który zowią Tebeth, siódmego roku królestwa jego.
17
Et adamávit eam rex plus quam omnes mulíeres, habuítque grátiam et misericórdiam coram eo super omnes mulíeres, et pósuit diadéma regni in cápite eius, fecítque eam regnáre in loco Vasthi. I umiłował ją król więcej, niż wszystkie niewiasty, a miała przed nim łaskę i miłosierdzie nad wszystkie białegłowy, i włożył na głowę jej koronę królestwa, i uczynił, że królowała na miejscu Vasthi.
18
Et iussit convívium præparári permagníficum cunctis princípibus, et servis suis pro coniunctióne, et núptiis Esther. Et dedit réquiem univérsis provínciis, ac dona largítus est iuxta magnificéntiam principálem. I rozkazał nagotować ucztę barzo wielką, przez wszystkie książęta i służebniki swoje, na pojęcie i na wesele Esther. I dał odpoczynienie wszystkim ziemiam, i rozdawał dary według wielmożności książęcej:
19
Cumque secúndo quæreréntur vírgines et congregaréntur, Mardochǽus manébat ad iánuam regis: A gdy powtóre szukano i zbierano panny, Mardocheusz siadał u drzwi królewskich:
20
necdum prodíderat Esther pátriam, et pópulum suum, iuxta mandátum eius. Quidquid enim ille præcipiébat, observábat Esther: et ita cuncta faciébat ut eo témpore sólita erat, quo eam párvulam nutriébat. A Esther jeszcze była nie oznajmiła ojczyzny i narodu swego, według rozkazania jego. Bo cokolwiek on rozkazał, strzegła Esther: i tak wszystko czyniła jako na on czas zwykła była, gdy ją malutką wychowywał.
21
Eo ígitur témpore, quo Mardochǽus ad regis iánuam morabátur, iráti sunt Bagáthan, et Thares duo eunúchi regis, qui ianitóres erant, et in primo palátii límine præsidébant: voluerúntque insúrgere in regem, et occídere eum. Tego tedy czasu, gdy Mardocheusz siedział u drzwi królewskich, rozgniewali się Bagathan i Thares dwa rzezańcy królewscy, którzy byli odźwiernymi, a u pierwszego progu pałacu siadali: i chcieli się targnąć na króla i zabić go.
22
Quod Mardochǽum non látuit, statímque nuntiávit regínæ Esther: et illa regi ex nómine Mardochǽi, qui ad se rem detúlerat. Co nie było tajno Mardocheuszowi, i wnet oznajmił królowej Esther: a ona królowi imieniem Mardocheusza, który do niej przez rzecz był doniósł.
23
Quæsítum est, et invéntum: et appénsus est utérque eórum in patíbulo. Mandatúmque est históriis, et annálibus tráditum coram rege. Dowiadowano się, i naleziono, i obieszono obu na szubienicy. I podano to do historyj i w kroniki wpisano przed królem.
3
1
Post hæc rex Assuérus exaltávit Aman fílium Amadáthi, qui erat de stirpe Agag: et pósuit sólium eius super omnes príncipes, quos habébat. Potem król Asswerus wywyższył Amana syna Amathy, który był z rodu Agag: i wystawił stolicę jego nade wszystkie książęta które miał.
2
Cunctíque servi regis, qui in fóribus palátii versabántur, flectébant génua, et adorábant Aman: sic enim præcéperat eis imperátor: solus Mardochǽus non flectébat genu, neque adorábat eum. I wszyscy słudzy królewscy, którzy we drzwiach pałacu byli, klękali i kłaniali się Amanowi, bo im tak był Pan rozkazał. Sam Mardocheusz nie klękał, ani mu się kłaniał.
3
Cui dixérunt púeri regis, qui ad fores palátii præsidébant: Cur præter céteros non obsérvas mandátum regis? Któremu rzekli słudzy królewscy, którzy przede drzwiami pałacu siadali: Przecz mimo insze nie zachowujesz przykazania królewskiego?
4
Cumque hoc crébrius dícerent, et ille nollet audíre, nuntiavérunt Aman, scire cupiéntes utrum perseveráret in senténtia: díxerat enim eis se esse Iudǽum. A gdy to często mawiali, a on słuchać nie chciał, powiedzieli Amanowi, chcąc wiedzieć, będzieli trwał w przedsięwzięciu: bo im był powiedział, że był żydem.
5
Quod cum audísset Aman, et experiménto probásset quod Mardochǽus non flécteret sibi genu, nec se adoráret, irátus est valde, Co gdy usłyszał Aman, i samą rzeczą doznał, że Mardocheusz nie klękał przed nim, ani mu się kłaniał, rozgniewał się barzo.
6
et pro níhilo duxit in unum Mardochǽum míttere manus suas: audíerat enim quod esset gentis Iudǽæ: magísque vóluit omnem Iudæórum, qui erant in regno Assuéri, pérdere natiónem. I za nic sobie nie miał na jednego Mardocheusza puścić ręce swe, bo był usłyszał, że był narodu żydowskiego, i raczej chciał wytracić wszystek naród żydów, którzy byli w królestwie Asswerusowem.
7
Mense primo (cuius vocábulum est Nisan), anno duodécimo regni Assuéri, missa est sors in urnam, quæ hebráice dícitur phur, coram Aman, quo die et quo mense gens Iudæórum debéret intérfici: et exívit mensis duodécimus, qui vocátur Adar. Miesiąca pierwszego (który zowią Nisan) roku dwunastego królestwa Asswerusowego, rzucono los w banię, który po Hebrejsku zowią Phur, przed Amanem, któregoby dnia, i którego miesiąca naród Żydowski miał być wygubiony, i wyszedł księżyc dwunasty, który zowią Adar.
8
Dixítque Aman regi Assuéro: Est pópulus per omnes províncias regni tui dispérsus, et a se mútuo separátus, novis utens légibus et cæremóniis, ínsuper et regis scita contémnens. Et óptime nosti quod non expédiat regno tuo, ut insoléscat per licéntiam. I rzekł Aman królowi Asswerusowi: Jest lud po wszystkich krainach królestwa twego rozproszony, i sam od siebie różny, nowych praw i ceremonij używający, nadto i królewskim rozkazaniem gardzący. A wiesz barzo dobrze że nie jest pożyteczno królestwu twojemu, aby się miał rozpuszczać przez swą wolą.
9
Si tibi placet, decérne, ut péreat, et decem míllia talentórum appéndam arcáriis gazæ tuæ. Jeślić się podoba wydaj wyrok, aby zginął, a dziesięć tysięcy talentów odważę podskarbim skarbu twego.
10
Tulit ergo rex ánnulum, quo utebátur, de manu sua, et dedit eum Aman fílio Amadáthi de progénie Agag, hosti Iudæórum, Zdjął tedy król sygnet, którego używał, z ręki swej, i dał go Amanowi synowi Amadathy z narodu Agag, nieprzyjacielowi Żydowskiemu,
11
dixítque ad eum: Argéntum, quod tu pollicéris, tuum sit: de pópulo age quod tibi placet. I rzekł do niego: Srebro, które mi obiecujesz, niech twoje będzie, z ludem czyń coć się podoba.
12
Vocatíque sunt scribæ regis mense primo Nisan, tertiadécima die eiúsdem mensis: et scriptum est, ut iússerat Aman, ad omnes sátrapas regis, et iúdices provinciárum, diversarúmque géntium, ut quæque gens légere póterat, et audíre pro varietáte linguárum ex nómine regis Assuéri: et lítteræ signátæ ipsíus ánnulo, I przyzwano pisarzów królewskich, pierwszego miesiąca Nisan, trzynastego dnia tegoż miesiąca: i napisano jest jako był rozkazał Aman, do wszystkich książąt królewskich, i sędziów krain, i rozmaitych narodów, aby każdy naród czytać mógł, i słyszeć mógł, według różności języków, imieniem króla Asswerusa: a listy zapieczętowane sygnetem jego,
13
missæ sunt per cursóres regis ad univérsas províncias, ut occíderent atque delérent omnes Iudǽos, a púero usque ad senem, párvulos et mulíeres, uno die, hoc est tertiodécimo mensis duodécimi, qui vocátur Adar, et bona eórum diríperent. Rozesłano przez posły królewskie do wszystkich ziem, aby pobito i wygładzono wszystkie Żydy, od dziecięcia aż do starca, dziatki i niewiasty jednego dnia, to jest trzynastego, miesiąca dwunastego, który zowią Adar, a majętność ich, aby rozszarpali.
14
Summa autem epistolárum hæc fuit, ut omnes provínciæ scirent, et parárent se ad prædíctam diem. A summa listów ta była, aby wszystkie krainy wiedziały, a nagotowały się na dzień przerzeczony.
15
Festinábant cursóres, qui missi erant, regis impérium explére. Statímque in Susan pepéndit edíctum, rege et Aman celebránte convívium, et cunctis Iudǽis, qui in urbe erant, fléntibus. Spieszyli się posłowie, których było posłano, aby rozkazanie królewskie wypełnili. I natychmiast w Susan przybito wyrok, gdy król i Aman biesiadowali, a wszyscy Żydowie, którzy byli w mieście płakali.
4
1
Quæ cum audísset Mardochǽus, scidit vestiménta sua, et indútus est sacco, spargens cínerem cápiti: et in platéa médiæ civitátis voce magna clamábat, osténdens amaritúdinem ánimi sui, Co gdy usłyszał Mardocheusz rozdarł szaty swe, i oblókł się w wór, posypawszy głowę popiołem: i na ulicy w pośród miasta krzyczał Wielkim głosem, okazując gorzkość serca swego,
2
et hoc eiulátu usque ad fores palátii grádiens. Non enim erat lícitum indútum sacco aulam regis intráre. I z tym krzykiem aż do drzwi pałacu idąc. Bo się nie godziło obleczonemu w wór wniść na dwór królewski.
3
In ómnibus quoque provínciis, óppidis, ac locis, ad quæ crudéle regis dogma pervénerat, planctus ingens erat apud Iudǽos, ieiúnium, ululátus, et fletus, sacco et cínere multis pro strato uténtibus. Po wszystkich też krainach, miasteczkach i miejscach, do których okrutny wyrok królewski był przyszedł, była niezmierna żałość u Żydów, post, krzyk, i płacz, i wiele ich miasto pościeli woru i popiołu używało.
4
Ingréssæ autem sunt puéllæ Esther et eunúchi, nuntiaverúntque ei. Quod áudiens consternáta est: et vestem misit, ut abláto sacco indúerent eum: quam accípere nóluit. I weszły panny służebne Esther i rzezańcy, i oznajmili jej. Co usłyszawszy zlękła się: i posłała szatę, aby go, zdjąwszy wór, ubrali: którą przyjąć nie chciał.
5
Accitóque Athach eunúcho, quem rex minístrum ei déderat, præcépit ei ut iret ad Mardochǽum, et dísceret ab eo cur hoc fáceret. I zawoławszy Athach rzezańca, którego jej był król dał za służebnika, rozkazała mu, aby szedł do Mardocheusza, a dowiedział się od niego przeczby to czynił.
6
Egressúsque Athach, ivit ad Mardochǽum stantem in platéa civitátis, ante óstium palátii: I wyszedszy Athach, szedł do Mardecheusza stojącego na ulicy miejskiej, przede drzwiami pałacu.
7
qui indicávit ei ómnia, quæ accíderant, quómodo Aman promisísset, ut in thesáuros regis pro Iudæórum nece inférret argéntum. Który mu powiedział wszystko co się działo, jako Aman obiecał, że miał wnieść srebro do skarbów królewskich za żydów wytracenie.
8
Exémplar quoque edícti, quod pendébat in Susan, dedit ei, ut regínæ osténderet, et monéret eam, ut intráret ad regem, et deprecarétur eum pro pópulo suo. I kopiją też wyroku, który był przybit w Susan dał mu, aby królowej ukazał, i napominał ją, aby weszła do króla, i prosiła go za ludem swoim.
9
Regréssus Athach, nuntiávit Esther ómnia, quæ Mardochǽus díxerat. Wróciwszy się Athach, powiedział Esther wszystko, co był Mardocheusz rzekł.
10
Quæ respóndit ei, et iussit ut díceret Mardochǽo: Która mu odpowiedziała, i kazała, żeby powiedział Mardocheuszowi.
11
Omnes servi regis, et cunctæ, quæ sub ditióne eius sunt, norunt provínciæ, quod sive vir, sive múlier non vocátus, intérius átrium regis intráverit, absque ulla cunctatióne statim interficiátur: nisi forte rex áuream virgam ad eum teténderit pro signo cleméntiæ, atque ita possit vívere. Ego ígitur quómodo ad regem intráre pótero, quæ trigínta iam diébus non sum vocáta ad eum? Wszyscy służebnicy królewscy, i wszystkie krainy, które pod mocą jego są, wiedzą, iż jeśliby, chocia mężczyzna, choć białagłowa, nie będąc wezwani do sieni wewnętrznej królewskiej wszedł, bez żadnej odwłoki ma być zabit, chybaby król laskę złotą kniemu ściągnął na znak łaski, tożby tak mógł żyw zostać. Jakoż tedy ja mam wniść do króla któram już trzydzieści dni nie jest wezwana do niego?
12
Quod cum audísset Mardochǽus, Co gdy usłyszał Mardocheusz,
13
rursum mandávit Esther, dicens: Ne putes quod ánimam tuam tantum líberes, quia in domo regis es præ cunctis Iudǽis: Zasię wskazał do Esther mówiąc: Nie mnimaj, abyś tylko duszę twoję wyzwoliła mimo wszystkie Żydy, iżeś jest w domu królewskim:
14
si enim nunc silúeris, per áliam occasiónem liberabúntur Iudǽi: et tu, et domus patris tui, períbitis. Et quis novit utrum idcírco ad regnum véneris, ut in tali témpore pararéris? Bo jeśli teraz milczeć będziesz, innym sposobem będą wybawieni żydzi: a ty, i dom ojca twego zginiecie. A kto wie, jeśliś nie dla tego dostąpiła królestwa, abyś na taki czas zgotowana była?
15
Rursúmque Esther hæc Mardochǽo verba mandávit: Znowu Esther do Mardocheusza te słowa wskazała:
16
Vade, et cóngrega omnes Iudǽos, quos in Susan repéreris, et oráte pro me. Non comedátis, et non bibátis tribus diébus, et tribus nóctibus: et ego cum ancíllis meis simíliter ieiunábo, et tunc ingrédiar ad regem contra legem fáciens, non vocáta, tradénsque me morti et perículo. Idź, a zbierz wszystkie Żydy, które w Susan najdziesz, a módlcie się za mną. Nie jedzcie ani pijcie przez trzy dni i przez trzy nocy: a ja takież będę się pościć z służebnicami swemi, a tedy wnidę do króla, czyniąc przeciw prawu, nie będąc wezwana, i wydając się na śmierć i niebezpieczność.
17
Ivit ítaque Mardochǽus, et fecit ómnia, quæ ei Esther præcéperat. Szedł tedy Mardocheusz, i uczynił wszystko co mu była Esther rozkazała.
5
1
Die autem tértio indúta est Esther regálibus vestiméntis, et stetit in átrio domus régiæ, quod erat intérius, contra basílicam regis: at ille sedébat super sólium suum in consistório palátii contra óstium domus. A trzeciego dnia oblokła się Esther w ubiór królewski, i stanęła w sieni domu królewskiego, która była we wnątrz przeciw pokojowi królewskiemu: a on siedział na stolicy swej w sali sądowej w pałacu przeciwko drzwiam domu.
2
Cumque vidísset Esther regínam stantem, plácuit óculis eius, et exténdit contra eam virgam áuream, quam tenébat manu: quæ accédens, osculáta est summitátem virgæ eius. I gdy ujrzał Esther królową stojącą, spodobała się oczam jego, i wyciągnął ku niej laskę złotą, którą trzymał w ręce. A ona przystąpiwszy pocałowała koniec laski jego.
3
Dixítque ad eam rex: Quid vis Esther regína? quæ est petítio tua? étiam si dimídiam partem regni petíeris, dábitur tibi. I rzekł do niej król: Czego chcesz Esther królowa? co za prośba twoja? byś też i o połowicę królestwa prosiła, będzieć dano.
4
At illa respóndit: Si regi placet, óbsecro ut vénias ad me hódie, et Aman tecum ad convívium, quod parávi. A ona odpowiedziała: Jeśli się królowi podoba, proszę, żebyś dziś przyszedł do mnie, i Aman z tobą, na ucztę, którąm nagotowała.
5
Statímque rex, Vocáte, inquit, cito Aman ut Esther obédiat voluntáti. Venérunt ítaque rex et Aman ad convívium, quod eis regína paráverat. I wnet król rzekł: Wzówcie co rychlej Amana, aby dosyć uczynił wolej Esther. Przyszli tedy król i Aman na ucztę, którą im królowa była zgotowała.
6
Dixítque ei rex, postquam vinum bíberat abundánter: Quid petis ut detur tibi? et pro qua re póstulas? étiam si dimídiam partem regni mei petíeris, impetrábis. I rzekł król do niej, napiwszy się dostatkiem wina: Czego żądasz, abyć dano? a o co prosisz? byś też o pół królestwa mego prosiła, uprosisz.
7
Cui respóndit Esther: Petítio mea, et preces sunt istæ: Któremu Esther odpowiedziała: żądanie moje i prośba ta jest:
8
Si invéni in conspéctu regis grátiam, et si regi placet ut det mihi quod póstulo, et meam ímpleat petitiónem: véniat rex et Aman ad convívium quod parávi eis, et cras apériam regi voluntátem meam. Jeślim nalazła łaskę przed obliczem królewskiem, a jeśli się królowi podoba, żeby mi dał o co żądam, i prośbę moję wypełnił: niech przyjdzie król i Aman na ucztę, którąm im zgotowała, a jutro otworzę królowi wolą moję.
9
Egréssus est ítaque illo die Aman lætus et álacer. Cumque vidísset Mardochǽum sedéntem ante fores palátii, et non solum non assurrexísse sibi, sed nec motum quidem de loco sessiónis suæ, indignátus est valde: A tak wyszedł Aman onego dnia wesoły i ochotny. A gdy ujrzał Mardocheusza siedzącego przede drzwiami pałacu, iż nie tylko nie wstał ku niemu, ale ani się ruszył z miejsca siedzenia swego, rozjadł się okrutnie:
10
et dissimuláta ira, revérsus in domum suam, convocávit ad se amícos suos, et Zares uxórem suam: I nie pokazując gniewu, wróciwszy się do domu swego, wezwał do siebie przyjaciół swych, i Zares żonę swoję:
11
et expósuit illis magnitúdinem divitiárum suárum, filiorúmque turbam, et quanta eum glória super omnes príncipes et servos suos rex elevásset. I przełożył im wielkość bogactw swoich, i gromadę synów, i z jak wielką chwałą wywyższył go król nad wszystkie książęta i sługi swoje.
12
Et post hæc ait: Regína quoque Esther nullum álium vocávit ad convívium cum rege præter me: apud quam étiam cras cum rege pransúrus sum. A potem rzekł: królowa też Esther żadnego innego nie wezwała na ucztę z królem, jedno mnie: u której też jutro z królem obiadować mam.
13
Et cum hæc ómnia hábeam, nihil me habére puto, quámdiu vídero Mardochǽum Iudǽum sedéntem ante fores régias. A choć to wszystko mam, zda mi się jakobych nic nie miał, póki będę patrzył na Mardocheusza Żyda siedzącego przede drzwiami królewskimi.
14
Responderúntque ei Zares uxor eius, et céteri amíci: Iube parári excélsam trabem, habéntem altitúdinis quinquagínta cúbitos, et dic mane regi ut appendátur super eam Mardochǽus, et sic ibis cum rege lætus ad convívium. Plácuit ei consílium, et iussit excélsam parári crucem. I odpowiedzieli mu Zares żona jego i inni przyjaciele: Każ nagotować wysokie drzewa mające wzwyż pięćdziesiąt łokci, a rano mów królowi, aby na nim Mardocheusz był obieszon, i tak pójdziesz z królem na ucztę wesoły. Spodobała mu się rada, i kazał nagotować wysok szubienicę.
6
1
Noctem illam duxit rex insómnem, iussítque sibi afférri histórias et annáles priórum témporum. Quæ cum illo præsénte legeréntur, Onej nocy król spać nie mógł, i kazał sobie przynieść historiej kroniki przeszłych czasów. Które gdy przed nim czytano,
2
ventum est ad illum locum ubi scriptum erat, quómodo nuntiásset Mardochǽus insídias Bagáthan, et Thares eunuchórum, regem Assuérum iuguláre cupiéntium. Przyszło do onego miejsca, gdzie było napisano jako Mardocheusz oznajmił zdradę Bagathan i Thares rzezańców, którzy króla Asswerusa zabić chcieli.
3
Quod cum audísset rex, ait: Quid pro hac fide honóris ac prǽmii Mardochǽus consecútus est? Dixérunt ei servi illíus ac minístri: Nihil omníno mercédis accépit. Co król usłyszawszy, rzekł: Co za czci i nagrody za tę wierność dostąpił Mardocheusz? Odpowiedzieli mu dworzanie i słudzy jego: Żadnej zgoła nagrody nie odniósł.
4
Statímque rex: Quis est, inquit, in átrio? Aman quippe intérius átrium domus régiæ intráverat, ut suggéreret regi, et iubéret Mardochǽum affígi patíbulo, quod ei fúerat præparátum. I wnet król rzekł: Kto jest w sieni? Bo Aman wszedł był do sieni we wnętrznej domu królewskiego, aby namienił królowi, i kazał obiesić Mardocheusza na szubienicy, która mu była nagotowana.
5
Respondérunt púeri: Aman stat in átrio. Dixítque rex: Ingrediátur. Odpowiedzieli służebnicy: Aman stoi w sieni. I rzekł król: Niech wnidzie.
6
Cumque esset ingréssus, ait illi: Quid debet fíeri viro, quem rex honoráre desíderat? Cógitans autem in corde suo Aman, et réputans quod nullum álium rex, nisi se, vellet honoráre, A gdy wszedł, rzekł kniemu: Co ma być uczyniono mężowi, którego król chce uczcić? A Aman myśląc w sercu swoim, i rozumiejąc, że król nikogo innego nie chciał uczcić oprócz niego,
7
respóndit: Homo, quem rex honoráre cupit, Odpowiedział: człowiek, którego król chce uczcić,
8
debet índui véstibus régiis, et impóni super equum, qui de sella regis est, et accípere régium diadéma super caput suum, Ma być obleczon w szaty królewskie, i wsadzon na konia, który pod siodłem królewskim chodzi, i wziąć koronę królewską na głowę swą,
9
et primus de régiis princípibus ac tyránnis téneat equum eius, et per platéam civitátis incédens clamet, et dicat: Sic honorábitur, quemcúmque volúerit rex honoráre. A pierwszy z książąt i panów królewskich niech dzierży konia jego, a po ulicy miejskiej idąc niech woła i mówi:
10
Dixítque ei rex: Festína, et sumpta stola et equo, fac, ut locútus es, Mardochǽo Iudǽo, qui sedet ante fores palátii. Cave ne quidquam de his, quæ locútus es, prætermíttas. I rzekł mu król: Pospiesz się, a wziąwszy szatę i konia, uczyń jakoś powiedział Mardocheuszowi Żydowi, który siedzi przede drzwiami pałacu. Strzeż, abyś nic z tego coś mówił nie opuścił.
11
Tulit ítaque Aman stolam et equum, indutúmque Mardochǽum in platéa civitátis, et impósitum equo præcedébat, atque clamábat: Hoc honóre condígnus est, quemcúmque rex volúerit honoráre. A tak wziął Aman szatę królewską i konia, i ubranego Mardocheusza na ulicy miejskiej, i wsadzonego na konia, uprzedzał i wołał. Tej czci godzien jest, kogokolwiek będzie chciał król uczcić.
12
Reversúsque est Mardochǽus ad iánuam palátii: et Aman festinávit ire in domum suam, lugens et opérto cápite: I wrócił się Mardocheusz do drzwi pałacu: a Aman pokwapił się iść do domu swego żałując i okrywszy głowę.
13
narravítque Zares uxóri suæ, et amícis, ómnia quæ eveníssent sibi. Cui respondérunt sapiéntes, quos habébat in consílio, et uxor eius: Si de sémine Iudæórum est Mardochǽus, ante quem cádere cœpísti, non póteris ei resístere, sed cades in conspéctu eius. I powiedział Zares żenie swej, i przyjaciołom wszystko co mu się przydało. Któremu odpowiedzieli mędrcy, które miał w radzie, i żona jego: Jeślić Mardocheusz jest z nasienia Żydowskiego, przed którymeś począł upadać: nie będziesz mu się mógł oprzeć, ale upadniesz przed oczyma jego.
14
Adhuc illis loquéntibus, venérunt eunúchi regis, et cito eum ad convívium, quod regína paráverat, pérgere compulérunt. Gdy jeszcze oni mówili, przyszli rzezańcy królewscy i przymusili że co rychlej szedł na ucztę, którą była królowa zgotowała.
7
1
Intrávit ítaque rex et Aman, ut bíberent cum regína. A tak wszedł król i Aman, aby pili z królową,
2
Dixítque ei rex étiam secúnda die, postquam vino incalúerat: Quæ est petítio tua Esther, ut detur tibi? et quid vis fíeri? étiam si dimídiam partem regni mei petíeris, impetrábis. I rzekł jej król toż drugiego dnia, gdy się był winem zagrzał. Cóż jest za prośba twoja Esther, abyć była dana? i co chcesz, aby się stało? Abyś też prosiła pół królestwa mego, uprosisz.
3
Ad quem illa respóndit: Si invéni grátiam in óculis tuis o rex, et si tibi placet, dona mihi ánimam meam pro qua rogo, et pópulum meum pro quo óbsecro. Któremu ona odpowiedziała: Jeśliżem nalazła łaskę w oczach twoich o królu, i jeślić się podoba, daruj mię duszą moją, o którą proszę, i ludem moim, za którym się przyczyniam.
4
Tráditi enim sumus ego et pópulus meus, ut conterámur, iugulémur, et pereámus. Atque útinam in servos et fámulas venderémur: esset tolerábile malum, et gemens tacérem: nunc autem hostis noster est, cuius crudélitas redúndat in regem. Abowiem wydani jesteśmy ja i lud mój, abyśmy byli skruszeni, wybici i abyśmy zginęli. A daj Boże, abyśmy byli zaprzedani za niewolniki i za niewolnice: znośne by złe było, i milczałabym wzdychając, a teraz nieprzyjaciel nasz jest, którego okrucieństwa ściąga się na króla.
5
Respondénsque rex Assuérus ait: Quis est iste, et cuius poténtiæ, ut hæc áudeat fácere? A odpowiadając król Asswerus rzekł: Któż to jest, i jakiej mocy, żeby to śmiał czynić?
6
Dixítque Esther: Hostis et inimícus noster péssimus iste est Aman. Quod ille áudiens, íllico obstúpuit, vultum regis ac regínæ ferre non sústinens. I rzekła Esther: Sprzeciwnik i nieprzyjaciel nasz niecnotliwy ten jest Aman. Co on usłyszawszy zaraz się zdumiał, królewskiej twarzy i królowej nie mogąc znosić.
7
Rex autem irátus surréxit, et de loco convívii intrávit in hortum arbóribus cónsitum. Aman quoque surréxit ut rogáret Esther regínam pro ánima sua, intelléxit enim a rege sibi parátum malum. A król rozgniewawszy się wstał i z miejsca uczty, i szedł do ogroda drzewy osadzonego. Aman też wstał, aby prosił Esther królowej o duszę swoję, bo zrozumiał, że mu nieszczęście od króla zgotowane było.
8
Qui cum revérsus esset de horto nemóribus cónsito, et intrásset convívii locum, réperit Aman super léctulum corruísse, in quo iacébat Esther, et ait: Etiam regínam vult opprímere, me præsénte, in domo mea. Necdum verbum de ore regis exíerat, et statim operuérunt fáciem eius. Który gdy się wrócił z ogroda gajmi osadzonego, i wszedł na miejsce uczty, nalazł Aman, a on upadł na łóżko, na którem leżała Esther, i rzekł: i królową chce zgwałcić przy mnie w domu moim! Jeszcze wyszło było słowo z ust królewskich, a wnet zakryli twarz jego.
9
Dixítque Harbóna, unus de eunúchis, qui stabant in ministério regis: En lignum, quod paráverat Mardochǽo, qui locútus est pro rege, stat in domo Aman, habens altitúdinis quinquagínta cúbitos. Cui dixit rex: Appéndite eum in eo. I rzekł Harbona jeden z rzezańców, którzy stali na służbie królewskiej. Oto drzewo, które był nagotował Mardocheuszowi, który mówił za królem, stoi w domu Amanowym, mające wzwyż pięćdziesiąt łokiet. Któremu król rzekł: Obieście go na nim,
10
Suspénsus est ítaque Aman in patíbulo, quod paráverat Mardochǽo: et regis ira quiévit. Obieszono tedy Amana na szubienicy, którą był gotował Mardocheuszowi, i uspokoił się gniew królewski.
8
1
Die illo dedit rex Assuérus Esther regínæ domum Aman adversárii Iudæórum, et Mardochǽus ingréssus est ante fáciem regis. Conféssa est enim ei Esther quod esset pátruus suus. Dnia onego dał król Asswerus Esther królowej dom Amana nieprzyjaciela żydowskiego, i Mardocheusz wszedł przed oblicze królewskie: bo mu była przyznała Esther, że jej był stryjem.
2
Tulítque rex ánnulum, quem ab Aman récipi iússerat, et trádidit Mardochǽo. Esther autem constítuit Mardochǽum super domum suam. I wziął król pierścień, który był kazał wziąć od Amana, i dał Mardocheuszowi. A Esther postanowiła Mardocheusza nad domem swoim.
3
Nec his conténta, prócidit ad pedes regis, flevítque, et locúta ad eum orávit, ut malítiam Aman Agagítæ, et machinatiónes eius péssimas, quas excogitáverat contra Iudǽos, iubéret írritas fíeri. I na tem nie przestając, upadła do nóg królewskich, i płakała, i mówiąc do niego prosiła, aby złość Amana Agagitczyka i wymysły jego niecnotliwe, które był wymyślił przeciw Żydom, rozkazał wniwecz obrócić.
4
At ille ex more sceptrum áureum proténdit manu, quo signum cleméntiæ monstrabátur: illáque consúrgens stetit ante eum, A on według zwyczaju ściągnął ręką sceptrum złote, którem się łaski znak pokazował, a ona wstawszy stanęła przed nim,
5
et ait: Si placet regi, et si invéni grátiam in óculis eius, et deprecátio mea non ei vidétur esse contrária, óbsecro, ut novis epístolis, véteres Aman lítteræ, insidiatóris et hostis Iudæórum, quibus eos in cunctis regis provínciis períre præcéperat, corrigántur. I rzekła: Jeśli się podoba królowi, a jeślim nalazła łaskę przed oczyma jego, a prośba moja nie zda mu się przeciwna, proszę, aby nowemi listy stare listy Amana zdrajcę i nieprzyjaciela Żydów, w których rozkazał je wytracić we wszystkich ziemiach królewskich, kasowane były.
6
Quómodo enim pótero sustinére necem et interfectiónem pópuli mei? Bo jakoż będę mogła znosić zabijanie i mordowanie narodu mojego?
7
Respondítque rex Assuérus Esther regínæ, et Mardochǽo Iudǽo: Domum Aman concéssi Esther, et ipsum iussi affígi cruci, quia ausus est manum míttere in Iudǽos. I odpowiedział król Asswerus Estherze królowej i Mardocheuszowi Żydowi: Dom Amanów dałem Esther, a samego kazałem zawiesić na szubienicy, iż śmiał rękę ściągnąć na Żydy.
8
Scríbite ergo Iudǽis, sicut vobis placet, regis nómine, signántes lítteras ánnulo meo. Hæc enim consuetúdo erat, ut epístolis, quæ ex regis nómine mittebántur, et illíus ánnulo signátæ erant, nemo audéret contradícere. A tak napiszcie Żydom, jako się wam podoba, imieniem królewskiem, zapieczętowawszy listy sygnetem moim. Bo ten był obyczaj, iż listom które imieniem królewskim posyłano, a sygnetem jego zapieczętowano, żaden się nie śmiał sprzeciwić.
9
Accitísque scribis et libráriis regis (erat autem tempus tértii mensis, qui appellátur Siban) vigésima et tértia die illíus scriptæ sunt epístolæ, ut Mardochǽus volúerat, ad Iudǽos, et ad príncipes, procuratorésque et iúdices, qui centum vigínti septem provínciis ab India usque ad Æthiópiam præsidébant: provínciæ atque provínciæ, pópulo et pópulo iuxta linguas et lítteras suas, et Iudǽis, prout légere póterant, et audíre. I zawoławszy pisarzów i podpisków królewskich (a był czas miesiąca trzeciego, który zowią Syban) dwudziestego i trzeciego dnia jego napisano listy, jako był chciał Mardocheusz, do Żydów i do książąt, i do Oekonomów, i Sędziów, którzy byli przełożeni we stu i dwudziestu, i siedmi ziemiach od Indyiej aż do Aethyoptej: krainie i krainie, narodowi i narodowi wedle języków i pisem ich: i Żydom jako czytać mogli i słuchać.
10
Ipsǽque epístolæ, quæ regis nómine mittebántur, ánnulo ipsíus obsignátæ sunt, et missæ per veredários: qui per omnes províncias discurréntes, véteres lítteras novis núntiis prævenírent. A te listy, które posyłano imieniem królewskiem, sygnetem jego zapieczętowane są i rozesłane przez prędkie posły: którzyby po wszystkich ziemiach biegając one pierwsze listy nowemi poselstwy uprzedzili:
11
Quibus imperávit rex, ut convenírent Iudǽos per síngulas civitátes, et in unum præcíperent congregári ut starent pro animábus suis, et omnes inimícos suos cum coniúgibus ac líberis et univérsis dómibus, interfícerent atque delérent, et spólia eórum diríperent. Którym król rozkazał, aby szli do żydów w każdem mieście, i kazali się im zgromadzić, aby się zastawili za dusze swe, a wszystkie swe nieprzyjacioły, z żonami, z dziećmi, i ze wszystkiemi domy pobili i wygładzili, i korzyści ich pobrali.
12
Et constitúta est per omnes províncias una ultiónis dies, id est tertiadécima mensis duodécimi Adar. I naznaczon jest po wszystkich ziemiach jeden dzień pomsty, to jest, trzynasty miesiąca dwunastego Adar.
13
Summáque epístolæ hæc fuit, ut in ómnibus terris ac pópulis, qui regis Assuéri subiacébant império, notum fíeret, parátos esse Iudǽos ad capiéndam vindíctam de hóstibus suis. A summa listu ta była, aby we wszystkich ziemiach i narodach, które były pod państwem Asswerusa króla, wiadomo było, iż żydowie byli gotowi mścić się nad nieprzyjacioły swemi.
14
Egressíque sunt veredárii céleres núntia perferéntes, et edíctum regis pepéndit in Susan. I bieżeli podwodnicy prędcy poselstwa nosząc, a wyrok królewski rozbito w Susan.
15
Mardochǽus autem de palátio, et de conspéctu regis egrédiens, fulgébat véstibus régiis, hyacínthinis vidélicet et aériis, corónam áuream portans in cápite, et amíctus sérico pállio atque purpúreo. Omnísque cívitas exsultávit, atque lætáta est. A Mardocheusz, wychodząc z pałacu i od oczu królewskich, świecił się w szatach królewskich, to jest w Hiacyntowych, i w białych: nosząc na głowie koronę złotą, i odziany płaszczem jedwabnym i szarłotowym. I wszystko miasto weseliło się i radowało.
16
Iudǽis autem nova lux oríri visa est, gáudium, honor, et tripúdium. A Żydom nowa światłość zdała się wschodzić, wesele, cześć, i tańce.
17
Apud omnes pópulos, urbes, atque províncias, quocúmque regis iussa veniébant, mira exsultátio, épulæ atque convívia, et festus dies: in tantum ut plures altérius gentis et sectæ eórum religióni et cæremóniis iungeréntur. Grandis enim cunctos Iudáici nóminis terror inváserat. I wszystkich narodów, miast i krain, gdziekolwiek mandaty królewskie przychodziły, dziwne radości, biesiady, i uczty, i święto: tak, iż mnodzy inszego narodu i sekty, na wiarę i ceremonie przystawali: Bo był na wszystkie przypadł wielki strach imienia żydowskiego.
9
1
Igitur duodécimi mensis, quem Adar vocári ante iam díximus, tertiadécima die, quando cunctis Iudǽis interféctio parabátur, et hostes eórum inhiábant sánguini, versa vice Iudǽi superióres esse cœpérunt, et se de adversáriis vindicáre. Dwunastego tedy miesiąca, któryśmy wyżej powiedzieli, że Adar zowią, trzynastego dnia, kiedy wszystkim Żydom zatracenie gotowano, a nieprzyjaciele krwie ich pragnęli, za odmianą szczęścia, Żydowie poczęli brać górę, i mścić się nad nieprzyjacioły swemi.
2
Congregatíque sunt per síngulas civitátes, óppida, et loca, ut exténderent manum contra inimícos, et persecutóres suos. Nullúsque ausus est resístere, eo quod omnes pópulos magnitúdinis eórum formído penetrárat. I zebrali się po wszystkich miastach i miasteczkach i miejscach, aby wyciągnęli rękę na nieprzyjacioły i prześladowniki swoje. I żaden się nie śmiał sprzeciwić, dla tego, że strach wielkości ich przeraził był wszystkie narody.
3
Nam et provinciárum iúdices, et duces, et procuratóres, omnísque dígnitas, quæ síngulis locis ac opéribus prǽerat, extollébant Iudǽos timóre Mardochǽi: Bo i Sędziowie krain, i książęta, i Oekonomowie, i wszyscy dygnitarze, którzy nad każdem miejscem i sprawą przełożeni byli, wywyższali Żydy, bojąc się Mardocheusza:
4
quem príncipem esse palátii, et plúrimum posse cognóverant: fama quoque nóminis eius crescébat quotídie, et per cunctórum ora volitábat. O którym dowiedzieli się, że był przedniejszy na pałacu, a iż wiele mógł: sława też imienia jego co dzień rosła, i było jej pełno w uściech wszystkich ludzi.
5
Itaque percussérunt Iudǽi inimícos suos plaga magna, et occidérunt eos, reddéntes eis quod sibi paráverant fácere: I tak pobili Żydowie nieprzyjacioły swe porażką wielką, i pozabijali je, oddawając im co im byli gotowi uczynić:
6
in tantum ut étiam in Susan quingéntos viros interfícerent, extra decem fílios Aman Agagítæ hostis Iudæórum: quorum ista sunt nómina: Tak barzo, że też w Susan pięć set mężów zabili, oprócz dziesiąci synów Amana Agagejczyka nieprzyjaciela Żydowskiego, których te są imiona:
7
Pharsandátha, et Delphon, et Esphátha, Pharsandatha, i Delphon, i Esphatha,
8
et Phorátha, et Adalía, et Aridátha, I Phoratha, i Adalia, i Aridatha,
9
et Phermésta, et Arísai, et Arídai, et Iezátha. I Phermesta, i Arisaj, i Aridaj, i Jezatha.
10
Quos cum occidíssent, prædas de substántiis eórum tángere noluérunt. Które pobiwszy, łupów z majętności ich tykać się nie chcieli.
11
Statímque númerus eórum, qui occísi erant in Susan, ad regem relátus est. I natychmiast liczbę onych, których pobito w Susan, do króla przyniesiono.
12
Qui dixit regínæ: In urbe Susan interfecérunt Iudǽi quingéntos viros, et álios decem fílios Aman: quantam putas eos exercére cædem in univérsis provínciis? Quid ultra póstulas, et quid vis ut fíeri iúbeam? Który rzekł królowej: W mieście Susan zabili Żydowie pięć set mężów i innych dziesiąci synów Amanowych: jako wielki mord mniemasz, oni czynią we wszystkich krainach? Czegóż więcej prosisz, a co chcesz, abych kazał uczynić?
13
Cui illa respóndit: Si regi placet, detur potéstas Iudǽis, ut sicut fecérunt hódie in Susan, sic et cras fáciant, et decem fílii Aman in patíbulis suspendántur. Któremu ona odpowiedziała: Jeślić się królowi podoba, niechby dano moc Żydom, aby jako dziś uczynili w Susan, tak i jutro uczynili: a dziesięć synów Amonowych, aby na szubienicach zawieszono.
14
Præcepítque rex, ut ita fíeret. Statímque in Susan pepéndit edíctum, et decem fílii Aman suspénsi sunt. I rozkazał król, aby się tak stało. I wnet w Susan rozbito wyrok, i dziesiąci synów Amanowych obieszono.
15
Congregátis Iudǽis quartadécima die mensis Adar, interfécti sunt in Susan trecénti viri: nec eórum ab illis dirépta substántia est. A gdy się zebrali Żydzi czternastego dnia miesiąca Adar, zabito w Susan trzy sta mężów: ani majętność ich nie była od nich rozszarpana.
16
Sed et per omnes províncias, quæ ditióni regis subiacébant, pro animábus suis stetérunt Iudǽi, interféctis hóstibus ac persecutóribus suis: in tantum ut septuagínta quinque míllia occisórum impleréntur, et nullus de substántiis eórum quidquam contíngeret. Ale i po wszystkich ziemiach, które były pod mocą królewską, zastawowali się Żydowie za swe dusze pobiwszy nieprzyjacioły prześladowce swoje: tak barzo, że doszło siedmdziesiąt i pięć tysięcy zabitych, a żaden się niczego nie tknął z ich majętności.
17
Dies autem tertiusdécimus mensis Adar primus apud omnes interfectiónis fuit, et quartadécima die cǽdere desiérunt. Quem constituérunt esse solémnem, ut in eo omni témpore deínceps vacárent épulis, gáudio, atque convíviis. A dzień trzynasty miesiąca Adar był u wszystkich pierwszy zabijania, a czternastego dnia zabijać przestali: który postanowili, aby był uroczysty, aby weń napotem zawżdy biesiady i wesela i uczty sprawowali.
18
At hi, qui in urbe Susan cædem exercúerant, tertiodécimo et quartodécimo die eiúsdem mensis in cæde versáti sunt: quintodécimo autem die percútere desiérunt. Et idcírco eúmdem diem constituérunt solémnem epulárum atque lætítiæ. Ale ci, którzy w mieście Susan zabijali, trzynastego i czternastego dnia tegoż miesiąca zabijaniem się zabawiali: a piętnastego dnia zabijać przestali. I przetoż tenże dzień uroczysty postanowili na uczty i na wesele.
19
Hi vero Iudǽi, qui in óppidis non murátis ac villis morabántur, quartumdécimum diem mensis Adar conviviórum et gáudii decrevérunt, ita ut exsúltent in eo, et mittant sibi mútuo partes epulárum et cibórum. Ci lepak Żydowie, którzy w miasteczkach niemurowanych i po wsiach mieszkali, czternasty dzień miesiąca Adar na biesiady i na wesela postanowili, tak, aby się weń radowali, i słali części uczty i potraw jeden drugiemu.
20
Scripsit ítaque Mardochǽus ómnia hæc, et lítteris comprehénsa misit ad Iudǽos, qui in ómnibus regis provínciis morabántur, tam in vicíno pósitis, quam procul, Spisał tedy Mardocheusz to wszystko, i listami zamknąwszy, rozesłał do Żydów, którzy po wszystkich krainach królewskich mieszkali, tak blizko leżących, jako odległych:
21
ut quartamdécimam et quintamdécimam diem mensis Adar pro festis suscíperent, et reverténte semper anno solémni celebrárent honóre: Aby czternasty i piętnasty dzień miesiąca Adar za święta przyjęli, a na każdy rok zawsze uroczystą czcią obchodzili:
22
quia in ipsis diébus se ulti sunt Iudǽi de inimícis suis, et luctus atque tristítia in hilaritátem gaudiúmque convérsa sunt, esséntque dies isti epulárum atque lætítiæ, et mítterent sibi ínvicem cibórum partes, et paupéribus munúscula largiréntur. Iż w te dni pomścili się Żydzi nad nieprzyjacioły swemi, a płacz i smętek obróciły się im w radość i w wesele: ażeby te dni obchodzili ź biesiadami i z weselem, i posyłali jeden drugiemu części potraw, i ubogim dary dawali.
23
Susceperúntque Iudǽi in solémnem ritum cuncta quæ eo témpore fácere cœ́perant, et quæ Mardochǽus lítteris faciénda mandáverat. I przyjęli Żydowie w uroczysty obrząd wszystko co na on czas czynić poczęli, i co Mardocheusz przez listy czynić rozkazał.
24
Aman enim, fílius Amadáthi stirpis Agag, hostis et adversárius Iudæórum, cogitávit contra eos malum, ut occíderet illos, atque deléret: et misit phur, quod nostra lingua vértitur in sortem. Abowiem Aman, syn Amadathy z pokolenia Agag, nieprzyjaciel i przeciwnik żydowski, myśli złość przeciwko im, aby je był pobił i zgładził: i miotał Phur, który naszym językiem wykłada się los.
25
Et póstea ingréssa est Esther ad regem, óbsecrans ut conátus eius lítteris regis írriti fíerent: et malum, quod contra Iudǽos cogitáverat, reverterétur in caput eius. Dénique et ipsum et fílios eius affixérunt cruci. A potem weszła Esther do króla, prosząc aby usiłowanie jego, listy królewskimi wniwecz obrócone było: a złość, którą przeciw Żydom myślił, obróciła się na głowę jego. Nawet i samego, i syny jego, na szubienicy obiesili.
26
Atque ex illo témpore dies isti appelláti sunt phurim, id est sórtium: eo quod phur, id est sors, in urnam missa fúerit. Et cuncta, quæ gesta sunt, epístolæ, id est, libri huius volúmine continéntur: I od onego czasu te dni nazwano Phurim, to jest, losów: przeto iż Phur, to jest, los, w banię był wrzucony. I wszystko co się działo, w liście, to jest, w tych ksiegach zamyka się:
27
quæque sustinuérunt, et quæ deínceps immutáta sunt, suscepérunt Iudǽi super se et semen suum, et super cunctos, qui religióni eórum voluérunt copulári, ut nulli líceat duos hos dies absque solemnitáte transígere: quos scriptúra testátur, et certa éxpetunt témpora, annis sibi iúgiter succedéntibus. I co ucierpieli, i co napotem odmieniono, przyjęli na się Żydzi i na nasienie swoje, i na wszystkie, którzy na wiarę ich przystać chcieli: aby się żadnemu nie godziło tych, dwu dni bez święcenia strawić, o których pismo świadczy, i pewne czasy wyciągają rok po roku ustawicznie.
28
Isti sunt dies, quos nulla unquam delébit oblívio, et per síngulas generatiónes cunctæ in toto orbe provínciæ celebrábunt: nec est ulla cívitas, in qua dies phurim, id est sórtium, non observéntur a Iudǽis, et ab eórum progénie, quæ his cæremóniis obligáta est. Teć są dni, których zapamiętanie żadne nigdy nie zgładzi, i w każdym wieku wszystkie krainy po wszem świecie obchodzić będą: i niemasz żadnego miasta, w któremby dni Phurim, to jest losów, nie były od Żydów święcone, i od ich potomków, którzy są na te ceremonie obowiązani.
29
Scripserúntque Esther regína fília Abíhail, et Mardochǽus Iudǽus, étiam secúndam epístolam, ut omni stúdio dies ista solémnis sancirétur in pósterum: I napisali Esther królowa córka Abihail i Mardocheusz Żydowin jeszcze drugi list, aby ze wszelaką pilnością ten dzień ustanowiony był za święty na potomne czasy.
30
et misérunt ad omnes Iudǽos, qui in centum vigínti septem provínciis regis Assuéri versabántur, ut habérent pacem, et suscíperent veritátem, I posłali do wszystkich Żydów, którzy mieszkali we stu i dwudziestu i siedmi krainach Asswerusa króla, aby mieli pokój, i przyjmowali prawdę,
31
observántes dies sórtium, et suo témpore cum gáudio celebrárent: sicut constitúerant Mardochǽus et Esther, et illi observánda suscepérunt a se, et a sémine suo, ieiúnia, et clamóres, et sórtium dies, Zachowywając dni losów, a czasu swego z radością obchodząc: jako Mardocheusz z Esther postanowili, a oni chować obiecali, i sami i z potomstwem swoim, posty i wołania, i dni losów,
32
et ómnia, quæ libri huius, qui vocátur Esther, história continéntur. I wszystko co się w historiej tych ksiąg, które zowią Esther, zamyka.
10
1
Rex vero Assuérus omnem terram, et cunctas maris ínsulas fecit tributárias: A król Asswerus uczynił hołdowne, wszystkę ziemię, i wszystkie wyspy morskie.
2
cuius fortitúdo et impérium, et dígnitas atque sublímitas, qua exaltávit Mardochǽum, scripta sunt in libris Medórum, atque Persárum: Którego moc i panowanie i zacność, i wywyższenie, którem wywyższył Mardocheusza, napisane są w księgach Medskich i Perskich:
3
et quómodo Mardochǽus Iudáici géneris secúndus a rege Assuéro fúerit: et magnus apud Iudǽos, et acceptábilis plebi fratrum suórum, quærens bona pópulo suo, et loquens ea, quæ ad pacem séminis sui pertinérent. I jako Mardocheusz z narodu żydowskiego, był wtórym po królu Asswerusie: i wielki u żydów, a wdzięcznym ludowi braciej swej, starając się o dobre ludu swego, i mówiąc to co należało ku pokojowi narodu swego.
4
[Quæ habéntur in Hebrǽo, plena fide expréssi. Hæc autem, quæ sequúntur, scripta réperi in editióne vulgáta, quæ Græcórum lingua et lítteris continéntur: et ínterim post finem libri hoc capítulum ferebátur: quod iuxta consuetúdinem nostram óbelo, id est veru prænotávimus.] Dixítque Mardochǽus: A Deo facta sunt ista. I rzekł Mardocheusz: Od Bogać się to stało.
5
Recordátus sum sómnii, quod víderam, hæc éadem significántis: nec eórum quidquam írritum fuit. Wspomniałem na sen, którym widział, toż znaczący: a nic się z niego nie odmieniło.
6
Parvus fons, qui crevit in flúvium, et in lucem, solémque convérsus est, et in aquas plúrimas redundávit: Esther est, quam rex accépit uxórem, et vóluit esse regínam. Małe źródło, które urosło w rzekę, i obróciło się w światłości w słońce, i w wody wielkie się rozlało: jest Esther, którą król wziął za żonę, i chciał, aby była królową.
7
Duo autem dracónes: ego sum, et Aman. A dwa smokowie: jestem ja i Aman.
8
Gentes, quæ convénerant: hi sunt, qui conáti sunt delére nomen Iudæórum. Narodowie, którzy się byli zebrali: ci są, którzy chcie­li zgładzić imię Żydowskie.
9
Gens autem mea Israel est, quæ clamávit ad Dóminum, et salvum fecit Dóminus pópulum suum: liberavítque nos ab ómnibus malis, et fecit signa magna atque porténta inter gentes: A naród mój, jest lud Izraelski, który wołał do Pana, i zachował Pan lud swój: i wybawił nas ode wszystkiego złego: i uczynił znaki wielkie i dziwy między narody.
10
et duas sortes esse præcépit, unam pópuli Dei, et álteram cunctárum géntium. I rozkazał, aby dwa losy były, jeden ludu Bożego, a drugi wszystkich narodów.
11
Venítque útraque sors in statútum ex illo iam témpore diem coram Deo univérsis géntibus: I przyszły oba losy na dzień złożony od onego czasu przed Bogiem wszem narodom:
12
et recordátus est Dóminus pópuli sui, ac misértus est hereditátis suæ. I wspomniał Pan na lud swój, i zmiłował się nad swem dziedzictwem.
13
Et observabúntur dies isti in mense Adar quartadécima, et quintadécima die eiúsdem mensis, cum omni stúdio, et gáudio in unum cœtum pópuli congregáti, in cunctas deínceps generatiónes pópuli Israel. I będą obchodzone te dni w miesiącu Adar, czter­nastego i piętnastego dnia tegoż miesiąca, ze wszystką pil­nością i z weselem ludu w jedne gromadę zebranego, na wszystkie napotem rodzaje ludu Izraelskiego.
11
1
Anno quarto, regnántibus Ptolemǽo, et Cleopátra, attulérunt Dosithǽus, qui se sacerdótem, et Levítici géneris ferébat, et Ptolemǽus fílius eius, hanc epístolam phurim, quam dixérunt interpretátum esse Lysímachum Ptolemǽi fílium in Ierúsalem. Roku czwartego za królowania Ptolomeusa i Kleopatry, Dositheus, który się mienił być kapłanem i z rodu Lewitckiego, i Ptolomeus syn jego przynieśli ten list Phurim, który powiedzieli, że przełożył Lysimachus syn Ptolomeusów w Jeruzalem.
2
[Hoc quoque princípium erat in editióne vulgáta, quod nec in Hebrǽo, nec apud ullum fertur intérpretum.] Anno secúndo, regnánte Artaxérxe máximo, prima die mensis Nisan, vidit sómnium Mardochǽus fílius Iáiri, fílii Sémei, fílii Cis, de tribu Béniamin: Roku wtórego za królowania Artaxerxa wielkie­go, pierwszego dnia księżyca Nisan, widział sen Mardocheusz syn Jair, syna Semei, syna Cis, z pokolenia Benjamin:
3
homo Iudǽus, qui habitábat in urbe Susis, vir magnus, et inter primos aulæ régiæ. Człowiek Żydowin, który mieszkał w mieście Susis, mąż zacny, i między pierwszemi dworu królewskiego.
4
Erat autem de eo número captivórum, quos transtúlerat Nabuchodónosor rex Babylónis de Ierúsalem cum Iechonía rege Iuda. A był z tej liczby więźniów, które był przeniósł Nabuchodonozor król Babiloński z Jeruzalem, z Jechoniaszem królem Judzkim:
5
Et hoc eius sómnium fuit: apparuérunt voces, et tumúltus, et tonítrua, et terræmótus, et conturbátio super terram: A sen jego był ten: Ukazały się głosy i burzenia, i grzmienia, i trzęsienia ziemie, i zamieszanie wielkie na ziemi:
6
et ecce duo dracónes magni, paratíque contra se in prœ́lium. Alić oto dwa wielcy smokowie, i gotowi potkać się z sobą.
7
Ad quorum clamórem cunctæ concitátæ sunt natiónes, ut pugnárent contra gentem iustórum. Na których wołanie wzruszyły się wszystkie narody, aby walczyły przeciw narodowi sprawiedliwych.
8
Fuítque dies illa tenebrárum et discríminis, tribulatiónis et angústiæ, et ingens formído super terram. I był on dzień ciemności i niebezpieczeństwa, utra­pienia i ucisku, i okrutny strach na ziemi.
9
Conturbatáque est gens iustórum timéntium mala sua, et præparáta ad mortem. I zatrwożył się naród sprawiedliwych, bojąc się złego swego, i gotowy na śmierć.
10
Clamaverúntque ad Deum: et illis vociferántibus, fons parvus crevit in flúvium máximum, et in aquas plúrimas redundávit. I wołali do Boga: a gdy oni krzyczeli, źródło małe Urosło rzeką wielką, i rozlało się wielką wodą.
11
Lux et sol ortus est, et húmiles exaltáti sunt, et devoravérunt ínclytos. Światłość i słońce weszło, i poniżeni byli powyższeni, i pożarli zacne.
12
Quod cum vidísset Mardochǽus, et surrexísset de strato, cogitábat quid Deus fácere vellet: et fixum habébat in ánimo, scire cúpiens quid significáret sómnium. Co gdy ujrzał Mardocheusz, i wstał z łoża, myślił coby chciał Bóg uczynić: i wbił sobie w serce, chcąc wie­dzieć coby sen znaczył.
12
1
Morabátur autem eo témpore in aula regis cum Bagátha et Thara eunúchis regis, qui ianitóres erant palátii. A na on czas mieszkał na dworze królewskim, z Bagatha i z Thaa rzezańcami królewskimi, którzy byli odźwiernymi pałacu.
2
Cumque intellexísset cogitatiónes eórum, et curas diligéntius pervidísset, dídicit quod conaréntur in regem Artaxérxem manus míttere, et nuntiávit super eo regi. A gdy wyrozumiał myśli ich, i starania ich pilnie wy­patrzył, doszedł, iż się chcieli targnąć na króla Artaxerxa i dał o tem znać królowi.
3
Qui de utróque, hábita quæstióne, conféssos iussit duci ad mortem. Który obudwu dawszy na próbę, gdy się przyznali, kazał wieść na śmierć.
4
Rex autem quod gestum erat, scripsit in commentáriis: sed et Mardochǽus rei memóriam lítteris trádidit. A król to co się stało, w kroniki wpisał: ale i Mardocheusz pamiątkę rzeczy wypisał.
5
Præcepítque ei rex, ut in aula palátii morarétur, datis ei pro delatióne munéribus. I rozkazał mu król, aby mieszkał na pałacu, dawszy mu dary za odniesienie.
6
Aman vero fílius Amadáthi Bugǽus erat gloriosíssimus coram rege, et vóluit nocére Mardochǽo et pópulo eius pro duóbus eunúchis regis, qui fúerant interfécti. [Hucúsque proœ́mium. Quæ sequúntur, in eo loco pósita erant, ubi scriptum est in volúmine,] Et diripuérunt bona, vel substántias eórum. [Quæ in sola vulgáta editióne repérimus.] Epístolæ autem hoc exémplar fuit. A Aman syn Amadath Bugejczyk był nasławniejszy przed królem, i chciał zaszkodzić Mardocheuszowi, i na­rodowi jego, dla dwu rzezańców królewskich, którzy byli straceni.
13
1
Rex máximus Artaxérxes ab India usque Æthiópiam, centum vigínti septem provinciárum princípibus, et dúcibus, qui eius império subiécti sunt, salútem. Król wielki Artaxerxes, od Indyej aż do Aethyopiej, sto dwadzieścia i siedm krain przełożonym i książętom, którzy są pod jego panowaniem, zdrowia.
2
Cum plúrimis géntibus imperárem, et univérsum orbem meæ ditióni subiugássem, vólui nequáquam abúti poténtiæ magnitúdine, sed cleméntia et lenitáte gubernáre subiéctos, ut absque ullo terróre vitam siléntio transigéntes, optáta cunctis mortálibus pace frueréntur. Gdyż nad barzo wielą narodów panuję, i wszystekem świat podbił pod moc swoję, nie chciałem jednak źle uży­wać wielkości mocy, ale łaskawością i łagodnością sprawo­wać poddane, aby bez żadnego strachu żywot spokojnie wiodąc, pokoju, którego wszyscy ludzie pragną, zażywali.
3
Quærénte autem me a consiliáriis meis quómodo posset hoc impléri, unus qui sapiéntia et fide céteros præcellébat, et erat post regem secúndus, Aman nómine, Ale gdym się pytał Rad moich, jakoby się to wypełnić mogło, jeden z nich, który mądrością i wiernością inne prze­chodził, i był po królu wtóry, imieniem Aman,
4
indicávit mihi in toto orbe terrárum pópulum esse dispérsum, qui novis uterétur légibus, et contra ómnium géntium consuetúdinem fáciens, regum iussa contémneret, et universárum concórdiam natiónum sua dissensióne violáret. Oznajmił mi, że jest lud po wszystkim świecie rozprószony, który nowych praw używa, i przeciwko wszech narodów zwyczajowi czyniąc, królewskiem rozkazaniem gardzi, i zgodę wszech narodów swoją niezgodą targa.
5
Quod cum didicissémus, vidéntes unam gentem rebéllem advérsus omne hóminum genus pervérsis uti légibus, nostrísque iussiónibus contraíre, et turbáre subiectárum nobis provinciárum pacem atque concórdiam, Czego, gdyśmy się dowiedzieli, widząc, że jeden naród odporny, przeciwko wszemu rodzajowi ludzkiemu prze­wrotnych praw używa, a naszemu się rozkazaniu sprzeci­wia, a pokój i zgodę krain nam poddanych targa,
6
iússimus ut quoscúmque Aman, qui ómnibus provínciis præpósitus est, et secúndus a rege, et quem patris loco cólimus, monstráverit, cum coniúgibus ac líberis deleántur ab inimícis suis, nullúsque eórum misereátur, quartadécima die duodécimi mensis Adar anni præséntis: Rozkazaliśmy, aby którekolwiek Aman (który nad wszystkimi krainami jest przełożony, i wtóry po królu, i którego na miejscu ojca czciemy) pokaże, z żonami i z dziećmi od nieprzyjaciół swych byli wygładzeni, a żeby się ich żaden nie użałował, czternastego dnia dwunastego mie­siąca Adar roku niniejszego:
7
ut nefárii hómines uno die ad ínferos descendéntes, reddant império nostro pacem, quam turbáverant. [Hucúsque exémplar epístolæ. Quæ sequúntur, post eum locum scripta réperi, ubi légitur,] Pergénsque Mardochǽus, fecit ómnia, quæ ei mandáverat Esther. [Nec tamen habéntur in Hebráico, et apud nullum pénitus ferúntur intérpretum.] Aby złościwi ludzie jednego dnia stąpiwszy do piekła, przywrócili królestwu naszemu pokój, który byli zgwał­cili. A tak szedszy Mardocheusz uczynił wszystko co mu Esther rozkazała.
8
Mardochǽus autem deprecátus est Dóminum, memor ómnium óperum eius, A Mardocheusz modlił się Panu, pomiętając na wszystkie sprawy jego,
9
et dixit: Dómine Dómine rex omnípotens, in ditióne enim tua cuncta sunt pósita, et non est qui possit tuæ resístere voluntáti, si decréveris salváre Israel. I rzekł: Panie, Panie, królu wszechmogący, bo w mocy twojej wszystko jest położono, i niemasz, ktoby się móg woli twej sprzeciwić, jeśli będziesz chciał zachować Izrael.
10
Tu fecísti cælum et terram, et quidquid cæli ámbitu continétur. Tyś stworzył niebo i ziemię, i cokolwiek się okręgiem niebieskim zamyka.
11
Dóminus ómnium es, nec est qui resístat maiestáti tuæ. Panem wszystkich jesteś, i niemasz, ktoby się sprze­ciwił majestatowi twemu.
12
Cuncta nosti, et scis quia non pro supérbia et contumélia, et áliqua glóriæ cupiditáte, fécerim hoc, ut non adorárem Aman superbíssimum Wszystko znasz, i wiesz, żem ani z pychy, ani ze wzgardy, ani z jakiej czci pragnienia to uczynił, żem się nie kłaniał Amanowi napyszniejszemu.
13
(libénter enim pro salúte Israel étiam vestígia pedum eius deosculári parátus essem), (Dla zachowania bowiem ludu Izraelskiego gotówbych był i stopy całować).
14
sed tímui ne honórem Dei mei transférrem ad hóminem, et ne quemquam adorárem, excépto Deo meo. Alem się bał, abym czci Boga mego nie przeniósł na człowieka, a żebych się nikomu nie kłaniał, oprócz Boga mego.
15
Et nunc Dómine rex Deus Abraham miserére pópuli tui, quia volunt nos inimíci nostri pérdere, et hereditátem tuam delére. A teraz Panie królu, Boże Abrahamów, zmiłuj się nad ludem twym, boć nas chcą nieprzyjaciele naszy wytracić, i dziedzictwo twoje wygubić.
16
Ne despícias partem tuam, quam redemísti tibi de Ægýpto. Nie wzgardzaj cząstki twojej, którąś sobie wykupił z Egiptu.
17
Exáudi deprecatiónem meam, et propítius esto sorti et funículo tuo, et convérte luctum nostrum in gáudium, ut vivéntes laudémus nomen tuum Dómine, et ne claudas ora te canéntium. Wysłuchaj prośbę moję, a bądź miłościw działowi i sznurkowi twemu, a obróć żałobę nasze w wesele, aby­śmy żywi będąc, chwalili imię twoje Panie, a nie zamykaj ust o tobie śpiewających.
18
Omnis quoque Israel pari mente et obsecratióne clamávit ad Dóminum, eo quod eis certa mors impendéret. Wszystek też Izrael takiemże sercem i modlitwą do Pana, przeto, iż nad nimi pewna śmierć wisiała.
14
1
Esther quoque regína confúgit ad Dóminum, pavens perículum, quod imminébat. Esther też królowa uciekła się do Pana, bojąc się niebezpieczeństwa, które nadchodziło.
2
Cumque deposuísset vestes régias, flétibus et lúctui apta induménta suscépit, et pro unguéntis váriis, cínere et stércore implévit caput, et corpus suum humiliávit ieiúniis: omniáque loca, in quibus ántea lætári consuéverat, crínium laceratióne complévit. A zewlókszy się z odzienia królewskiego, płaczu i żałobie przystojne szaty wzięła, a miasto rozlicznych olejków, popiołem i gnojem głowę napełniła, i ciało swe postami poniżyła, i wszystkie miejsca na, których przedtem zwykła bywać wesoła, targaniem włosów napełniła.
3
Et deprecabátur Dóminum Deum Israel, dicens: Dómine mi, qui rex noster es solus, ádiuva me solitáriam, et cuius præter te nullus est auxiliátor álius. I prosiła Pana Boga Izraelskiego, mówiąc: Panie mój, któryś sam jest królem naszym, wspomóż mię opuszczoną, a która oprócz ciebie żadnego innego pomocnika nie ma.
4
Perículum meum in mánibus meis est. Niebezpieczeństwo moje jest w ręku moich.
5
Audívi a patre meo, quod tu Dómine tulísses Israel de cunctis géntibus, et patres nostros ex ómnibus retro maióribus suis, ut possidéres hereditátem sempitérnam, fecistíque eis sicut locútus es. Słyszałam od ojca mego, żeś ty Panie wziął Izraela ze wszech narodów, a ojce nasze ze wszystkich pozad przodków ich, abyś posiadł dziedzictwo wieczne, i uczyni­łeś im jakoś rzekł.
6
Peccávimus in conspéctu tuo, et idcírco tradidísti nos in manus inimicórum nostrórum: Zgrzeszyliśmy przed oczyma twemi, i przetoś nas dał w ręce nieprzyjaciół naszych:
7
colúimus enim deos eórum. Iustus es Dómine: Bośmy służyli bogom ich. Sprawiedliwyś jest Pa­nie.
8
et nunc non eis súfficit, quod duríssima nos ópprimunt servitúte, sed robur mánuum suárum, idolórum poténtiæ deputántes, Lecz teraz nie mają na tem dosyć, że nas ciężką nie­wolą ściskają, ale siłę rąk swoich mocy bałwańskiej przy­pisując,
9
volunt tua mutáre promíssa, et delére hereditátem tuam, et cláudere ora laudántium te, atque exstínguere glóriam templi et altáris tui, Chcą odmienić obietnice twoje, i wytracić dziedzi­ctwo twoje, i zawrzeć usta chwalących cię, i zgasić sławę kościoła i ołtarza twego,
10
ut apériant ora géntium, et laudent idolórum fortitúdinem, et prǽdicent carnálem regem in sempitérnum. Aby otworzyli usta poganów, a chwalili możność bałwanów, i wielbili cielesnego króla na wieki.
11
Ne tradas Dómine sceptrum tuum his, qui non sunt, ne rídeant ad ruínam nostram: sed convérte consílium eórum super eos, et eum, qui in nos cœpit sævíre, dispérde. Nie dawajże Panie sceptrum twego tym, którzy nie są, by się nie śmiali na upadek nasz; ale obróć radę ich na nie, a tego, który się począł srożyć na nas, zatrać.
12
Meménto Dómine, et osténde te nobis in témpore tribulatiónis nostræ, et da mihi fidúciam, Dómine rex deórum, et univérsæ potestátis. Wspomni Panie, a ukaż się nam czasu ucisku na­szego, a daj mi śmiałość Panie królu Bogów, i wszystkiej mocy:
13
Tríbue sermónem compósitum in ore meo in conspéctu leónis, et transfer cor illíus in ódium hostis nostri, ut et ipse péreat, et céteri, qui ei conséntiunt. Daj mowę ozdobną w usta moje przed oczyma lwa, a obróć serce jego ku nienawiści nieprzyjaciela naszego, aby i on zginął, i inni, którzy się z nim zgadzają,
14
Nos autem líbera manu tua, et ádiuva me, nullum áliud auxílium habéntem nisi te, Dómine, qui habes ómnium sciéntiam, A nas wybaw ręką twoją, a wspomóż mię, żadnej in­nej pomocy nie mającej, jedno ciebie Panie, który masz wiadomość wszystkich rzeczy,
15
et nosti quia óderim glóriam iniquórum, et detéster cubíle incircumcisórum, et omnis alienígenæ. I wiesz że w nienawiści mam chwałę grzesznych, a iż mię mierzi łoże nieobrzezańców, i każdego obcego.
16
Tu scis necessitátem meam, quod abóminer signum supérbiæ et glóriæ meæ, quod est super caput meum in diébus ostentatiónis meæ, et detéster illud quasi pannum menstruátæ, et non portem in diébus siléntii mei, Ty wiesz potrzebę moję, żeć się brzydzę znakiem pychy i chwały mojej, która jest na głowie mojej, we dni okazowania mego, a żeć mię mierzi jako szmat miesięcznej niewiasty, a żeć jej nie noszę w dzień milczenia mego.
17
et quod non coméderim in mensa Aman, nec mihi placúerit convívium regis, et non bíberim vinum libáminum: Iżem też nie jadała u stołu Aman, ani mi się podo­bała uczta królewska, anim piła wina mokrych ofiar.
18
et numquam lætáta sit ancílla tua, ex quo huc transláta sum usque in præséntem diem, nisi in te Dómine Deus Abraham. I nigdy się nie weseliła służebnica twoja od tego czasu, jakom tu zawiedziona, aż do dnia dzisiejszego, je­dno w tobie Panie Boże Abrahamów.
19
Deus fortis super omnes, exáudi vocem eórum, qui nullam áliam spem habent, et líbera nos de manu iniquórum, et érue me a timóre meo. Boże mocny nade wszystkie wysłuchaj głos tych, którzy żadnej nadzieje nie mają, a wybaw nas z rąk złośliwych, i wyrwi mię z bojaźni mojej.
15
1
[Hæc quoque áddita réperi in editióne vulgáta.] Et mandávit ei (haud dúbium quin esset Mardochǽus) ut ingrederétur ad regem, et rogáret pro pópulo suo et pro pátria sua. I rozkazał jej (bez pochyby), aby weszła do króla, i przyczyniła się za ludem swym, i za ojczyzną swoją.
2
Memoráre (inquit) diérum humilitátis tuæ, quómodo nutríta sis in manu mea, quia Aman secúndus a rege locútus est contra nos in mortem: Pamiętaj (prawi) na dni uniżenia twego, jakoś wychowana na rękach moich: bo Aman wtóry po królu mó­wił przeciwko nam na śmierć:
3
et tu ínvoca Dóminum, et lóquere regi pro nobis, et líbera nos de morte. Ty wzywaj Pana, i mów królowi o nas, i wybaw nas od śmierci.
4
[Necnon et ista quæ súbdita sunt.] Die autem tértio depósuit vestiménta ornátus sui, et circúmdata est glória sua. A dnia trzeciego złożyła z siebie szaty ubioru swe­go, i odziana jest chwałą swoją.
5
Cumque régio fulgéret hábitu, et invocásset ómnium rectórem et salvatórem Deum, assúmpsit duas fámulas, A gdy się świeciła w odzieniu królewskiem, i wzywała wszystkich rządźce i zbawiciela Boga, wzięła z sobą dwie służebnice:
6
et super unam quidem innitebátur, quasi præ delíciis et nímia teneritúdine corpus suum ferre non sústinens: I na jednej się wspierała, jakoby od rozkoszy i od wielkiej ciała subtelności sama sobą władać nie mogła:
7
áltera autem famulárum sequebátur dóminam, defluéntia in humum induménta susténtans. A druga panna szła za panią, wleczącą się po ziemi szatę niosąc.
8
Ipsa autem róseo colóre vultum perfúsa, et gratis ac niténtibus óculis, tristem celábat ánimum, et nímio timóre contráctum. A ona sama różaną barwą na twarzy rozlaną, i wdzięcznemi a jasnemi oczyma, smutne serce swe i zbytnią bojaźnią ściśnione pokrywała.
9
Ingréssa ígitur cuncta per órdinem óstia, stetit contra regem, ubi ille residébat super sólium regni sui, indútus véstibus régiis, auróque fulgens, et pretiósis lapídibus, erátque terríbilis aspéctu. Wszedszy tedy porządnie przez wszystkie drzwi, stanęła przed królem, gdzie on siedział na stolicy króle­stwa swego, obleczony w szaty królewskie, i świecący się od złota i od drogiego kamienia, a był srogiego wejrzenia.
10
Cumque elevásset fáciem, et ardéntibus óculis furórem péctoris indicásset, regína córruit, et in pallórem colóre mutáto, lassum super ancíllulam reclinávit caput. A gdy podniósł oblicze swe, i pałającemi oczyma zapalczywość serca swego pokazał, upadła królowa, i zblaszy omdlała, głowę na panience służebnej położyła.
11
Convertítque Deus spíritum regis in mansuetúdinem, et festínus ac métuens exsilívit de sólio, et susténtans eam ulnis suis, donec redíret ad se, his verbis blandiebátur: I odmienił Bóg serce królewskie w łaskawość, i wnet ulększy się o nie, skoczył z stolice, a trzymając ją swemi rękoma, ażby przyszła ksobie, temi jej słowy pobłażał:
12
Quid habes Esther? Ego sum frater tuus, noli metúere. Cóżci Esther? jaciem jest brat twój, nie bój się.
13
Non moriéris: non enim pro te, sed pro ómnibus hæc lex constitúta est. Nie umrzesz: bo nie na cię, ale na inne wszystkie to prawo uczyniono.
14
Accéde ígitur, et tange sceptrum. Przystąp tedy, a dotkni się sceptru.
15
Cumque illa reticéret, tulit áuream virgam, et pósuit super collum eius, et osculátus est eam, et ait: Cur mihi non lóqueris? A gdy ona milczała, wziął złote berło, i położył na jej szyjej, i pocałował ją, i rzekł: Przecz mi nie mówisz?
16
Quæ respóndit: Vidi te dómine quasi ángelum Dei, et conturbátum est cor meum præ timóre glóriæ tuæ. A ona odpowiedziała: Ujrzałam cię panie, jako Anio­ła Bożego, i strwożyło się serce maje dla bojaźni ozdoby twojej.
17
Valde enim mirábilis es dómine, et fácies tua plena est gratiárum. Abowiemeś barzo dziwny panie, a oblicze twoje jest pełne wdzięczności.
18
Cumque loquerétur, rursus córruit, et pene exanimáta est. A gdy mówiła, zasię upadła, i ledwie nie umarła.
19
Rex autem turbabátur, et omnes minístri eius consolabántur eam. A król się frasował, i wszyscy służebnicy jego cieszyli ją.
16
1
[Exémplar epístolæ regis Artaxérxis, quam pro Iudǽis ad totas regni sui províncias misit: quod et ipsum in Hebráico volúmine non habétur.] Rex magnus Artaxérxes ab India usque Æthiópiam, centum vigínti septem provinciárum dúcibus ac princípibus, qui nostræ iussióni obédiunt, salútem dicit. Król wielki Artaxerxes od Indyej aż do Aethyopiej, sto dwadzieścia i siedmi ziem, książętam i przełożonym, którzy są posłuszni naszego rozkazania zdrowia życzy.
2
Multi bonitáte príncipum et honóre, qui in eos collátus est, abúsi sunt in supérbiam: Wiele ludzi dobroci panów, i czci, którą im wyrządzi­li, źle na pychę używali:
3
et non solum subiéctos régibus nitúntur opprímere, sed datam sibi glóriam non feréntes, in ipsos, qui dedérunt, moliúntur insídias. I nie tylko poddane królewskie zagubić usiłują, ale czci, która im dano niez nosząc, na oneż którzy dali o zdra­dzie myślą.
4
Nec conténti sunt grátias non ágere benefíciis, et humanitátis in se iura violáre, sed Dei quoque cuncta cernéntis arbitrántur se posse fúgere senténtiam. A mało na tem mają, że nie dziękują za dobrodziej­stwa, i gwałcą na prawo łaski im pokazanej, ale też mnie­mają, że dekretu Boga, który wszystko widzi, ujść mogą.
5
Et in tantum vesániæ prorupérunt, ut eos, qui crédita sibi offícia diligénter obsérvant, et ita cuncta agunt ut ómnium laude digni sint, mendaciórum cunículis conéntur subvértere, I tak dalece w szaleństwo zaszli, że te, którzy urzędów sobie zwierzonych pilnie przestrzegają, i tak się na wszem sprawują, aby byli godni wszystkich pochwalenia, kłamstwy tajemnemi wywrócić usiłują:
6
dum aures príncipum símplices, et ex sua natúra álios æstimántes, cállida fraude decípiunt. Gdy uszy pańskie proste, a z swego przyrodzenia inne szacujące, chytrą zdradą oszukiwają.
7
Quæ res et ex vetéribus probátur históriis, et ex his, quæ gerúntur quotídie, quómodo malis quorúmdam suggestiónibus regum stúdia depravéntur. Która rzecz i z starych historyj dowodzi się, i z tego co się na każdy dzień dzieje, jako złem niektórych ludzi poduszczaniem, chęci królewskie bywają nakażone.
8
Unde providéndum est paci ómnium provinciárum. Przetoż potrzeba obmyślać pokój wszystkich krain.
9
Nec putáre debétis, si divérsa iubeámus, ex ánimi nostri veníre levitáte, sed pro qualitáte et necessitáte témporum, ut reipúblicæ poscit utílitas, ferre senténtiam. A nie macie mniemać, jeśli różne rzeczy rozkazujemy, żeby to z lekkości myśli naszej pochodziło, ale że we­dług sposobu i potrzeby czasu, jako wyciąga pożytek rzeczy pospolitej, wyroki wydawamy.
10
Et ut maniféstius quod dícimus, intelligátis: Aman fílius Amadáthi, et ánimo et gente Mácedo, alienúsque a Persárum sánguine, et pietátem nostram sua crudelitáte commáculans, peregrínus a nobis suscéptus est: A żebyście to co mówiemy jaśniej zrozumieli: Aman syn Amadathy, sercem i rodem Macedończyk, i ode krwie Perskiej daleki, i nasze dobrotliwość okrucieństwem swem mażący, obcym będąc od nas jest przyjęty:
11
et tantam in se expértus humanitátem, ut pater noster vocarétur, et adorarétur ab ómnibus post regem secúndus: I doznał przeciw sobie tak wielkiej ludzkości, że go ojcem naszym zwano, i kłaniali się mu wszyscy wtóremu po królu:
12
qui in tantum arrogántiæ tumórem sublátus est, ut regno priváre nos niterétur et spíritu. Który się w tak wielką nadętość pychy podniósł, że się o to starał, aby nas i królestwa i ducha zbawił.
13
Nam Mardochǽum, cuius fide et benefíciis vívimus, et consórtem regni nostri Esther, cum omni gente sua, novis quibúsdam atque inaudítis máchinis expetívit in mortem: Abowiem Mardocheusza, za którego wiernością i dobrodziejstwem żywiemy, i towarzyszkę królestwa naszego Esther, ze wszystkim narodem ich, nowemi jakimiś a niesłychanemi chytrościami żądał na śmierć:
14
hoc cógitans, ut illis interféctis, insidiarétur nostræ solitúdini, et regnum Persárum transférret in Macédonas. To myśląc, aby one pobiwszy, zasadzki czynił na opuściałość naszę, i królestwo Perskie do Macedonów przeniósł.
15
Nos autem a péssimo mortálium Iudǽos neci destinátos, in nulla pénitus culpa repérimus, sed e contrário iustis uténtes légibus, A my od naniecnotliwszego, ze wszech ludzi, Żydy na śmierć skazane, w żadnej zgoła winie nie naleźliśmy, ale przeciwnym obyczajem praw sprawiedliwych używających,
16
et fílios altíssimi et máximi, sempérque vivéntis Dei, cuius benefício et pátribus nostris et nobis regnum est tráditum, et usque hódie custodítur. I synami nawyższego i nawiętszego, i zawsze żywiącego Boga, za którego dobrodziejstwem, i ojcom naszymi nam królestwo jest dane, i aż po dziś dzień zachowane.
17
Unde eas lítteras, quas sub nómine nostro ille diréxerat, sciátis esse írritas. Przetoż one listy, które on był naszem imieniem ro­zesłał, wiedzcie być kassowane.
18
Pro quo scélere ante portas huius urbis, id est, Susan, et ipse qui machinátus est, et omnis cognátio eius pendet in patíbulis: non nobis, sed Deo reddénte ei quod méruit. Dla której złości, przed bramami tego miasta, to jest Susan, i sam który knował, i wszystek ród jego na szubienicach wisi: nie my, ale Bóg oddał mu co zasłużył.
19
Hoc autem edíctum, quod nunc míttimus, in cunctis úrbibus proponátur, ut líceat Iudǽis uti légibus suis. A wyrok ten, który teraz ślemy, po wszystkich miastach niech będzie zawieszony, żeby wolno było Żydom używać praw swoich.
20
Quibus debétis esse adminículo, ut eos, qui se ad necem eórum paráverant, possint interfícere tertiadécima die mensis duodécimi, qui vocátur Adar. Którym macie dopomagać, aby one, którzy się na pobicie ich gotowali mogli pobić, trzynastego dnia mie­siąca dwunastego, który zowią Adar.
21
Hanc enim diem, Deus omnípotens, mœróris et luctus, eis vertit in gáudium. Abowiem ten dzień smutku i żałość Bóg wszechmo­gący odmienił im w radość.
22
Unde et vos inter céteros festos dies, hanc habetóte diem, et celebráte eam cum omni lætítia, ut et in pósterum cognoscátur, Ztądże i wy między innemi święty ten dzień policzajcie, i obchodźcie ji ze wszelką radością, aby i napotem wiedziano,
23
omnes, qui fidéliter Persis obédiunt, dignam pro fide recípere mercédem: qui autem insidiántur regno eórum, períre pro scélere. Ze wszyscy, którzy Persam wiernie służą, godną za wierność swą zapłatę odnoszą: a którzy królestwu ich na zdradzie są, giną dla złości.
24
Omnis autem província et cívitas, quæ nolúerit solemnitátis huius esse párticeps, gládio et igne péreat, et sic deleátur, ut non solum homínibus, sed étiam béstiis ínvia sit in sempitérnum, pro exémplo contémptus, et inobediéntiæ. A wszelka kraina i miasto, któreby nie chciało być uczestnikiem tego święta, niech mieczem i ogniem zginie, i niech tak będzie wygładzone, żeby nie tylko ludziom, ale i bestiam drogi przez nie na wieki nie było, na przykład wzgardy i nieposłuszeństwa.