Liber Proverbiorum
Księga Przysłów
1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 6 – 7 – 8 – 9 – 10 – 11 – 12 – 13 – 14 – 15 – 16 – 17 – 18 – 19 – 20 – 21 – 22 – 23 – 24 – 25 – 26 – 27 – 28 – 29 – 30 – 31
1
Parábolæ Salomónis, fílii David, regis Israel.
Przypowieści Salomona, syna Dawidowego, króla Izraelskiego.
2
Ad sciéndam sapiéntiam et disciplínam:
Dla nawyknienia mądrości i ćwiczenia: dla wyrozumienia słów roztropnych:
3
ad intelligénda verba prudéntiæ, et suscipiéndam eruditiónem doctrínæ, iustítiam, et iudícium, et æquitátem:
I dla przyjęcia ćwiczenia nauki, sprawiedliwości, i sądu, i prawości:
4
ut detur párvulis astútia, adolescénti sciéntia et intelléctus.
Dla podania maluczkim biegłości, młodem umiejętności i rozumu.
5
Audiens sápiens, sapiéntior erit: et intélligens gubernácula possidébit.
Słuchając mądry, mędrszym będzie: a rozumny rządy otrzyma.
6
Animadvértet parábolam et interpretatiónem, verba sapiéntum et ænígmata eórum.
Wyrozumie przypowieść i wykład, słowa mądrych i gadki ich.
7
Timor Dómini princípium sapiéntiæ. Sapiéntiam, atque doctrínam stulti despíciunt.
Bojaźń Pańska początek mądrości. Mądrością i nauką głupi gardzą.
8
Audi, fili mi, disciplínam patris tui, et ne dimíttas legem matris tuæ:
Słuchaj synu mój ćwiczenia ojca twego, a nie opuszczaj zakonu matki twojej:
9
ut addátur grátia cápiti tuo, et torques collo tuo.
Aby była przydana łaska głowie twojej, a łańcuch szyi twojej:
10
Fili mi, si te lactáverint peccatóres, ne acquiéscas eis.
Synu mój, jeśliby cię nęcili grzesznicy, nie przyzwalaj im.
11
Si díxerint: Veni nobíscum, insidiémur sánguini: abscondámus tendículas contra insóntem frustra:
Jeśliby rzekli: Pódź z nami, zasadźmy się na krew, zakryjmy sidła na niewinnego bez przyczyny:
12
deglutiámus eum sicut inférnus vivéntem, et íntegrum quasi descendéntem in lacum.
Pożremy go jako piekło żywego, a całego jako zstępującego w dół.
13
Omnem pretiósam substántiam reperiémus: implébimus domos nostras spóliis.
Wszelką majętność drogą najdziemy, napełniemy domy nasze korzyścią.
14
Sortem mitte nobíscum, marsúpium unum sit ómnium nostrum.
Puść los z nami, mieszek jeden niech będzie wszystkich nas.
15
Fili mi, ne ámbules cum eis: próhibe pedem tuum a sémitis eórum.
Synu mój, nie chodź z nimi, powściągni nogę twoję od ścieżek ich.
16
Pedes enim illórum ad malum currunt, et festínant ut effúndant sánguinem.
Abowiem nogi ich bieżą ku złemu, i kwapią się, aby krew przelali.
17
Frustra autem iácitur rete ante óculos pennatórum.
Ano próżno zarzucają sieć przed oczyma skrzydlastych.
18
Ipsi quoque contra sánguinem suum insidiántur, et moliúntur fraudes contra ánimas suas.
Oni też przeciw krwi swojej zasadzają się, i czynią zdrady przeciw duszam swoim.
19
Sic sémitæ omnis avári, ánimas possidéntium rápiunt.
Tak ścieszki wszelkiego łakomego dusze majętnych odejmują.
20
Sapiéntia foris prǽdicat, in platéis dat vocem suam:
Mądrość przed domy opowiada, na ulicach swój głos wypuszcza.
21
in cápite turbárum clámitat, in fóribus portárum urbis profert verba sua, dicens:
W główniejszych gromadach woła, we drzwiach bram miejskich wydaje słowa swe mówiąc:
22
Usquequo párvuli dilígitis infántiam, et stulti ea, quæ sibi sunt nóxia, cúpient, et imprudéntes odíbunt sciéntiam?
Pokądże maluczcy będziecie miłować dzieciństwo, a głupi rzeczy im szkodliwych żądać będą, a nieroztropni nienawidzieć umiejętności?
23
Convertímini ad correptiónem meam: en próferam vobis spíritum meum, et osténdam vobis verba mea.
Nawróćcie się na karanie moje: oto wyniosę wam ducha mego, i okaże wam słowa moje.
24
Quia vocávi, et renuístis: exténdi manum meam, et non fuit qui aspíceret.
Iżem wołała, a nie chcieliście: wyciągałam rękę moją a nie był, ktoby pojrzał.
25
Despexístis omne consílium meum, et increpatiónes meas neglexístis.
Wzgardziliście wszelką radą moją, a łajanie moich zaniedbaliście.
26
Ego quoque in intéritu vestro ridébo, et subsannábo cum vobis id, quod timebátis, advénerit.
Ja się też śmiać będę w waszym zatraceniu, i urągać będę, gdy to na was przyjdzie czegoście się bali.
27
Cum irrúerit repentína calámitas, et intéritus quasi tempéstas ingrúerit: quando vénerit super vos tribulátio et angústia:
Gdy przypadnie nagłe nieszczęście, i zginiecie jako burza przepadniecie: kiedy przyjdzie na was utrapienie i ucisk:
28
tunc invocábunt me, et non exáudiam: mane consúrgent, et non invénient me:
Tedy mię wzywać będą, a nie wysłucham: rano wstaną a nie najdą mię:
29
eo quod exósam habúerint disciplínam, et timórem Dómini non suscéperint,
Dla tego, że mieli w nienawiści karność, a bojaźni Pańskiej nie przyjęli:
30
nec acquiéverint consílio meo, et detráxerint univérsæ correptióni meæ.
Ani przestawali na radzie mojej, i uwłóczyli wszelkiemu karaniu memu.
31
Cómedent ígitur fructus viæ suæ, suísque consíliis saturabúntur.
A tak będą jeść owoce drogi swojej, i nasycą się radami swemi.
32
Avérsio parvulórum interfíciet eos, et prospéritas stultórum perdet illos.
Odwrócenie maluczkich zamorduje je: a szczęście głupców zatraci je.
33
Qui autem me audíerit, absque terróre requiéscet, et abundántia perfruétur, timóre malórum subláto.
Ale kto mię usłucha, bez bojaźni będzie odpoczywał, i zażyje obfitości odjąwszy bojaźń złego.
1
Fili mi, si suscéperis sermónes meos, et mandáta mea abscónderis penes te,
Synu mój, jeśli przyjmiesz mowy moje, przykazania moje skryjesz przy sobie,
2
ut áudiat sapiéntiam auris tua: inclína cor tuum ad cognoscéndam prudéntiam.
Aby słuchało mądrości ucho twoje: serca swego ku poznaniu roztropności.
3
Si enim sapiéntiam invocáveris, et inclináveris cor tuum prudéntiæ:
Bo jeśli wzowiesz mądrości, nakłonisz serce twe roztropności:
4
si quæsíeris eam quasi pecúniam, et sicut thesáuros effóderis illam:
Jeśli jej szukać będziesz jako pieniędzy, a jako skarbów dokopasz się jej:
5
tunc intélliges timórem Dómini, et sciéntiam Dei invénies:
Tedy wyrozumiesz bojaźń Pańską i umiejętność Bożą najdziesz:
6
quia Dóminus dat sapiéntiam, et ex ore eius prudéntia et sciéntia.
Bo Pan dawa mądrość: a z ust jego roztropność i umiejętność.
7
Custódiet rectórum salútem, et próteget gradiéntes simplíciter,
Strzedz będzie prawych zbawienia, i obroni chodzących w prostości,
8
servans sémitas iustítiæ, et vias sanctórum custódiens.
Zachowując ścieżki sprawiedliwości, i dróg świętych przestrzegając.
9
Tunc intélliges iustítiam, et iudícium, et æquitátem, et omnem sémitam bonam.
Tedy wyrozumiesz sprawiedliwość, i sąd, i prawość, i wszelką ścieszkę dobrą.
10
Si intráverit sapiéntia cor tuum, et sciéntia ánimæ tuæ placúerit,
Jeśli wnidzie mądrość do serca twego, a umiejętność spodoba się duszy twojej:
11
consílium custódiet te, et prudéntia servábit te:
Rada strzedz cię będzie, a roztropność zachowa cię,
12
ut eruáris a via mala, et ab hómine qui pervérsa lóquitur:
Abyś był wyrwan z drogi złej, i od człowieka, który mówi przewrotność:
13
qui relínquunt iter rectum, et ámbulant per vias tenebrósas:
Którzy opuszczają drogę prostą, a chodzą drogami ciemnemi:
14
qui lætántur cum malefécerint, et exsúltant in rebus péssimis:
Którzy się weselą źle uczyniwszy, a radują się w rzeczach nagorszych:
15
quorum viæ pervérsæ sunt, et infámes gressus eórum.
Których drogi przewrotne są, i postępki ich bezecne.
16
Ut eruáris a mulíere aliéna, et ab extránea, quæ mollit sermónes suos,
Abyś był wyrwany od cudzej niewiasty, i od obcej, która gładzi mowy swoje,
17
et relínquit ducem pubertátis suæ,
I opuszcza wodza młodości swojej, i zapomniała przymierza Boga swego.
18
et pacti Dei sui oblíta est. Inclináta est enim ad mortem domus eius, et ad ínferos sémitæ ipsíus:
Abowiem dom jej nacylił się do śmierci, i ścieżki jej do piekła.
19
omnes, qui ingrediúntur ad eam non reverténtur, nec apprehéndent sémitas vitæ.
Wszyscy, którzy wchodzą do niej nie wrócą się, i nie chwycą się ścieżki żywota.
20
Ut ámbules in via bona, et calles iustórum custódias.
Abyś chodził drogą dobrą, i strzegł sprawiedliwych śmieszek.
21
Qui enim recti sunt habitábunt in terra, et símplices permanébunt in ea.
Bo którzy są prawi będą mieszkać na ziemi, a prości trwać będą na niej.
22
Impii vero de terra perdéntur: et qui iníque agunt auferéntur ex ea.
Ale niezbożni będą z ziemie wytraceni: a którzy czynią niesprawiedliwie, będą z niej zniesieni.
1
Fili mi, ne obliviscáris legis meæ, et præcépta mea cor tuum custódiat:
Synu mój, nie zapominaj zakonu mego, a przykazań moich nie strzeże serce twoje.
2
longitúdinem enim diérum, et annos vitæ, et pacem appónent tibi.
Przedłużenia bowiem dni i lat żywota i pokoju przydadzą tobie.
3
Misericórdia et véritas te non déserant: circúmda eas gútturi tuo, et descríbe in tábulis cordis tui:
Miłosierdzie i prawda, niech cię nie opuszczają: obwiń je około szyje twojej, i napisz na tablicach serca twego:
4
et invénies grátiam, et disciplínam bonam coram Deo et homínibus.
A najdziesz łaskę, i rozum dobry u Boga i u ludzi.
5
Habe fidúciam in Dómino ex toto corde tuo, et ne innitáris prudéntiæ tuæ.
Miej ufność w Panu ze wszystkiego serca swego, a nie polegaj na roztropności twojej.
6
In ómnibus viis tuis cógita illum, et ipse díriget gressus tuos.
Na wszystkich drogach twoich myśl o nim, a on wyprostuje ścieżki twoje.
7
Ne sis sápiens apud temetípsum: time Deum, et recéde a malo:
Nie bądź sam u siebie mądrym: bój się Boga, a odstąp od złego:
8
sánitas quippe erit umbilíco tuo, et irrigátio óssium tuórum.
Zdrowie bowiem będzie żywotowi twemu, a dowilżenie kościom twoim.
9
Honóra Dóminum de tua substántia, et de primítiis ómnium frugum tuárum da ei:
Czci Pana z majętności twojej, a z pierwiastek wszelkiego zboża twego dawaj mu:
10
et implebúntur hórrea tua saturitáte, et vino torculária tua redundábunt.
A napełnią się gumna twoje obfitością, i prasy twe winem opływać będą.
11
Disciplínam Dómini, fili mi, ne abícias: nec defícias cum ab eo corríperis:
Karania Pańskiego synu mój nie odrzucaj: ani ustawaj, gdy od niego karan bywasz.
12
quem enim díligit Dóminus, córripit: et quasi pater in fílio cómplacet sibi.
Bo kogo Pan miłuje, karze: a jako ociec w synie kocha się.
13
Beátus homo, qui invénit sapiéntiam, et qui áffluit prudéntia.
Błogosławiony człowiek, który nalazł mądrość i który obfituje w roztropności:
14
Mélior est acquisítio eius negotiatióne argénti, et auri primi et puríssimi fructus eius:
Lepsze jest nabycie jej niźli kupiectwo srebra i złota pierwszego i najczystszego owoc jej.
15
pretiósior est cunctis ópibus: et ómnia, quæ desiderántur, huic non valent comparári.
Droższa jest nad wszystkie bogactwa: a wszystkie rzeczy, które bywają pożądane, nie mogą jej być przyrównane.
16
Longitúdo diérum in déxtera eius, et in sinístra illíus divítiæ et glória.
Przedłużenie dni na prawicy jej, a na lewicy jej bogactwa i sława.
17
Viæ eius viæ pulchræ, et omnes sémitæ illíus pacíficæ.
Drogi jej drogi piękne, a wszystkie ścieżki jej spokojne.
18
Lignum vitæ est his, qui apprehénderint eam, et qui tenúerit eam beátus.
Drzewem żywot jest tym, którzyby się jej chwycili: i błogosławiony, który ją otrzyma.
19
Dóminus sapiéntia fundávit terram: stabilívit cælos prudéntia.
Pan mądrością ugruntował ziemię, roztropnością niebiosa utwierdził.
20
Sapiéntia illíus erupérunt abýssi, et nubes rore concréscunt.
Mądrością jego wyniknęły głębokości, i obłoki zsiadają się w rosę.
21
Fili mi, ne éffluant hæc ab óculis tuis. Custódi legem atque consílium:
Synu mój niech te rzeczy nie schodzą z oczu twoich: strzeż zakonu i rady.
22
et erit vita ánimæ tuæ, et grátia fáucibus tuis.
I będzie żywotem duszy twojej, i łaską szyi twojej.
23
Tunc ambulábis fiduciáliter in via tua, et pes tuus non impínget.
tedy pójdziesz śmiele drogą twoją, i noga twoja nie potknie się.
24
Si dormíeris, non timébis: quiésces, et suávis erit somnus tuus.
Jeśli zaśniesz nie zlękniesz się: będziesz odpoczywał, i będzie wdzięczny sen twój:
25
Ne páveas repentíno terróre, et irruéntes tibi poténtias impiórum.
Nie ulękniesz się strachu nagłego, ani przypadających na cię mocy niezbożników.
26
Dóminus enim erit in látere tuo, et custódiet pedem tuum ne capiáris.
Pan bowiem będzie przy boku twoim, i będzie strzegł nogi twojej, aby cię nie pojmało.
27
Noli prohibére benefácere eum, qui potest: si vales, et ipse bénefac.
Nie broń dobrze czynić temu, który może: jeśli możesz, i sam dobrze czyń.
28
Ne dicas amíco tuo: Vade, et revértere: cras dabo tibi: cum statim possis dare.
Nie mów przyjacielowi twemu: Idź, a wróć się: jutroć dam: gdy możesz zaraz dać.
29
Ne moliáris amíco tuo malum, cum ille in te hábeat fidúciam.
Nie myśl przyjacielowi twemu złego, gdy on w tobie dufność ma.
30
Ne conténdas advérsus hóminem frustra, cum ipse tibi nihil mali fécerit.
Nie wadź się z człowiekiem bez przyczyny, gdy on tobie nic złego nie uczynił.
31
Ne æmuléris hóminem iniústum, nec imitéris vias eius:
Nie zajrzy człowiekowi niesprawiedliwemu, ani naśladuj dróg jego:
32
quia abominátio Dómini est omnis illúsor, et cum simplícibus sermocinátio eius.
Bo obrzydłością Panu jest każdy naśmiewca, a z prostymi rozmowa jego.
33
Egéstas a Dómino in domo ímpii: habitácula autem iustórum benedicéntur.
Ubóstwo od Pana w domu niezbożnego: lecz mieszkania sprawiedliwych będą błogosławione.
34
Ipse delúdet illusóres, et mansuétis dabit grátiam.
On się naśmieje z naśmiewców, a cichym da łaskę.
35
Glóriam sapiéntes possidébunt: stultórum exaltátio ignomínia.
Sławę mądrzy osięgną: głupich wywyższenie zelżywość.
1
Audíte fílii disciplínam patris, et atténdite ut sciátis prudéntiam.
Słuchajcie synowie nauki ojcowskiej, a pilnujcie, abyście umieli roztropność.
2
Donum bonum tríbuam vobis: legem meam ne derelinquátis.
Dar dobry dam wam, nie opuszczajcie zakonu mego.
3
Nam et ego fílius fui patris mei, tenéllus et unigénitus coram matre mea.
Bo i ja byłem synem u ojca mego, młodziuchnym, i jedynaczkiem przed matką moją:
4
Et docébat me, atque dicébat: Suscípiat verba mea cor tuum: custódi præcépta mea, et vives.
I nauczał mię, i mówił: Niech przyjmie słowa moje serce twoje: strzeż przykazań moich, a będziesz żył.
5
Pósside sapiéntiam, pósside prudéntiam: ne obliviscáris, neque declínes a verbis oris mei.
Osiągni mądrość, osiągni roztropność: nie zapominaj, ani się odchylaj od słów ust moich.
6
Ne dimíttas eam, et custódiet te: dílige eam, et conservábit te.
Nie opuszczaj jej, a będzie cię strzegła: miłuj ją, a zachowa cię.
7
Princípium sapiéntiæ, pósside sapiéntiam, et in omni possessióne tua, acquíre prudéntiam:
Początek mądrości, osiągni mądrość, a we wszelkiej osiadłości twojej nabywaj roztropności.
8
árripe illam, et exaltábit te: glorificáberis ab ea, cum eam fúeris amplexátus:
Uchwyć się jej, i wywyższy cię: będziesz wsławion od niej, gdy ją obłapisz.
9
dabit cápiti tuo augménta gratiárum, et coróna ínclyta próteget te.
Da na głowę twoję pomnożenie łaski, i koroną ozdobną nakryje cię.
10
Audi fili mi, et súscipe verba mea, ut multiplicéntur tibi anni vitæ.
Słuchaj synu mój, a przyjmi słowa moje, abyć się rozmnożyły lata żywota.
11
Viam sapiéntiæ monstrábo tibi: ducam te per sémitas æquitátis:
Drogę mądrości ukażę tobie, poprowadzę cię ścieżkami prawości:
12
quas cum ingréssus fúeris, non arctabúntur gressus tui, et currens non habébis offendículum.
Któremi gdy pójdziesz, nie będą ściśnione kroki twoje, a bieżąc nie będziesz miał obrazy.
13
Tene disciplínam, ne dimíttas eam: custódi illam, quia ipsa est vita tua.
Trzymaj się nauki, nie puszczaj się jej, strzeż jej, bo ona jest żywotem twoim.
14
Ne delectéris in sémitis impiórum, nec tibi pláceat malórum via.
Nie kochaj się w ścieżkach niezbożników, ani sobie upodobaj drogi złośników.
15
Fuge ab ea, nec tránseas per illam: declína, et désere eam.
Uciekaj od niej, ani chodź po niej: odchyl się, a opuść ją:
16
Non enim dórmiunt nisi malefécerint: et rápitur somnus ab eis nisi supplantáverint:
Nie śpią bowiem aż coś złego zbroją: i nie mogą spać aż kogo podejdą.
17
cómedunt panem impietátis, et vinum iniquitátis bibunt.
Jedzą chleb niezbożności, i wino nieprawości piją.
18
Iustórum autem sémita quasi lux splendens procédit, et crescit usque ad perféctam diem.
A ścieżka sprawiedliwych, jako jasna światłość wschodzi i rośnie aż do doskonałego dnia.
19
Via impiórum tenebrósa: nésciunt ubi córruant.
Droga niezbożnych ciemna, nie wiedzą gdzie upadną.
20
Fili mi, auscúlta sermónes meos, et ad elóquia mea inclína aurem tuam.
Synu mój słuchaj powieści moich, a na wymowy moje nakłoń ucha twego:
21
Ne recédant ab óculis tuis: custódi ea in médio cordis tui:
Niech nie odchodzą od oczu twoich, chowaj je w pośród serca twego.
22
vita enim sunt inveniéntibus ea, et univérsæ carni sánitas.
Żywotem bowiem są tym, którzy je najdują: a zdrowiem wszelkiemu ciału.
23
Omni custódia serva cor tuum, quia ex ipso vita procédit.
Wszelaką strażą strzeż serca twego: bo z niego żywot pochodzi.
24
Rémove a te os pravum, et detrahéntia lábia sint procul a te.
Oddal od siebie usta przewrotne, a wargi uwłaczające niechaj będą daleko od ciebie.
25
Oculi tui recta vídeant, et pálpebræ tuæ præcédant gressus tuos.
Oczy twoje niechaj prosto patrzą, a powieki twe niech uprzedzają kroki twoje.
26
Dírige sémitam pédibus tuis, et omnes viæ tuæ stabiliéntur.
Prostuj ścieżki nogom twoim, a wszystkie drogi twoje będą zmocnione.
27
Ne declínes ad déxteram, neque ad sinístram: avérte pedem tuum a malo: vias enim, quæ a dextris sunt, novit Dóminus: pervérsæ vero sunt quæ a sinístris sunt. Ipse autem rectos fáciet cursus tuos, itínera autem tua in pace prodúcet.
Nie ustępuj na prawo ani na lewo: odwróć nogę twoję od złego. Bo drogi, które są po prawej stronie, zna Pan: a przewrotne są, które są, po lewej stronie. A on proste uczyni biegi twoje, a drogi twoje w pokoju poprowadzi.
1
Fili mi, atténde ad sapiéntiam meam, et prudéntiæ meæ inclína aurem tuam:
Synu mój, bądź pilen mądrości mojej, a ku roztropności mojej nakłoń ucha twego.
2
ut custódias cogitatiónes, et disciplínam lábia tua consérvent. Ne atténdas falláciæ mulíeris:
Abyś strzegł myśli, a wargi twe naukę zachowały. Nie słuchaj chytrości niewieściej.
3
favus enim distíllans lábia meretrícis, et nitídius óleo guttur eius:
Plastr bowiem miodu ciekący wargi nierządnice, a gardło jej gładsze niż oliwa:
4
novíssima autem illíus amára quasi absínthium, et acúta quasi gládius biceps.
Lecz ostatnie rzeczy jej gorzkie jako piołun, i ostre jako miecz o dwu ostrzu.
5
Pedes eius descéndunt in mortem, et ad ínferos gressus illíus pénetrant.
Nogi jej stępują do śmierci, a kroki jej przechodzą do piekła.
6
Per sémitam vitæ non ámbulant: vagi sunt gressus eius, et investigábiles.
Po ścieżce żywota nie chodzą, błędne są kroki jej i nie wyśladowane.
7
Nunc ergo fili mi audi me, et ne recédas a verbis oris mei.
Teraz tedy synu mój słuchaj mię, a nie odstępuj od słów ust moich.
8
Longe fac ab ea viam tuam, et ne appropínques fóribus domus eius.
Oddał od niej drogę twoję, a nie przybliżaj się ku drzwiom domu jej.
9
Ne des aliénis honórem tuum, et annos tuos crudéli:
Abyś nie dał obcym czci twojej: a lat twoich okrutnemu.
10
ne forte impleántur extránei víribus tuis, et labóres tui sint in domo aliéna,
By snać nie nasycili siły twojej, a prace twe nie były w cudzym domu,
11
et gemas in novíssimis, quando consúmpseris carnes tuas et corpus tuum, et dicas:
I abyś nie wzdychał na ostatku, kiedy zniszczysz mięsa twoje, i ciało twoje, i przeczesz:
12
Cur detestátus sum disciplínam, et increpatiónibus non acquiévit cor meum,
Czemużem się ja brzydził nauką, a serce moje nie przestało na karaniu?
13
nec audívi vocem docéntium me, et magístris non inclinávi aurem meam?
Anim słuchał głosu uczących się, a nauczycielom nie nachyliłem ucha mego?
14
Pene fui in omni malo, in médio ecclésiæ et synagógæ.
Bez mała byłem w każdej złości w pośrodku zgromadzenia i zboru
15
Bibe aquam de cistérna tua, et fluénta pútei tui:
Pij wodę z cisterny twojej, i wody płynące studnice twojej.
16
derivéntur fontes tui foras, et in platéis aquas tuas dívide.
Niech ściekają źródła twoje z domu, a na ulicach wody twe rozdzielaj.
17
Habéto eas solus, nec sint aliéni partícipes tui.
Miej je sam, a obcy niech nie będą uczestnikami twemi.
18
Sit vena tua benedícta, et lætáre cum mulíere adolescéntiæ tuæ.
Niech będzie zdrój twój błogosławiony, a wesel się z żoną młodości twojej:
19
Cerva caríssima, et gratíssimus hínnulus: úbera eius inébrient te in omni témpore: in amóre eius delectáre iúgiter.
Łani namilsza: i jelonek nawdzięczniejszy: piersi jej niech cię upajają na każdy czas, a w miłości jej kochaj się ustawicznie.
20
Quare sedúceris fili mi ab aliéna, et fovéris in sinu altérius?
Czemu się dasz synu mój zwodzić obcej, i odpoczywasz na łonie cudzej?
21
Réspicit Dóminus vias hóminis, et omnes gressus eius consíderat.
Pan patrza na drogi człowiecze, i wszystkie jego kroki upatruje.
22
Iniquitátes suas cápiunt ímpium, et fúnibus peccatórum suórum constríngitur.
Nieprawości jego poimają niezbożnika, a powrozami grzechów swych związan bywa.
23
Ipse moriétur, quia non hábuit disciplínam: et in multitúdine stultítiæ suæ decipiétur.
On umrze: przeto że nie miał ćwiczenia, a w wielkości głupstwa swego oszukan będzie.
1
Fili mi, si spopónderis pro amíco tuo, defixísti apud extráneum manum tuam,
Synu mój, jeślibyś ręczył za przyjaciela twego, uwiąziłeś u obcego rękę twoję.
2
illaqueátus es verbis oris tui, et captus própriis sermónibus.
Usidliłeś się słowy ust twoich, i pojmaneś własnem mowami.
3
Fac ergo quod dico fili mi, et temetípsum líbera: quia incidísti in manum próximi tui. Discúrre, festína, súscita amícum tuum:
Uczyńże tedy co mówię synu mój, a wyzwól się sam: boś wpadł w rękę bliźniego twego. Biegaj, spiesz się, wzbudź przyjaciela twego.
4
ne déderis somnum óculis tuis, nec dormítent pálpebræ tuæ.
Nie dawaj snu oczom twoim, i niech nie drzemią powieki twoje.
5
Erúere quasi dámula de manu, et quasi avis de manu áucupis.
Wyrwi się jako sarna z ręki, i jako ptak z ręki ptasznika.
6
Vade ad formícam o piger, et consídera vias eius, et disce sapiéntiam:
Idź do mrówki o leniwcze, a przypatruj się drogam jej, a ucz się mądrości:
7
quæ cum non hábeat ducem, nec præceptórem, nec príncipem,
Która nie mając wodza, ani nauczyciela, ani przełożonego,
8
parat in æstáte cibum sibi, et cóngregat in messe quod cómedat.
Gotuje lecie pokarm sobie, i zgromadza we żniwa coby jadła.
9
Usquequo piger dórmies? quando consúrges e somno tuo?
A pokądże leniwcze spać będziesz? Kiedy powstaniesz ze snu swego?
10
Páululum dórmies, páululum dormitábis, páululum cónseres manus, ut dórmias:
Mało pośpisz, mało podrzemiesz, mało złożysz ręce ku spaniu:
11
et véniet tibi quasi viátor egéstas, et paupéries quasi vir armátus. Si vero ímpiger fúeris, véniet ut fons messis tua, et egéstas longe fúgiet a te.
I przyjdzie na cię jako podróżny niedostatek, a ubóstwo jako mąż zbrojny. Lecz jeśli będziesz nie leniwym, przyjdzie jako źródło żniwo twoje, a niedostatek daleko uciecze od ciebie.
12
Homo apóstata, vir inútilis, gráditur ore pervérso,
Człowiek odstępca, mąż nieużyteczny, chodzi z przewrotnemi usty,
13
ánnuit óculis, terit pede, dígito lóquitur,
Mruga oczyma, pociera nogą, palcem mówi,
14
pravo corde machinátur malum, et omni témpore iúrgia séminat:
Złem sercem myśli złość, a na każdy czas swary rozsiewa.
15
huic extémplo véniet perdítio sua, et súbito conterétur, nec habébit ultra medicínam.
Temu nagle przyjdzie zatracenie jego, i zarazem start będzie, ani będzie więcej mieć lekarstwa.
16
Sex sunt, quæ odit Dóminus, et séptimum detestátur ánima eius:
Sześć rzeczy są, których nienawidzi Pan, a siódmą brzydzi się dusza jego:
17
óculos sublímes, linguam mendácem, manus effundéntes innóxium sánguinem,
Oczu wyniosłych, języka kłamliwego, ręku przelewających krew niewinną,
18
cor máchinans cogitatiónes péssimas, pedes velóces ad curréndum in malum,
Serca wymyślającego myśli złośliwe, nogi prędkie na bieżenie ku złemu,
19
proferéntem mendácia testem fallácem, et eum qui séminat inter fratres discórdias.
Świadka fałszywego, który mówi kłamstwo, i tego, który sieje rozterki między bracią.
20
Consérva fili mi præcépta patris tui, et ne dimíttas legem matris tuæ.
Zachowuj synu mój przykazania ojca twego, a nie opuszczaj zakonu matki twojej.
21
Liga ea in corde tuo iúgiter, et circúmda gútturi tuo.
Uwiąż je zawsze u serca twego, i obwiń koło szyje twojej.
22
Cum ambuláveris, gradiántur tecum: cum dormíeris, custódiant te: et evígilans lóquere cum eis.
Gdy będziesz chodził, niechaj idą z tobą: gdy będziesz spał, niech cię strzegą: a gdy się ocucisz, rozmawiaj z nimi.
23
Quia mandátum lucérna est, et lex lux, et via vitæ increpátio disciplínæ:
Bo przykazanie pochodnia jest, a zakon światłość, i droga do żywota, karność ćwiczenia.
24
ut custódiant te a mulíere mala, et a blanda lingua extráneæ.
Aby cię strzegły od złej niewiasty, i od łagodnego języka obcej.
25
Non concupíscat pulchritúdinem eius cor tuum, nec capiáris nútibus illíus:
Niechaj nie pożąda piękności jej serce twoje, ani się daj pojmać mruganiu jej.
26
prétium enim scorti vix est uníus panis: múlier autem viri pretiósam ánimam capit.
Cena bowiem nierządnice ledwie za jeden chleb stoi: a niewiasta drogą duszę mężowi pojmuje.
27
Numquid potest homo abscóndere ignem in sinu suo, ut vestiménta illíus non árdeant?
Izali człowiek może skryć ogień w zanadrzu swojem, aby nie gorzały szaty jego?
28
aut ambuláre super prunas, ut non comburántur plantæ eius?
Abo chodzić po rozpalonym węglu, aby się nie oparzyły nogi jego?
29
Sic qui ingréditur ad mulíerem próximi sui, non erit mundus cum tetígerit eam.
Tak ten, który wnidzie do żony bliźniego swego, nie będzie czysty, kiedy się jej dotknie.
30
Non grandis est culpa cum quis furátus fúerit: furátur enim ut esuriéntem ímpleat ánimam:
Nie wielka jest wina, kiedy kto ukradnie: bo kradnie, aby duszę łaknącą nasycił:
31
deprehénsus quoque reddet séptuplum, et omnem substántiam domus suæ tradet.
Gdy go też zastaną nagrodzi siedmiorako, i wyda wszystkę majętność domu swego.
32
Qui autem adúlter est, propter cordis inópiam perdet ánimam suam:
A kto cudzołożnik jest, przez niedostatek serca straci duszę swoję.
33
turpitúdinem et ignomíniam cóngregat sibi, et oppróbrium illíus non delébitur.
Zelżywość i sromotę zgromadza sobie, a hańba jego nie będzie zgładzona.
34
Quia zelus et furor viri non parcet in die vindíctæ,
Bo zawistna miłość i zapalczywość mężowa nie przepuści w dzień pomsty.
35
nec acquiéscet cuiúsquam précibus, nec suscípiet pro redemptióne dona plúrima.
I nie da się użyć niczyjej prośbie, i nie przyjmie za odkupienie nawięcej darów.
1
Fili mi, custódi sermónes meos, et præcépta mea recónde tibi. Fili,
Synu mój, strzeż mów moich, a przykazania moje zachowaj u siebie.
2
serva mandáta mea, et vives: et legem meam quasi pupíllam óculi tui:
Synu strzeż przykazań moich, a będziesz żyw, i zakonu mego, jako zrzenice oka twego.
3
liga eam in dígitis tuis, scribe illam in tábulis cordis tui.
Przywiąż ji na palcach twoich, napisz ji na tablicach serca twego.
4
Dic sapiéntiæ: Soror mea es, et prudéntiam voca amícam tuam:
Rzecz mądrości: siostrą moją jesteś: a roztropność nazywaj przyjaciółką swoją:
5
ut custódiant te a mulíere extránea, et ab aliéna quæ verba sua dúlcia facit.
Aby cię strzegła od obcej niewiasty, i od cudzej, która słowa swoje łagodnemi czyni.
6
De fenéstra enim domus meæ per cancéllos prospéxi,
Bom oknem domu swego przez kratę wyglądał,
7
et vídeo párvulos: consídero vecórdem iúvenem,
I ujrzałem maluczkie, obaczyłem głupiego młodzieńca,
8
qui transit per platéam iuxta ángulum et prope viam domus illíus, gráditur
Który szedł przez ulicę przy kącie, a wedle drogi domu jej, poszedł
9
in obscúro, advesperascénte die, in noctis ténebris et calígine.
Zmierzkiem, pod wieczór, w ciemności nocnej, i w mroku.
10
Et ecce occúrrit illi múlier ornátu meretrício, præparáta ad capiéndas ánimas: gárrula et vaga,
A oto wyszła przeciw jemu niewiasta w ubierze wszetecznym, gotowa na łowienie dusz,
11
quiétis impátiens, nec valens in domo consístere pédibus suis:
Świergotliwa i błędna, niespokojna, i nie mogąc ostać się w domu swym, na nogach swoich,
12
nunc foris, nunc in platéis, nunc iuxta ángulos insídians.
To przed domem, to na ulicach, to przy kąciech, zasadzkę czyniąc.
13
Apprehensúmque deosculátur iúvenem, et procáci vultu blandítur, dicens:
I ujrzawszy młodzieńca pocałowała, a nie wstydliwą twarzą pochlebuje mówiąc:
14
Víctimas pro salúte vovi: hódie réddidi vota mea:
Śubiłam ofiary za zdrowie, dzisiam oddała śluby moje,
15
idcírco egréssa sum in occúrsum tuum, desíderans te vidére, et réperi.
Przetożem wyszła przeciw tobie, pragnąc cię widzieć i nalazłam.
16
Intéxui fúnibus léctulum meum: stravi tapétibus pictis ex Ægýpto:
Usznurowałam powrózkami łóżko moje, usłałam je kobiercami wzorzystemi z Egiptu.
17
aspérsi cubíle meum myrrha, et áloe, et cinnamómo.
Otrzęsłam pościel moję mirrą: i aloesem, i cynamonem.
18
Veni, inebriémur ubéribus, et fruámur cupítis ampléxibus donec illucéscat dies.
Pódźże, upijmy się piersiami, i nakochajmy się w pożądanym obłapianiu, aż do białego dnia.
19
Non est enim vir in domo sua: ábiit via longíssima.
Bo nie masz męża w domu jego, jachał w daleką drogę.
20
Sácculum pecúniæ secum tulit: in die plenæ lunæ reversúrus est in domum suam.
Wziął z sobą worek pieniędzy: w pełniej księżyca ma się wrócić do domu swego.
21
Irretívit eum multis sermónibus, et blandítiis labiórum protráxit illum.
Usidliła go rozmaitą mową, i łagodnością ust przyciągnęła go.
22
Statim eam séquitur quasi bos ductus ad víctimam, et quasi agnus lascíviens, et ignórans quod ad víncula stultus trahátur:
Wnet poszedł za nią, jako wół, gdy go na rzeź wiodą, i jako baran poskakujący, a nie wiedząc, że do powroza głupiego ciągną,
23
donec transfígat sagítta iecur eius, velut si avis festínet ad láqueum, et nescit quod de perículo ánimæ illíus ágitur.
Aż przebije strzała wątrobę jego: jako gdyby ptak spieszył się do sidła, a nie wie, że idzie o niebezpieczeństwo dusze jego.
24
Nunc ergo fili mi, audi me, et atténde verbis oris mei.
Teraz tedy synu mój słuchaj mię, a bądź pilen słów ust moich.
25
Ne abstrahátur in viis illíus mens tua, neque decipiáris sémitis eius:
Niechaj się nie unosi za drogami jej serce twoje, i nie daj się zdradzać, ścieżkam jej.
26
multos enim vulnerátos deiécit, et fortíssimi quique interfécti sunt ab ea.
Wielu bowiem zraniwszy powaliła, i namocniejszy od niej są pozabijani.
27
Viæ ínferi domus eius, penetrántes in interióra mortis.
Droga do piekła dom jej, przechodząca aż do gmachów śmierci.
1
Numquid non sapiéntia clámitat, et prudéntia dat vocem suam?
Izali mądrość nie woła, a roztropność nie podawa głosu swego?
2
In summis excelsísque vertícibus supra viam, in médiis sémitis stans,
Na wierzchach i wysokich górach, przy drodze, w pośrodku dróg stojąc,
3
iuxta portas civitátis, in ipsis fóribus lóquitur, dicens:
Przy bramach miejskich i w samych drzwiach mówi, rzekąc:
4
O viri, ad vos clámito, et vox mea ad fílios hóminum.
O ludzie do was wołam, a głos mój ku synom człowieczym.
5
Intellígite párvuli astútiam, et insipiéntes animadvértite.
Zrozumiejcież maluccy chytrość, a głupcy obaczajcie się.
6
Audíte, quóniam de rebus magnis locutúra sum, et aperiéntur lábia mea, ut recta prǽdicent.
Słuchajcie, bo o wielkich rzeczach mówić będę, i otworzą się usta moje, aby opowiadały prawości.
7
Veritátem meditábitur guttur meum, et lábia mea detestabúntur ímpium.
Prawdę rozmyślać będzie gardło moje, a wargi moje będą się brzydzić niezbożnością.
8
Iusti sunt omnes sermónes mei: non est in eis pravum quid, neque pervérsum.
Sprawiedliwe są wszystkie powieści moje, niemasz w nich nic krzywego ani przewrotnego.
9
Recti sunt intelligéntibus, et æqui inveniéntibus sciéntiam.
Proste są rozumnym, i prawe najdującym umiejętność.
10
Accípite disciplínam meam, et non pecúniam: doctrínam magis quam aurum elígite.
Przyjmicie ćwiczenie moje, a nie pieniądze: umiejętność raczej niż złoto obierajcie.
11
Mélior est enim sapiéntia cunctis pretiosíssimis, et omne desiderábile ei non potest comparári.
Lepsza jest bowiem mądrość nad wszelakie nadroższe rzeczy: i wszystko co może być pożądane, nie może jej być przyrównane.
12
Ego sapiéntia hábito in consílio, et erudítis intérsum cogitatiónibus.
Ja mądrość mieszkam w radzie, a przy myślach ćwiczonych bywam.
13
Timor Dómini odit malum: arrogántiam, et supérbiam, et viam pravam, et os bilíngue detéstor.
Bojaźń Pańska nienawidzi złości: pychą i hardością, i drogą złą, i usty dwujęzycznemi brzydzę się.
14
Meum est consílium et ǽquitas: mea est prudéntia, mea est fortitúdo.
Moja jest rada i prawość, moja jest roztropność, moje jest męstwo.
15
Per me reges regnant, et legum conditóres iusta decérnunt:
Przez mię królowie królują, i prawostawcy stanowią sprawiedliwość.
16
per me príncipes ímperant, et poténtes decérnunt iustítiam.
Przez mię książęta panują, i mocarze skazują sprawiedliwie.
17
Ego diligéntes me díligo: et qui mane vígilant ad me, invénient me.
Ja miłuję tych, którzy mię miłują: a którzy rano czują do mnie, najdą mię.
18
Mecum sunt divítiæ et glória, opes supérbæ et iustítia.
Przy mnie są bogactwa i sława, pyszne majętności i sprawiedliwość.
19
Mélior est enim fructus meus auro et lápide pretióso, et genímina mea argénto elécto.
Lepszy bowiem jest owoc mój niż złoto i kamienie drogie: a urodzaje moje niż srebro wyborne.
20
In viis iustítiæ ámbulo, in médio semitárum iudícii,
Na drogach sprawiedliwości chodzę, w pośrodku ścieżek sądowych:
21
ut ditem diligéntes me, et thesáuros eórum répleam.
Abych ubogaciła te, którzy mię miłują, i skarby ich abym napełniła.
22
Dóminus possédit me in inítio viárum suárum, ántequam quidquam fáceret a princípio.
Pan mię posiągł na początku dróg swoich, pierwej niźli co uczynił z początku.
23
Ab ætérno ordináta sum, et ex antíquis ántequam terra fíeret.
Od wiekum jest zrządzona, i starodawna pierwej niźli się ziemia stała.
24
Nondum erant abýssi, et ego iam concépta eram: necdum fontes aquárum erúperant:
Jeszcze nie było przepaści, a jam już poczęta była: ani jeszcze źródła wód były wyniknęły:
25
necdum montes gravi mole constíterant: ante colles ego parturiébar:
Ani jeszcze góry ciężką wielkością były stanęły: przed pagórkami jam się rodziła.
26
adhuc terram non fécerat, et flúmina, et cárdines orbis terræ.
Jeszcze był ziemię nie uczynił, ani rzek, ani zawias okręgu ziemie.
27
Quando præparábat cælos, áderam: quando certa lege, et gyro vallábat abýssos:
Gdy gotował niebiosa, tamem ja była: gdy pewnym porządkiem i kołem otaczał przepaści.
28
quando ǽthera firmábat sursum, et librábat fontes aquárum:
Gdy niebiosa utwierdzał wzgórz, i ważył źródła wód.
29
quando circúmdabat mari términum suum, et legem ponébat aquis, ne transírent fines suos: quando appendébat fundaménta terræ.
Gdy zakładał morzowi granice jego, a ustawę dawał wodom aby nie przestępowały granic swoich: kiedy zawieszał fundamenty ziemie.
30
Cum eo eram cuncta compónens: et delectábar per síngulos dies, ludens coram eo omni témpore,
Z nimem była wszystko składając: i kochałam się na każdy dzień: Igrając przed nim na każdy czas.
31
ludens in orbe terrárum: et delíciæ meæ esse cum fíliis hóminum.
Igrając na okręgu ziemie: a kochanie moje być z synmi człowieczymi.
32
Nunc ergo fílii audíte me: Beáti, qui custódiunt vias meas.
Teraz tedy synowie słuchajcie mię: błogosławieni którzy strzegą dróg moich.
33
Audíte disciplínam, et estóte sapiéntes, et nolíte abícere eam.
Słuchajcie ćwiczenia, a bądźcie mądrymi: a nie odrzucajcie go.
34
Beátus homo qui audit me, et qui vígilat ad fores meas quotídie, et obsérvat ad postes óstii mei.
Błogosławiony człowiek, który mię słucha: i który czuje u drzwi moich na każdy dzień, i pilnuje u podwojów drzwi moich.
35
Qui me invénerit, invéniet vitam, et háuriet salútem a Dómino:
Kto mię najdzie, najdzie żywot, i wyczerpnie zbawienie od Pana.
36
qui autem in me peccáverit, lædet ánimam suam. Omnes, qui me odérunt, díligunt mortem.
Ale kto przeciw mnie zgrzeszy: obrazi duszę swoję. Wszyscy, którzy mię nienawidzą, kochają się w śmierci.
1
Sapiéntia ædificávit sibi domum: excídit colúmnas septem.
Mądrość zbudowała sobie dom, wyciosała siedm filarów.
2
Immolávit víctimas suas, míscuit vinum, et propósuit mensam suam.
Ofiarowały ofiary swoje, roztworzyła wino, i stój swój wystawiła.
3
Misit ancíllas suas ut vocárent ad arcem et ad mœ́nia civitátis:
Posłała dziewki swe (aby przyzwały) na zamek i na mury miejskie:
4
Si quis est párvulus, véniat ad me. Et insipiéntibus locúta est:
Jeśli kto jest maluczkim, niechaj przyjdzie do mnie.
5
Veníte, comédite panem meum, et bíbite vinum quod míscui vobis.
I głupcom mówiła: Pódźcie, pożywajcie chleba mego i pijcie wino, którem wam roztworzyła.
6
Relínquite infántiam, et vívite, et ambuláte per vias prudéntiæ.
Opuśćcie dzieciństwo a żyjcie, i chodźcie drogami roztropności.
7
Qui érudit derisórem, ipse iniúriam sibi facit: et qui árguit ímpium, sibi máculam génerat.
Kto uczy naśmiewcę, sobie krzywdę czyni: a kto strofuje niezbożnika, zmazę sobie rodzi.
8
Noli argúere derisórem, ne óderit te: árgue sapiéntem, et díliget te.
Nie karz naśmiewcę, aby cię nie miał w nienawiści: karz mądrego, a będzie cię miłował.
9
Da sapiénti occasiónem, et addétur ei sapiéntia: doce iustum, et festinábit accípere.
Daj mądremu powód, a przyczyni mu się mądrości: nauczaj sprawiedliwego, a pokwapi się wziąć.
10
Princípium sapiéntiæ timor Dómini, et sciéntia sanctórum prudéntia.
Początek mądrości bojaźń Pańska: a umiejętność świętych roztropność.
11
Per me enim multiplicabúntur dies tui, et addéntur tibi anni vitæ.
Bo przez mię rozmnożą się dni twoje, i przyczynią się tobie lata żywota.
12
Si sápiens fúeris, tibimetípsi eris: si autem illúsor, solus portábis malum.
Jeśli będziesz mądry, sam sobie będziesz: a będzieszli naśmiewcą, sam złe poniesiesz.
13
Múlier stulta et clamósa, plenáque illécebris, et nihil omníno sciens,
Niewiasta głupia i wrzaskliwa, i pełna łudarstwa, a nic zgoła nieumiejąca,
14
sedit in fóribus domus suæ, super sellam in excélso urbis loco,
Siedzi we drzwiach domu swego na stołku, na wyższem miejscu w mieście,
15
ut vocáret transeúntes per viam, et pergéntes itínere suo:
Aby wołała mijających drogą, a idących drogą swoją.
16
Qui est párvulus, declínet ad me. Et vecórdi locúta est:
Kto jest maluczki, niechaj zstąpi do mnie. A głupcowi rzekła:
17
Aquæ furtívæ dulcióres sunt, et panis abscónditus suávior.
Wody kradzione słodsze są, a chleb kryjomy smaczniejszy.
18
Et ignorávit quod ibi sint gigántes, et in profúndis inférni convívæ eius.
A nie wiedział, że tam są obrzymowie, i w głębokościach piekielnych goście jej.
1
[Parábolæ Salomónis] Fílius sápiens lætíficat patrem: fílius vero stultus mœstítia est matris suæ.
Mądry syn rozwesela ojca: a syn głupi smętkiem jest matce swojej.
2
Nil próderunt thesáuri impietátis: iustítia vero liberábit a morte.
Nic nie pomogą skarby niezbożności, lecz sprawiedliwość wybawi od śmierci.
3
Non afflíget Dóminus fame ánimam iusti, et insídias impiórum subvértet.
Nie udręczy Pan głodem dusze sprawiedliwego: a zasadki niezbożnych wywróci.
4
Egestátem operáta est manus remíssa: manus autem fórtium divítias parat. Qui nítitur mendáciis, hic pascit ventos: idem autem ipse séquitur aves volántes.
Ubóstwo sprawiła ręka leniwa: ale ręka mocnych bogactwa gotuje. Kto się wspiera na kłamstwach, ten pasie wiatry: a tenże też ściga latające ptaki.
5
Qui cóngregat in messe, fílius sápiens est: qui autem stertit æstáte, fílius confusiónis.
Kto zbiera we żniwa, syn mądry jest: ale kto śpi w lecie, syn pohańbienia.
6
Benedíctio Dómini super caput iusti: os autem impiórum óperit iníquitas.
Błogosławieństwo Pańskie nad głową sprawiedliwego: a nieprawość usta bezbożnych pokrywa.
7
Memória iusti cum láudibus, et nomen impiórum putréscet.
Pamiątka sprawiedliwego z chwałą, ale imię niezbożnych zginie.
8
Sápiens corde præcépta súscipit: stultus cǽditur lábiis.
Mądry sercem przyjmuje przykazania, głupi bywa bit wargami.
9
Qui ámbulat simplíciter, ámbulat confidénter: qui autem deprávat vias suas, maniféstus erit.
Kto chodzi w prostości, bezpiecznie chodzi: Lecz kto wywraca drogi swe, wyjawion będzie.
10
Qui ánnuit óculo dabit dolórem: et stultus lábiis verberábitur.
Kto mruga okiem, przyniesie żal: a głupi wargami będzie bit.
11
Vena vitæ, os iusti: et os impiórum óperit iniquitátem.
Źródło żywota, usta sprawiedliwego: a usta niezbożnych nieprawość pokrywają.
12
Odium súscitat rixas: et univérsa delícta óperit cáritas.
Nienawiść wzbudza swary: a wszystkie występki, miłość pokrywa.
13
In lábiis sapiéntis invenítur sapiéntia: et virga in dorso eius qui índiget corde.
W uściech mądrego najduje się mądrość, a kij na grzbiecie tego, któremu nie staje serca.
14
Sapiéntes abscóndunt sciéntiam: os autem stulti confusióni próximum est.
Mądrzy tają umiejętność: lecz usta głupiego są bliskie pohańbienia.
15
Substántia dívitis, urbs fortitúdinis eius: pavor páuperum, egéstas eórum.
Majętność bogatego, miasto mocy jego: bojaźń ubogich niedostatek ich.
16
Opus iusti ad vitam: fructus autem ímpii ad peccátum.
Robota sprawiedliwego ku żywotowi: ale urodzaj niezbożnego ku grzechowi.
17
Via vitæ custodiénti disciplínam: qui autem increpatiónes relínquit, errat.
Droga do żywota, strzegącemu ćwiczenia: lecz kto opuszcza karność, błądzi.
18
Abscóndunt ódium lábia mendácia: qui profert contuméliam, insípiens est.
Wargi kłamliwe tają w sobie nienawiść: kto mówi potwarz, głupi jest.
19
In multilóquio non déerit peccátum: qui autem moderátur lábia sua prudentíssimus est.
W wielomówności nie będzie bez grzechu: lecz kto miarkuje wargi swe barzo roztropny jest.
20
Argéntum eléctum, lingua iusti: cor autem impiórum pro níhilo.
Srebro wyborne, język sprawiedliwego: ale serce niezbożnych za nic nie stoi.
21
Lábia iusti erúdiunt plúrimos: qui autem indócti sunt, in cordis egestáte moriéntur.
Wargi sprawiedliwego nauczają wielu: lecz którzy nie umiejętni są, w niedostatku serca pomrą.
22
Benedíctio Dómini dívites facit, nec sociábitur eis afflíctio.
Błogosławieństwo Pańskie czyni bogatymi, ani się przyłączy do nich utrapienie.
23
Quasi per risum stultus operátur scelus: sapiéntia autem est viro prudéntia.
Głupi jakoby śmiechem czyni niecnotę: ale mądrością jest mężowi baczność.
24
Quod timet ímpius véniet super eum: desidérium suum iustis dábitur.
Czego się boi niezbożnik, przydzie nań: żądanie ich sprawiedliwym będzie dano.
25
Quasi tempéstas tránsiens non erit ímpius: iustus autem quasi fundaméntum sempitérnum.
Jako chmura przechodząca przeminie niezbożnik: lecz sprawiedliwy jako fundament wieczny.
26
Sicut acétum déntibus, et fumus óculis, sic piger his qui misérunt eum.
Jako ocet zębom, a dym oczom, tak leniwy tym, którzy go posłali.
27
Timor Dómini appónet dies: et anni impiórum breviabúntur.
Bojaźń Pańska dni przyczyni: a lata niezbożnych będą ukrócone.
28
Exspectátio iustórum lætítia: spes autem impiórum períbit.
Oczekiwanie sprawiedliwych wesele: lecz nadzieja niezbożnych zginie.
29
Fortitúdo símplicis via Dómini: et pavor his, qui operántur malum.
Moc prostego droga Pańska: a strach tym, którzy źle czynią.
30
Iustus in ætérnum non commovébitur: ímpii autem non habitábunt super terram.
Sprawiedliwy na wieki poruszon nie będzie: a niezbożnicy mieszkać nie będą na ziemi.
31
Os iusti partúriet sapiéntiam: lingua pravórum períbit.
Usta sprawiedliwego zrodzą mądrość: język przewrotnych zginie.
32
Lábia iusti consíderant plácita, et os impiórum pervérsa.
Wargi sprawiedliwego upatrują wdzięczności: a usta bezbożnych przewrotności.
1
Statéra dolósa abominátio est apud Dóminum: et pondus æquum volúntas eius.
Waga zdradliwa, obrzydliwość jest u Pana: a gwicht sprawiedliwy, wola jego.
2
Ubi fúerit supérbia, ibi erit et contumélia: ubi autem est humílitas, ibi et sapiéntia.
Gdzie będzie pycha, tam będzie i hańba: a gdzie jest pokora, tam i mądrość.
3
Simplícitas iustórum díriget eos: et supplantátio perversórum vastábit illos.
Prostota sprawiedliwych poprowadzi je: a podeszwie fałszerów spustoszy je.
4
Non próderunt divítiæ in die ultiónis: iustítia autem liberábit a morte.
Nie pomogą bogactwa w dzień pomsty: ale sprawiedliwość wybawi od śmierci.
5
Iustítia símplicis díriget viam eius: et in impietáte sua córruet ímpius.
Sprawiedliwość prostego naprostuje drogę jego: a niezbożnik upadnie w swojej niezbożności.
6
Iustítia rectórum liberábit eos: et in insídiis suis capiéntur iníqui.
Sprawiedliwość prawych wyzwoli je: a niesprawiedliwi w zasadkach swoich poimani będą.
7
Mórtuo hómine ímpio, nulla erit ultra spes: et exspectátio sollicitórum períbit.
Gdy umrze człowiek niezbożny, ustanie wszystka nadzieja: i oczekawanie frasowliwych zginie.
8
Iustus de angústia liberátus est: et tradétur ímpius pro eo.
Sprawiedliwy z ucisku wyrwan jest: a miasto niego niezbożnik będzie dany.
9
Simulátor ore décipit amícum suum: iusti autem liberabúntur sciéntia.
Obłudnik, usta zdradza przyjaciela swego: ale sprawiedliwi umiejętnością będą wybawieni.
10
In bonis iustórum exsultábit cívitas: et in perditióne impiórum erit laudátio.
W szczęściu sprawiedliwych będzie się radowało miasto: a w zatraceniu niezbożnych będzie pochwała.
11
Benedictióne iustórum exaltábitur cívitas: et ore impiórum subvertétur.
Błogosławieństwem sprawiedliwych wywyższy się miasto: a usty niezbożnych wywróci się.
12
Qui déspicit amícum suum índigens corde est: vir autem prudens tacébit.
Kto gardzi przyjacielem swoim, potrzebujący serca jest: a człowiek rozumny milczy.
13
Qui ámbulat fraudulénter, revélat arcána: qui autem fidélis est ánimi, celat amíci commíssum.
Kto zdradliwie chodzi, objawia tajemnice: ale kto wiernego serca tai tego czego mu się przyjaciel zwierzył.
14
Ubi non est gubernátor, pópulus córruet: salus autem, ubi multa consília.
Gdzie niemasz rządźce, lud upadnie: a zdrowie, gdzie wiele rady.
15
Affligétur malo, qui fidem facit pro extráneo: qui autem cavet láqueos, secúrus erit.
Złem utrapion będzie, który ręczy za obcego: lecz kto się strzeże sideł, bezpieczen będzie.
16
Múlier gratiósa invéniet glóriam: et robústi habébunt divítias.
Niewiasta wdzięczna dostąpi sławy: a mocarze będą mieć bogactwa.
17
Benéfacit ánimæ suæ vir miséricors: qui autem crudélis est, étiam propínquos ábicit.
Dobrze czyni duszy swej człowiek miłosierny: a który okrutnym jest, odrzuca i krewne.
18
Impius facit opus instábile: seminánti autem iustítiam merces fidélis.
Bezbożnik czyni dzieło nie trwałe: a siejącemu sprawiedliwość, zapłata wierna.
19
Cleméntia prǽparat vitam: et sectátio malórum mortem.
Łaskawość gotuje żywot: a naśladowanie złych śmierć.
20
Abominábile Dómino cor pravum: et volúntas eius in iis, qui simplíciter ámbulant.
Brzydliwe Panu serce przewrotne: a upodobanie jego w tych, którzy w prostości chodzą.
21
Manus in manu non erit ínnocens malus: semen autem iustórum salvábitur.
Ręka w ręce nie ujdzie zły karania: ale nasienie sprawiedliwych zachowane będzie.
22
Círculus áureus in náribus suis, múlier pulchra et fátua.
Kolce złote w pysku u świnie, niewiasta piękna a głupia.
23
Desidérium iustórum omne bonum est: præstolátio impiórum furor.
Żądza sprawiedliwych wszelka dobra jest: oczekawanie niezbożników zapalczywość.
24
Alii dívidunt própria, et ditióres fiunt: álii rápiunt non sua, et semper in egestáte sunt.
Jedni udzielają własnych, a bogatszymi się stawają, a drudzy wydzierają nie swoje, a zawsze są w niedostatku.
25
Anima, quæ benedícit, impinguábitur: et qui inébriat, ipse quoque inebriábitur.
Dusza, która błogosławi utyje: a kto upaja i sam też upój on będzie.
26
Qui abscóndit fruménta maledicétur in pópulis: benedíctio autem super caput vendéntium.
Kto kryje zboże, przeklnie go pospólstwo: lecz błogosławieństwo nad głową przedawających.
27
Bene consúrgit dilúculo qui quærit bona: qui autem investigátor malórum est, opprimétur ab eis.
Dobrze wstaje rano, który szuka dobra ale kto szuka złości, zatłumi go.
28
Qui confídit in divítiis suis, córruet: iusti autem quasi virens fólium germinábunt.
Kto ufa w bogactwach swoich, upadnie: a sprawiedliwi jako zielony list zakwitną.
29
Qui contúrbat domum suam, possidébit ventos: et qui stultus est sérviet sapiénti.
Kto miesza dom swój, odziedziczy wiatry: a kto głupi jest, będzie służył mądremu.
30
Fructus iusti lignum vitæ: et qui súscipit ánimas, sápiens est.
Owoc sprawiedliwego drzewo żywota: a kto przyjmuje dusze, mądry jest.
31
Si iustus in terra récipit: quanto magis ímpius et peccátor?
Jeśliż sprawiedliwy na ziemi odnosi: jako daleko więcej niezbożny i grzeszny?
1
Qui díligit disciplínam, díligit sciéntiam: qui autem odit increpatiónes, insípiens est.
Kto miłuje karność, miłuje umiejętność: ale kto nienawidzi strofowania, głupi jest.
2
Qui bonus est, háuriet grátiam a Dómino: qui autem confídit in cogitatiónibus suis ímpie agit.
Kto dobry jest, wyczerpnie łaskę u Pana: ale kto ufa w myślach swoich, niezbożnie czyni.
3
Non roborábitur homo ex impietáte: et radix iustórum non commovébitur.
Nie zmocni się człowiek z niezbożności: a korzeń sprawiedliwych nie będzie poruszony.
4
Múlier díligens, coróna est viro suo: et putrédo in óssibus eius, quæ confusióne res dignas gerit.
Niewiasta pilna, jest koroną mężowi swemu: a zgniłość w kościach jego, która czyni rzeczy godne sromoty.
5
Cogitatiónes iustórum iudícia: et consília impiórum fraudulénta.
Myśli sprawiedliwych sądy: a rady niezbożnych zdradliwe.
6
Verba impiórum insidiántur sánguini: os iustórum liberábit eos.
Słowa niezbożników czyhają na krew: usta sprawiedliwych wybawiają je.
7
Verte ímpios, et non erunt: domus autem iustórum permanébit.
Obróć niezbożne a nie będzie ich: a dom sprawiedliwych stać będzie.
8
Doctrína sua noscétur vir: qui autem vanus et excors est, patébit contémptui.
Z nauki swojej mąż będzie poznany: ale kto jest nikczemny a głupi, wzgardzie podlęże.
9
Mélior est pauper et suffíciens sibi, quam gloriósus et índigens pane.
Lepszy jest ubogi, mając swą potrzebę: niźli chlubliwy, który potrzebuje chleba.
10
Novit iustus iumentórum suórum ánimas: víscera autem impiórum crudélia.
Zna sprawiedliwy dusze bydła swego: a wnętrzności niezbożnych okrutne.
11
Qui operátur terram suam, satiábitur pánibus: qui autem sectátur ótium, stultíssimus est. Qui suávis est in vini demoratiónibus, in suis munitiónibus relínquit contuméliam.
Kto sprawuje ziemię swoję, będzie nasycon chlebem: ale kto się próżnowaniem bawi nagłupszy jest. Kto wesoły jest w zasiadaniu na winie, w zamkach swoich zostawi sromotę.
12
Desidérium ímpii muniméntum est pessimórum: radix autem iustórum profíciet.
Żądza niezbożnika zmocnienie niecnotliwych: lecz korzeń sprawiedliwych rość będzie.
13
Propter peccáta labiórum ruína próximat malo: effúgiet autem iustus de angústia.
Dla ust przewrotnych przybliża się upad złośliwemu: lecz sprawiedliwy ujdzie ucisku.
14
De fructu oris sui unusquísque replébitur bonis, et iuxta ópera mánuum suárum retribuétur ei.
Z owocu ust swoich każdy będzie napełnion dobrami: a według uczynków rąk jego będzie mu oddano.
15
Via stulti recta in óculis eius: qui autem sápiens est, audit consília.
Droga głupiego prosta w oczach jego: lecz kto mądry jest, słucha porady.
16
Fátuus statim índicat iram suam: qui autem dissímulat iniúriam, cállidus est.
Głupi natychmiast gniew swój pokazuje: lecz kto krzywdę pokrywa, chytry jest.
17
Qui quod novit lóquitur, index iustítiæ est: qui autem mentítur, testis est frauduléntus.
Który, co wie mówi świadek jest sprawiedliwy: ale który kłama, jest świadek zdradliwy.
18
Est qui promíttit, et quasi gládio púngitur consciéntiæ: lingua autem sapiéntium sánitas est.
Jest który obiecuje, a jako mieczem sumienia kłóty bywa: a język mądrych jest zdrowie.
19
Lábium veritátis firmum erit in perpétuum: qui autem testis est repentínus, concínnat linguam mendácii.
Warga prawdy trwała będzie na wieki, a kto jest świadek nagły, ten stroi język kłamstwa.
20
Dolus in corde cogitántium mala: qui autem pacis íneunt consília, séquitur eos gáudium.
Zdrada w sercu myślących złości: ale którzy radzą o pokoju, idzie za nimi wesele.
21
Non contristábit iustum quidquid ei accíderit: ímpii autem replebúntur malo.
Nie zafrasuje sprawiedliwego cokolwiek nań przypadnie: lecz niezbożnicy będą pełni złego.
22
Abominátio est Dómino lábia mendácia: qui autem fidéliter agunt, placent ei.
Brzydkością są Panu wargi kłamliwe: a którzy się wiernie obchodzą, podobają mu się.
23
Homo versútus celat sciéntiam: et cor insipiéntium próvocat stultítiam.
Człowiek chytry tai umiejętność: a serce głupieli wywoływa głupstwo.
24
Manus fórtium dominábitur: quæ autem remíssa est, tribútis sérviet.
Ręka mocnych panować będzie: a która leniwa jest, pod hołdem będzie.
25
Mœror in corde viri humiliábit illum, et sermóne bono lætificábitur.
Smutek w sercu męża poniży go: a powieścią dobrą uweselon bywa.
26
Qui négligit damnum propter amícum, iustus est: iter autem impiórum decípiet eos.
Kto nieważy szkody dla przyjaciela, jest sprawiedliwy: lecz droga niezbożnych zdradzi je.
27
Non invéniet frauduléntus lucrum: et substántia hóminis erit auri prétium.
Nie najdzie zysku zdradliwy: a majętność człowieka będzie cena złota.
28
In sémita iustítiæ, vita: iter autem dévium ducit ad mortem.
Na ścieżce sprawiedliwości, żywot: a droga zdrożna wiedzie do śmierci.
1
Fílius sápiens, doctrína patris: qui autem illúsor est, non audit cum argúitur.
Syn mądry, nauka ojcowska: a który jest naśmiewca, nie słucha kiedy go strofują.
2
De fructu oris sui homo satiábitur bonis: ánima autem prævaricatórum iníqua.
Z owocu ust swoich człowiek będzie nasycon dobrami: ale dusza przestępców złośliwa.
3
Qui custódit os suum, custódit ánimam suam: qui autem inconsiderátus est ad loquéndum, séntiet mala.
Kto strzeże ust swoich, strzeże dusze swojej: lecz kto nierozmyślny jest ku mówieniu, poczuje szkody.
4
Vult et non vult piger: ánima autem operántium impinguábitur.
Chce i nie chce leniwiec: a dusza robiących utyje.
5
Verbum mendax iustus detestábitur: ímpius autem confúndit, et confundétur.
Słowem kłamliwem będzie się brzydził sprawiedliwy: lecz niezbożnik zawstydza i zawstydzon będzie.
6
Iustítia custódit innocéntis viam: impíetas autem peccatórem supplántat.
Sprawiedliwość strzeże drogi niewinnego: lecz niezbożność podchodzi grzesznika.
7
Est quasi dives, cum nihil hábeat: et est quasi pauper, cum in multis divítiis sit.
Jest jakoby bogaty choć nic nie ma: a jest jakoby ubogi, choć ma wiele bogactw.
8
Redémptio ánimæ viri, divítiæ suæ: qui autem pauper est, increpatiónem non sústinet.
Okup dusze męża, bogactwa jego: lecz ubogi nie odnosi łajania.
9
Lux iustórum lætíficat: lucérna autem impiórum exstinguétur.
Światłość sprawiedliwych uwesela: ale świeca niezbożnych zagaśnie.
10
Inter supérbos semper iúrgia sunt: qui autem agunt ómnia cum consílio, regúntur sapiéntia.
Między pysznymi zawsze są swary, a którzy wszystko czynią z poradą, rządzą się mądrością.
11
Substántia festináta minuétur: quæ autem paulátim collígitur manu, multiplicábitur.
Majętność prędko nabyta umniejszy się: a która polekku bywa ręką zgromadzona, rozmnoży się.
12
Spes, quæ différtur, afflígit ánimam: lignum vitæ desidérium véniens.
Nadzieja, która się odwłóczy, trapi duszę: drzewo żywota pożądanie wypełnione.
13
Qui détrahit alícui rei, ipse se in futúrum óbligat: qui autem timet præcéptum, in pace versábitur. Animæ dolósæ errant in peccátis: iusti autem misericórdes sunt, et miserántur.
Kto uwłacza rzeczy jakiej, sam się na przyszły czas obowięzuje: a kto się boi przykazania, w pokoju będzie mieszkał. Dusze zdradliwe błądzą w grzechach: ale sprawiedliwi są miłosierni, i litują się.
14
Lex sapiéntis fons vitæ, ut declínet a ruína mortis.
Zakon mądrego zdrój żywota: aby odwodził od upadku śmierci.
15
Doctrína bona dabit grátiam: in itínere contemptórum vorágo.
Nauka dobra da łaskę, na drodze gardzących przepaść.
16
Astútus ómnia agit cum consílio: qui autem fátuus est, áperit stultítiam.
Chytry czyni wszystko zdradą, ale kto głupi jest, pokazuje głupstwo.
17
Núntius ímpii cadet in malum: legátus autem fidélis, sánitas.
Poseł niezbożnego wpadnie we złe: ale poseł wierny zdrowie.
18
Egéstas, et ignomínia ei, qui déserit disciplínam: qui autem acquiéscit arguénti, glorificábitur.
Nędza i sromota temu, który opuszcza ćwiczenie: a kto słucha karzącego, wsławion będzie.
19
Desidérium si compleátur, deléctat ánimam: detestántur stulti eos, qui fúgiunt mala.
Żądza jeśli się spełni, rozkoszuje duszę: brzydzą się głupi temi, którzy się strzegą złego.
20
Qui cum sapiéntibus gráditur, sápiens erit: amícus stultórum símilis efficiétur.
Kto chodzi z mądrym, mądrym będzie: przyjaciel głupich, stanie się podobny.
21
Peccatóres perséquitur malum: et iustis retribuéntur bona.
Grzeszniki goni nieszczęście: a sprawiedliwym nagrodzi się dobrem.
22
Bonus relínquit herédes fílios, et nepótes: et custodítur iusto substántia peccatóris.
Dobry zostawuje dziedzicami syny i wnuki, i chowają na sprawiedliwego majętność grzesznego.
23
Multi cibi in noválibus patrum: et áliis congregántur absque iudício.
Obfita żywność na nowinach ojców: ale innym bywają zbierane bez rozsądku.
24
Qui parcit virgæ, odit fílium suum: qui autem díligit illum, instánter érudit.
Kto folguje rózdze, nie nawidzi syna swego: lecz kto go miłuje, ustawnie ćwiczy.
25
Iustus cómedit, et replet ánimam suam: venter autem impiórum insaturábilis.
Sprawiedliwy je i nasyca duszę swoję: lecz brzuch niezbożnych nienasycony.
1
Sápiens múlier ædíficat domum suam: insípiens exstrúctam quoque mánibus déstruet.
Mądra niewiasta buduje dom swój: a głupia i zbudowany rękoma zepsuje.
2
Ambulans recto itínere, et timens Deum, despícitur ab eo, qui infámi gráditur via.
Chodzący prostą drogą i bojący się Boga wzgardzon bywa od tego, który bezecną drogą chodzi.
3
In ore stulti virga supérbiæ: lábia autem sapiéntium custódiunt eos.
W uściech głupiego kij pychy: lecz wargi mądrych strzegą ich.
4
Ubi non sunt boves, præsépe vácuum est: ubi autem plúrimæ ségetes, ibi manifésta est fortitúdo bovis.
Kędy niemasz wołów, żłób próżny jest, a gdzie wiele zboża, tam jest jawna moc wołu.
5
Testis fidélis non mentítur: profert autem mendácium dolósus testis.
Świadek prawdziwy nie kłama: lecz nie prawdę powiada świadek zdradliwy.
6
Quærit derísor sapiéntiam, et non ínvenit: doctrína prudéntium fácilis.
Szuka naśmiewca mądrości, a nie najduje: nauka roztropnych łacna.
7
Vade contra virum stultum, et nescit lábia prudéntiæ.
Idź przeciw mężowi głupiemu, a nie zna warg mądrości.
8
Sapiéntia cállidi est intellígere viam suam: et imprudéntia stultórum errans.
Mądrość chytrego jest rozumieć drogę swoję: a nieopatrzność głupich obłędna.
9
Stultus illúdet peccátum, et inter iustos morábitur grátia.
Głupi będzie się śmiał z grzechu: a między sprawiedliwymi będzie mieszkała łaska.
10
Cor quod novit amaritúdinem ánimæ suæ, in gáudio eius non miscébitur extráneus.
Serce, które zna gorzkość dusze swojej, do wesela jego nie przymiesza się obcy.
11
Domus impiórum delébitur: tabernácula vero iustórum germinábunt.
Dom niezbożnych zgładzon będzie: lecz przybytki sprawiedliwych zakwitną.
12
Est via, quæ vidétur hómini iusta: novíssima autem eius dedúcunt ad mortem.
Jest droga, która się zda człowiekowi sprawiedliwa: ale koniec jej prowadzi do śmierci.
13
Risus dolóre miscébitur, et extréma gáudii luctus óccupat.
Śmiech będzie zmieszan z żałością: a koniec wesela smutek posiada.
14
Viis suis replébitur stultus, et super eum erit vir bonus.
Drogami swemi nasycon będzie głupi: a nad nim będzie mąż dobry.
15
Innocens credit omni verbo: astútus consíderat gressus suos. Fílio dolóso nihil erit boni: servo autem sapiénti prósperi erunt actus, et dirigétur via eius.
Prostak wierzy każdemu słowu: chytry rozważa kroki swoje. Syn zdradliwy nie będzie miał nic dobrego: ale słudze mądremu poszczęścią się sprawy, i wyprostuje się droga jego.
16
Sápiens timet, et declínat a malo: stultus tránsilit, et confídit.
Mądry boi się, i odstępuje od złego: głupi przeskakuje a dufa.
17
Impátiens operábitur stultítiam: et vir versútus odiósus est.
Niecierpliwy czynić będzie głupstwo: a mąż chytry przemierzły jest.
18
Possidébunt párvuli stultítiam, et exspectábunt astúti sciéntiam.
Maluczcy posiędą głupstwo: a opatrzni będą czekać umiejętności.
19
Iacébunt mali ante bonos: et ímpii ante portas iustórum.
Będą leżeć źli przed dobrymi: a niezbożnicy u drzwi sprawiedliwych.
20
Etiam próximo suo pauper odiósus erit: amíci vero dívitum multi.
Ubogi i bliźniemu swemu omierzły będzie: ale bogatych jest przyjaciół wiele.
21
Qui déspicit próximum suum peccat: qui autem miserétur páuperis beátus erit. Qui credit in Dómino, misericórdiam díligit.
Kto gardzi bliźnim swoim, grzeszy: ale kto ma litość nad ubogim, błogosławiony będzie. Kto wierzy w Pana, miłosierdzie miłuje.
22
Errant qui operántur malum: misericórdia et véritas prǽparant bona.
Błądzą którzy źle czynią: miłosierdzie i prawda gotują dobra.
23
In omni ópere erit abundántia: ubi autem verba sunt plúrima, ibi frequénter egéstas.
Ze wszelkiej roboty będzie dostatek: ale gdzie słów wiele, tam często niedostatek.
24
Coróna sapiéntium, divítiæ eórum: fatúitas stultórum, imprudéntia.
Korona mądrych bogactwa ich: szaleństwo głupich nieroztropność.
25
Líberat ánimas testis fidélis: et profert mendácia versipéllis.
Wybawia duszę świadek prawdziwy: a zdradliwy kłamstwa mówi.
26
In timóre Dómini fidúcia fortitúdinis, et fíliis eius erit spes.
W bojaźni Pańskiej ufanie mocy: i synowie jego nadzieję mieć będą.
27
Timor Dómini fons vitæ, ut declínent a ruína mortis.
Bojaźń Pańska zdrój żywota: aby uszli upadku śmierci.
28
In multitúdine pópuli dígnitas regis: et in paucitáte plebis ignomínia príncipis.
W wielkości ludu godność królewska: a w trosze ludzi zelżywość książęcia.
29
Qui pátiens est, multa gubernátur prudéntia: qui autem impátiens est, exáltat stultítiam suam.
Kto jest cierpliwy, wielką się mądrością rządzi: a kto nie cierpliwy jest, wywyższa swe głupstwo.
30
Vita cárnium, sánitas cordis: putrédo óssium, invídia.
Żywot ciała, zdrowie serca: spróchnienie kości, zazdrość.
31
Qui calumniátur egéntem, éxprobrat factóri eius: honórat autem eum, qui miserétur páuperis.
Kto czyni krzywdę ubogiemu, urąga stworzycielowi jego: a czci go, kto ma zmiłowanie nad ubogim.
32
In malítia sua expellétur ímpius: sperat autem iustus in morte sua.
Dla złości swej niezbożnik wygnany będzie: ale sprawiedliwy nadzieję ma przy śmierci swojej.
33
In corde prudéntis requiéscit sapiéntia, et indóctos quosque erúdiet.
W sercu roztropnego odpoczywa mądrość: i wszelkie nieuczone wyćwiczy.
34
Iustítia élevat gentem: míseros autem facit pópulos peccátum.
Sprawiedliwość wywyższa naród: ale grzech czyni ludzie mizernymi.
35
Accéptus est regi miníster intélligens: iracúndiam eius inútilis sustinébit.
Sługa roztropny wdzięczny jest królowi: niepożyteczny gniew jego odniesie.
1
Respónsio mollis frangit iram: sermo durus súscitat furórem.
Odpowiedź łagodna uśmierza gniew: ale mowa przykra pobudza.
2
Lingua sapiéntium ornat sciéntiam: os fatuórum ebúllit stultítiam.
Język mądrych zdobi umiejętność: usta głupich wywierają głupstwo.
3
In omni loco, óculi Dómini contemplántur bonos et malos.
Na każdem miejscu oczy Pańskie wypatrują dobre i złe.
4
Lingua placábilis, lignum vitæ: quæ autem immoderáta est, cónteret spíritum.
Język łagodny, drzewo żywota: a który nie mierny jest, zetrze ducha.
5
Stultus irrídet disciplínam patris sui: qui autem custódit increpatiónes astútior fiet. In abundánti iustítia virtus máxima est: cogitatiónes autem impiórum eradicabúntur.
Głupi śmieje się z strofowania ojca swego: lecz kto strzeże karności, chytrszy będzie. W obfitej sprawiedliwości moc jest nawiętsza: a myśli niezbożnych będą wykorzenione.
6
Domus iusti plúrima fortitúdo: et in frúctibus ímpii conturbátio.
Dom sprawiedliwego moc wielka: a w dochodziech niezbożnego zamieszanie.
7
Lábia sapiéntium disseminábunt sciéntiam: cor stultórum dissímile erit.
Wargi mądrych siać będą umiejętność: serce głupich inaksze będzie.
8
Víctimæ impiórum abominábiles Dómino: vota iustórum placabília.
Ofiary niezbożnych obrzydłe Panu: modlitwy sprawiedliwych przyjemne.
9
Abominátio est Dómino via ímpii: qui séquitur iustítiam dilígitur ab eo.
Obrzydłość jest Panu droga niezbożnego: który idzie za sprawiedliwością, jest umiłowany od niego.
10
Doctrína mala deserénti viam vitæ: qui increpatiónes odit, moriétur.
Nauka zła opuszczającemu drogę żywota: kto nienawidzi karności, umrze.
11
Inférnus et perdítio coram Dómino: quanto magis corda filiórum hóminum?
Piekło i zatracenie przed Panem: jako daleko więcej serca synów człowieczych?
12
Non amat péstilens eum, qui se córripit: nec ad sapiéntes gráditur.
Zaraźliwy nie miłuje tego, kto go karze: i do mądrych nie idzie.
13
Cor gaudens exhílarat fáciem: in mœróre ánimi deícitur spíritus.
Serce wesołe rozwesela oblicze: w frasunku serca duch upada.
14
Cor sapiéntis quærit doctrínam: et os stultórum páscitur imperítia.
Serce mądrego szuka nauki: a usta głupich karmią się nieumiejętnością.
15
Omnes dies páuperis, mali: secúra mens quasi iuge convívium.
Wszystkie dni ubogiego złe: myśl bezpieczna jako ustawiczne gody.
16
Mélius est parum cum timóre Dómini, quam thesáuri magni et insatiábiles.
Lepsza jest trocha z bojaźnią Pańską: niż wielkie skarby a nienasycające.
17
Mélius est vocári ad ólera cum caritáte, quam ad vítulum saginátum cum ódio.
Lepiej jest być proszonym na jarzynę z miłością: niż na cielę tłuste z nienawiścią.
18
Vir iracúndus próvocat rixas: qui pátiens est mítigat suscitátas.
Mąż gniewliwy pobudza swary: który cierpliwy jest, uśmierza wzbudzone.
19
Iter pigrórum quasi sepes spinárum: via iustórum absque offendículo.
Droga leniwych jako płot cierniowy: droga sprawiedliwych bez obrazy.
20
Fílius sápiens lætíficat patrem: et stultus homo déspicit matrem suam.
Syn mądry uwesela ojca: a głupi człowiek gardzi matką swoją.
21
Stultítia gáudium stulto: et vir prudens dírigit gressus suos.
Głupstwo wesele głupiemu: a mąż mądry prostuje kroki swoje.
22
Dissipántur cogitatiónes ubi non est consílium: ubi vero sunt plures consiliárii, confirmántur.
Rozpraszają się myśli, kędy nie masz rady: ale gdzie jest wiele radzących, utwierdzają się.
23
Lætátur homo in senténtia oris sui: et sermo opportúnus est óptimus.
Weseli się człowiek w zdaniu ust swoich: a mowa czasu swego rzeczona jest bardzo dobra.
24
Sémita vitæ super erudítum, ut declínet de inférno novíssimo.
Ścieżka żywota nad umiejętnym: aby się uchronił piekła nagłębszego.
25
Domum superbórum demoliétur Dóminus: et firmos fáciet términos víduæ.
Dom pysznych Pan wywróci: a granice wdów potwierdza.
26
Abominátio Dómini cogitatiónes malæ: et purus sermo pulchérrimus firmábitur ab eo.
Obrzydłość Panu myśli złe: a czysta mowa napiękniejsza potwierdzona będzie od niego.
27
Contúrbat domum suam qui sectátur avarítiam: qui autem odit múnera, vivet. Per misericórdiam et fidem purgántur peccáta: per timórem autem Dómini declínat omnis a malo.
Miesza dom swój, który łakomstwa naśladuje: a kto nienawidzi darów, będzie żył. Przez miłosierdzie i wiarę bywają oczyściane grzechy: a przez bojaźń Pańską wszelki odstępuje od złego.
28
Mens iusti meditátur obediéntiam: os impiórum redúndat malis.
Serce sprawiedliwego rozmyśla posłuszeństwo: usta niezbożnych opływają złością.
29
Longe est Dóminus ab ímpiis: et oratiónes iustórum exáudiet.
Daleko jest Pan od niezbożnych: a modlitwy sprawiedliwych wysłucha.
30
Lux oculórum lætíficat ánimam: fama bona impínguat ossa.
Światłość oczu uwesela duszę: a dobra sława czyni tłuste kości.
31
Auris, quæ audit increpatiónes vitæ, in médio sapiéntium commorábitur.
Ucho, które słucha karności żywota: w pośrodku mądrych mieszkać będzie.
32
Qui ábicit disciplínam, déspicit ánimam suam: qui autem acquiéscit increpatiónibus, posséssor est cordis.
Kto odrzuca karność, wzgardzą duszę swoję: ale kto przyjmuje karanie, panem jest serca.
33
Timor Dómini disciplína sapiéntiæ: et glóriam præcédit humílitas.
Bojaźń Pańska ćwiczenie mądrości: a sławę uprzedza pokora.
1
Hóminis est ánimam præparáre: et Dómini gubernáre linguam.
Człowiecza jest duszę przygotować: a Pańska rządzić językiem.
2
Omnes viæ hóminis patent óculis eius: spirítuum ponderátor est Dóminus.
Wszystkie drogi człowiecze są jawne przed oczyma jego: Pan jest, który uważa duchy.
3
Revéla Dómino ópera tua, et dirigéntur cogitatiónes tuæ.
Objaw Panu uczynki twoje, a będą wyprostowane myśli twoje.
4
Univérsa propter semetípsum operátus est Dóminus: ímpium quoque ad diem malum.
Pan wszystko udziałał sam dla siebie: też i niezbożnika na zły dzień.
5
Abominátio Dómini est omnis árrogans: etiámsi manus ad manum fúerit, non est ínnocens. Inítium viæ bonæ, fácere iustítiam: accépta est autem apud Deum magis, quam immoláre hóstias.
Obrzydły jest Panu każdy pyszny: by też ręka do ręki była, nie uchodzi karania. Początek drogi dobrej, czynić sprawiedliwość: i wdzięczniejsza Bogu niźli ofiary ofiarować.
6
Misericórdia et veritáte redímitur iníquitas: et in timóre Dómini declinátur a malo.
Miłosierdziem i prawdą nieprawość bywa odkupiona: a w bojaźni Pańskiej strzegą się złego.
7
Cum placúerint Dómino viæ hóminis, inimícos quoque eius convértet ad pacem.
Gdy się podobają Panu drogi człowiecze: tedy i nieprzyjacioły jego przywiedzie do pokoju.
8
Mélius est parum cum iustítia, quam multi fructus cum iniquitáte.
Lepsza jest trocha z sprawiedliwością: niźli wielkie dochody z nieprawością.
9
Cor hóminis dispónit viam suam: sed Dómini est dirígere gressus eius.
Serce człowiecze rozrządza drogi swoje: ale Pańska jest prostować kroki jego.
10
Divinátio in lábiis regis: in iudício non errábit os eius.
Proroctwo w wargach królewskich: w sądzie nie błądzą usta jego.
11
Pondus et statéra iudícia Dómini sunt: et ópera eius omnes lápides sácculi.
Waga i szala jest sąd Pański: a uczynki jego wszystkie gwichty w worku.
12
Abominábiles regi qui agunt ímpie: quóniam iustítia firmátur sólium.
Obrzydliwi królowi, którzy źle czynią: bo sprawiedliwością umacnia się stolica.
13
Volúntas regum lábia iusta: qui recta lóquitur, diligétur.
Upodobanie królewskie wargi sprawiedliwe: kto mówi dobrze, będzie umiłowan.
14
Indignátio regis, núntii mortis: et vir sápiens placábit eam.
Gniew królewski posłowie śmierci: a mąż mądry ubłaga ji.
15
In hilaritáte vultus regis, vita: et cleméntia eius quasi imber serótinus.
W wesołości twarzy królewskiej żywot: a łaska jego jako deszcz późny.
16
Pósside sapiéntiam, quia auro mélior est: et acquíre prudéntiam, quia pretiósior est argénto.
Nabywaj mądrości, bo lepsza jest nad złoto: i nabywaj roztropności, bo droższa jest nad srebro.
17
Sémita iustórum declínat mala: custos ánimæ suæ servat viam suam.
Ścieżka sprawiedliwych odchyla się od złego: stróż dusze swej strzeże drogi swojej.
18
Contritiónem præcédit supérbia: et ante ruínam exaltátur spíritus.
Przed zginieniem uprzedza pycha: a przed upadkiem duch się wynosi.
19
Mélius est humiliári cum mítibus, quam divídere spólia cum supérbis.
Lepiej jest korzyć się z cichymi: niźli dzielić korzyści z pysznymi.
20
Erudítus in verbo repériet bona: et qui sperat in Dómino, beátus est.
Ćwiczony w słowie najdzie dobra: a który ma nadzieję w Panu błogosławiony jest.
21
Qui sápiens est corde appellábitur prudens: et qui dulcis elóquio, maióra percípiet.
Który jest mądrego serca, będzie nazwany rozumnym: a kto wdzięcznej wymowy, więcej odniesie.
22
Fons vitæ erudítio possidéntis: doctrína stultórum fatúitas.
Zdrój żywota nauka tego kto ją ma: a nauka głupich szaleństwo.
23
Cor sapiéntis erúdiet os eius: et lábiis eius addet grátiam.
Serce mądrego wyćwiczy usta jego: a wargom jego przyda wdzięczności.
24
Favus mellis, compósita verba: dulcédo ánimæ, sánitas óssium.
Plastr miodu słowa ozdobne, słodkość duszy, zdrowie kościom.
25
Est via, quæ vidétur hómini recta: et novíssima eius ducunt ad mortem.
Jest droga, która się zda człowiekowi prawa: a koniec jej prowadzi do śmierci.
26
Anima laborántis labórat sibi, quia cómpulit eum os suum.
Dusza robiącego robi sobie, bo go przymuszają usta Jego.
27
Vir ímpius fodit malum, et in lábiis eius ignis ardéscit.
Mąż niezbożny wykopuje złość: a na wargach jego ogień się rozpala.
28
Homo pervérsus súscitat lites: et verbósus séparat príncipes.
Człowiek przewrotny wszczyna zwady, a świegotliwy rozłącza książęta.
29
Vir iníquus lactat amícum suum: et ducit eum per viam non bonam.
Mąż złościwy nuci bliźniego swego: i prowadzi go drogą niedobrą.
30
Qui attónitis óculis cógitat prava, mordens lábia sua pérficit malum.
Kto zapatrzywszy się myśli przewrotności, gryząc wargi swoje dokazuje złości.
31
Coróna dignitátis senéctus, quæ in viis iustítiæ reperiétur.
Wieniec godności szedziwość, która się znajduje w drogach sprawiedliwości.
32
Mélior est pátiens viro forti: et qui dominátur ánimo suo, expugnatóre úrbium.
Lepszy jest cierpliwy niźli mąż mocny: a który panuje sercu swemu, niż ten co miast dobywa.
33
Sortes mittúntur in sinum, sed a Dómino temperántur.
Losy do łona rzucają: ale od Pana bywają nastrojone.
1
Mélior est buccélla sicca cum gáudio, quam domus plena víctimis cum iúrgio.
Lepszy jest kęs chleba suchego z weselem, niźli dom pełen ofiar z swarem.
2
Servus sápiens dominábitur fíliis stultis, et inter fratres hereditátem dívidet.
Sługa roztropny będzie panował nad synmi głupimi: a między bracią będzie dzielił dziedzictwo.
3
Sicut igne probátur argéntum, et aurum camíno: ita corda probat Dóminus.
Jako w ogniu próbują srebro, a złoto w piecu, tak Pan próbuje serce.
4
Malus obédit linguæ iníquæ: et fallax obtémperat lábiis mendácibus.
Złośnik posłuszen jest językowi złośliwemu: a zdradliwy słucha warg kłamliwych.
5
Qui déspicit páuperem éxprobrat factóri eius: et qui ruína lætátur altérius, non erit impunítus.
Kto gardzi ubogim, Izy stworzyciela jego: a kto się raduje z upadku drugiego, nie ujdzie karania.
6
Coróna senum fílii filiórum: et glória filiórum patres eórum.
Wieńcem starych są synowie synów: a chwała synów, ojcowie ich.
7
Non decent stultum verba compósita: nec príncipem lábium méntiens.
Nie przystoją głupiemu słowa poważne: ani książęciu usta kłamliwe.
8
Gemma gratíssima exspectátio præstolántis: quocúmque se vertit, prudénter intélligit.
Kamień drogi nawdzięczniejszy, oczekiwanie czekającego: gdzie się kolwiek obraca mądrze rozumie.
9
Qui celat delíctum quærit amicítias: qui áltero sermóne répetit, séparat fœderátos.
Kto tai grzech, szuka przyjaźni: kto inakszemi słowy powtarza, rozłącza złączone.
10
Plus próficit corréptio apud prudéntem, quam centum plagæ apud stultum.
Więcej waży upominanie u roztropnego, niźli sto plag u głupiego.
11
Semper iúrgia quærit malus: ángelus autem crudélis mittétur contra eum.
Zły człowiek zawsze swaru szuka: ale anioł okrutny będzie wysłań przeciw jemu.
12
Expedit magis ursæ occúrrere raptis fœ́tibus, quam fátuo confidénti in stultítia sua.
Lepiej jest potkać się z niedźwiedzicą, kiedy jej dzieci wezmą: niźli z głupim ufającym w głupstwie swojem.
13
Qui reddit mala pro bonis, non recédet malum de domo eius.
Kto oddaje złe za dobre, nie wynidzie złe z domu jego.
14
Qui dimíttit aquam, caput est iurgiórum: et ántequam patiátur contuméliam, iudícium déserit.
Kto spuszcza wodę, początkiem jest swarów, i niźli odniesie lekkość, odstępuje sądu.
15
Qui iustíficat ímpium, et qui condémnat iustum, abominábilis est utérque apud Deum.
Kto usprawiedliwia niezbożnego, i kto potępia sprawiedliwego, obadwa są obrzydłymi Panu.
16
Quid prodest stulto habére divítias, cum sapiéntiam émere non possit? Qui altam facit domum suam, quærit ruínam: et qui evítat díscere, íncidet in mala.
Cóż pomoże głupiemu, że ma bogactwa: ponieważ mądrości kupić nie może. Kto dom swój wysoko podnosi, szuka obalenia: a kto się chroni nauki, we złe wpadnie.
17
Omni témpore díligit qui amícus est: et frater in angústiis comprobátur.
Na każdy czas miłuje, kto jest przyjacielem: a brat doznań bywa w utrapieniu.
18
Stultus homo plaudet mánibus, cum spopónderit pro amíco suo.
Głupi człowiek klaskać będzie rękoma, gdy zaręczy za przyjaciela swego.
19
Qui meditátur discórdias, díligit rixas: et qui exáltat óstium, quærit ruínam.
Kto myśli o rozterkach, miłuje swary: a kto podnosi drzwi, upadku szuka.
20
Qui pervérsi cordis est, non invéniet bonum: et qui vertit linguam, íncidet in malum.
Kto jest przewrotnego serca, nie najdzie dobra: a kto wywraca język, we złe wpadnie.
21
Natus est stultus in ignomíniam suam: sed nec pater in fátuo lætábitur.
Głupi się urodził na sromotę swoję, ale ani ociec głupiego będzie miał pociechy.
22
Animus gaudens ætátem flóridam facit: spíritus tristis exsíccat ossa.
Serce wesołe czyni wiek kwitnący: duch smutny wysusza kości.
23
Múnera de sinu ímpius áccipit, ut pervértat sémitas iudícii.
Dar z zanadrza niezbożnik bierze, aby wywrócił ścieżki sądowe.
24
In fácie prudéntis lucet sapiéntia: óculi stultórum in fínibus terræ.
Na twarzy roztropnego świeci się mądrość: oczy głupich na kończynach ziemie.
25
Ira patris, fílius stultus: et dolor matris quæ génuit eum.
Syn głupi gniewem ojcowi: a żałością matce, która go porodziła.
26
Non est bonum damnum inférre iusto: nec percútere príncipem, qui recta iúdicat.
Nie dobrze jest uszkodzić sprawiedliwego: ani bić przełożonego, który dobrze sądzi.
27
Qui moderátur sermónes suos, doctus et prudens est: et pretiósi spíritus vir erudítus.
Kto miarkuje mowy swe, jest uczony i mądry: a drogiego ducha mąż ćwiczony.
28
Stultus quoque si tacúerit, sápiens reputábitur: et si comprésserit lábia sua, intélligens.
I głupi jeźli milczy, będzie mian za mądrego: a jeźli stuli usta swe, za roztropnego.
1
Occasiónes quærit qui vult recédere ab amíco: omni témpore erit exprobrábilis.
Przyczyn szuka, kto się chce z przyjacielem rozstać: na każdy czas urągania godzien będzie.
2
Non récipit stultus verba prudéntiæ: nisi ea díxeris, quæ versántur in corde eius.
Nie przyjmuje głupi słów roztropności: chybabyś to powiadał co ma w sercu swojem.
3
Impius, cum in profúndum vénerit peccatórum, contémnit: sed séquitur eum ignomínia et oppróbrium.
Niezbożnik, gdy przydzie w głębokość grzechów, za nic sobie nie ma: ale za nim idzie hańba i sromota.
4
Aqua profúnda verba ex ore viri: et torrens redúndans fons sapiéntiæ.
Woda głęboka słowa z ust męża: potok wylewający zdrój mądrości.
5
Accípere persónam ímpii non est bonum, ut declínes a veritáte iudícii.
Mieć wzgląd na osobę niezbożnego, nie jest rzecz dobra, abyś ustąpił od prawdy sądu.
6
Lábia stulti miscent se rixis: et os eius iúrgia próvocat.
Wargi głupiego wdawają się w swary: a usta jego wzbudzają rozterki.
7
Os stulti contrítio eius: et lábia ipsíus, ruína ánimæ eius.
Usta głupiego za zginieniem jego: a wargi jego upadkiem duszy jego.
8
Verba bilínguis, quasi simplícia: et ipsa pervéniunt usque ad interióra ventris. Pigrum déicit timor: ánimæ autem effeminatórum esúrient.
Słowa dwujęzycznego jakoby proste: a one przerażają aż do samych wnętrzności żywota. Leniwego poraża bojaźń: a dusze niewieściuchów będą łaknąć.
9
Qui mollis et dissolútus est in ópere suo, frater est sua ópera dissipántis.
Kto niedbały i leniwy jest w robocie swojej, bratem jest rozpraszającego roboty swoje.
10
Turris fortíssima nomen Dómini: ad ipsum currit iustus, et exaltábitur.
Wieża namocniejsza imię Pańskie: do niego bieży sprawiedliwy a będzie wywyższon.
11
Substántia dívitis urbs róboris eius, et quasi murus válidus circúmdans eum.
Majętność bogatego miasto mocy jego: i jako mur mocny obtaczający go.
12
Antequam conterátur, exaltátur cor hóminis: et ántequam glorificétur, humiliátur.
Przed upadkiem podnosi się serce człowiecze: i przed sławą bywa uniżone.
13
Qui prius respóndet quam áudiat, stultum se esse demónstrat, et confusióne dignum.
Kto pierwej odpowiada, niźli wysłucha, pokazuje się być głupim i pohańbienia godnym.
14
Spíritus viri susténtat imbecillitátem suam: spíritum vero ad irascéndum fácilem quis póterit sustinére?
Duch męża podpiera mdłość jego: ale ducha do gniewu łacnego kto będzie mógł znosić?
15
Cor prudens possidébit sciéntiam: et auris sapiéntium quærit doctrínam.
Serce roztropnego otrzyma umiejętność: a ucho mądrych szuka wiadomości.
16
Donum hóminis dilátat viam eius, et ante príncipes spátium ei facit.
Dar człowieczy rozprzestrzenia drogę jego, i czyni mu miejsce przed książęty.
17
Iustus prior est accusátor sui: venit amícus eius, et investigábit eum.
Sprawiedliwy, napierwej sam na się żałuje: przydzie przyjaciel jego, i doświadczać go będzie.
18
Contradictiónes cómprimit sors, et inter poténtes quoque diiúdicat.
Los uśmierza zwady, i między możnymi też rozsądek czyni.
19
Frater, qui adiuvátur a fratre, quasi cívitas firma: et iudícia quasi vectes úrbium.
Brat, który bywa wspomagań od brata, jako miasto mocne, a sądy jako zawory miast.
20
De fructu oris viri replébitur venter eius: et genímina labiórum ipsíus saturábunt eum.
Z owocu ust męża napełni się brzuch jego: a urodzaje warg jego nasycą go.
21
Mors, et vita in manu linguæ: qui díligunt eam, cómedent fructus eius.
Śmierć i żywot w ręce języka: którzy ji miłują, będą jeść owoce jego.
22
Qui ínvenit mulíerem bonam, ínvenit bonum: et háuriet iucunditátem a Dómino. Qui expéllit mulíerem bonam, expéllit bonum: qui autem tenet adúlteram, stultus est et ímpius.
Kto nalazł żonę dobrą, nalazł rzecz dobrą: i wyczerpnie pociechę od Pana. Kto wygania żonę dobrą, wygania rzecz dobrą: ale kto trzyma cudzołożnicę, głupi jest i niezbożny.
23
Cum obsecratiónibus loquétur pauper: et dives effábitur rígide.
Człowiek ubogi z prośbami mówi: ale bogaty surowie odpowiada.
24
Vir amábilis ad societátem, magis amícus erit, quam frater.
Mąż przyjacielski do towarzystwa, większym przyjacielem będzie niźli brat.
1
Mélior est pauper qui ámbulat in simplicitáte sua, quam dives torquens lábia sua, et insípiens.
Lepszy jest ubogi, który chodzi w prostocie swej: niźli bogaty warg przewrotnych i głupi.
2
Ubi non est sciéntia ánimæ, non est bonum: et qui festínus est pédibus, offéndet.
Gdzie niemasz umiejętności dusze, niemasz dobra: a kto prędkich jest nóg, potknie się.
3
Stultítia hóminis supplántat gressus eius: et contra Deum fervet ánimo suo.
Głupstwo człowiecze wywraca drogę jego: a na Boga wre sercem swem.
4
Divítiæ addunt amícos plúrimos: a páupere autem et hi, quos hábuit, separántur.
Bogactwa przyczyniała wiele przyjaciół: lecz od ubogiego i ci które miał odstępują.
5
Testis falsus non erit impunítus: et qui mendácia lóquitur, non effúgiet.
Świadek fałeszny nie ujdzie karania: a kto mówi kłamstwa, nie uciecze.
6
Multi colunt persónam poténtis, et amíci sunt dona tribuéntis.
Wiele tych, którzy czczą osobę możnego, i są przyjaciółmi dary dającego.
7
Fratres hóminis páuperis odérunt eum: ínsuper et amíci procul recessérunt ab eo. Qui tantum verba sectátur, nihil habébit:
Bracia człowieka ubogiego nienawidzą go: a ktemu i przyjaciele daleko odstąpili od niego. Kto się tylko na słowiech sadzi, nic nie będzie miał:
8
qui autem posséssor est mentis, díligit ánimam suam, et custos prudéntiæ invéniet bona.
Lecz kto ma rozum, miłuje duszę swoję, a strzegący roztropności najdzie dobra.
9
Falsus testis non erit impunítus, et qui lóquitur mendácia períbit.
Świadek fałeszny nie ujdzie karania: a kto mówi kłamstwa zginie.
10
Non decent stultum delíciæ, nec servum dominári princípibus.
Nie przystoi głupiemu rozkosz: ani słudze panować nad książęty.
11
Doctrína viri per patiéntiam nóscitur: et glória eius est iníqua prætérgredi.
Nauka męża po cierpliwości bywa doznana: a cześć jego jest mijać nieprawość.
12
Sicut frémitus leónis, ita et regis ira: et sicut ros super herbam, ita et hiláritas eius.
Jako ryk lwi, tak i gniew królewski: a jako rosa na trawie, tak też wesoła twarz jego.
13
Dolor patris, fílius stultus: et tecta iúgiter perstillántia, litigiósa múlier.
Żałość ojcowa syn głupi: a dach ustawicznie kapający, swarliwa niewiasta.
14
Domus, et divítiæ dantur a paréntibus: a Dómino autem próprie uxor prudens.
Dom i majętności dane bywają, od rodziców: ale żona roztropna właśnie od samego Pana.
15
Pigrédo immíttit sopórem, et ánima dissolúta esúriet.
Lenistwo przynosi ospałość: a dusza niedbała będzie łaknęła.
16
Qui custódit mandátum, custódit ánimam suam: qui autem négligit viam suam, mortificábitur.
Kto strzeże przykazania, strzeże dusze swojej: lecz kto zaniedbawa drogi swej, umorzon będzie.
17
Fœnerátur Dómino, qui miserétur páuperis: et vicissitúdinem suam reddet ei.
Na lichwę daje Panu kto ma litość nad ubogim: i nagrodę jego odda mu.
18
Erudi fílium tuum, ne despéres: ad interfectiónem autem eius ne ponas ánimam tuam.
Ćwicz syna twego, nie rozpaczaj: a ku zabiciu jego nie przykładaj dusze twojej.
19
Qui impátiens est, sustinébit damnum: et cum rapúerit, áliud appónet.
Kto nie cierpliwy jest, szkodę popadnie: a gdy wydrze, drugie przyda.
20
Audi consílium, et súscipe disciplínam, ut sis sápiens in novíssimis tuis.
Słuchaj porady, a przyjmuj ćwiczenie: abyś był mądrym na ostatku twoim.
21
Multæ cogitatiónes in corde viri: volúntas autem Dómini permanébit.
Wiele myśli w sercu męża: a wola Pańska trwać będzie.
22
Homo índigens miséricors est: et mélior est pauper, quam vir mendax.
Człowiek potrzebny jest miłosierny: a lepszy jest ubogi niż mąż kłamliwy.
23
Timor Dómini ad vitam: et in plenitúdine commorábitur, absque visitatióne péssima.
Bojaźń Pańska do żywota: w obfitości mieszkać będzie bez nawiedzenia złego.
24
Abscóndit piger manum suam sub ascélla, nec ad os suum ápplicat eam.
Kryje leniwy rękę swą pod pachy, ani ją do ust swoich przykłada.
25
Pestilénte flagelláto stultus sapiéntior erit: si autem corripúeris sapiéntem, intélliget disciplínam.
Gdy zaraźliwego ubijesz, głupi mędrszym będzie: a jeśli skarzesz mądrego, zrozumie karność.
26
Qui afflígit patrem, et fugat matrem, ignominiósus est et infélix.
Kto frasuje ojca, a wypędza matkę, bezecny jest i nieszczęśliwy.
27
Non cesses fili audíre doctrínam, nec ignóres sermónes sciéntiæ.
Nie przestawaj synu słuchać nauki, a umiej słowa umiejętności.
28
Testis iníquus derídet iudícium: et os impiórum dévorat iniquitátem.
Świadek nieprawy śmieje się z sądu: a usta niezbożnych żrzą nieprawość.
29
Paráta sunt derisóribus iudícia: et mállei percutiéntes stultórum corpóribus.
Nagotowano pośmiewcom sądy, i młoty bijące ciałom głupich.
1
Luxuriósa res vinum, et tumultuósa ebríetas: quicúmque his delectátur, non erit sápiens.
Rozpustna rzecz wino, i zwadliwe pijaństwo: ktokolwiek się w nich kocha, nie będzie mądrym.
2
Sicut rugítus leónis, ita et terror regis: qui próvocat eum, peccat in ánimam suam.
Jako ryk lwi, tak i strach królewski: kto go drażni, grzeszy przeciw duszy swojej.
3
Honor est hómini, qui séparat se a contentiónibus: omnes autem stulti miscéntur contuméliis.
Poczciwość jest człowiekowi, który się odłącza od zwady: a wszyscy głupi wdawają się w swary.
4
Propter frigus piger aráre nóluit: mendicábit ergo æstáte, et non dábitur illi.
Dla zimna leniwiec orać nie chciał: przetoż będzie żebrał lecie, a nie dadzą mu.
5
Sicut aqua profúnda, sic consílium in corde viri: sed homo sápiens exháuriet illud.
Jako woda głęboka, tak rada w sercu męża: ale człowiek mądry wyczerpnie ją.
6
Multi hómines misericórdes vocántur: virum autem fidélem quis invéniet?
Wiele ludzi miłosiernymi zową: ale męża wiernego kto najdzie?
7
Iustus qui ámbulat in simplicitáte sua, beátos post se fílios derelínquet.
Sprawiedliwy, który chodzi w prostocie swojej, błogosławione po sobie syny zostawi.
8
Rex, qui sedet in sólio iudícii, díssipat omne malum intúitu suo.
Król, który siedzi na stolicy sądowej, rozprasza wszystko złe pojrzeniem swojem.
9
Quis potest dícere: Mundum est cor meum, purus sum a peccáto?
Któż może mówić: czyste jest serce moje, jestem próżen grzechu?
10
Pondus et pondus, mensúra et mensúra: utrúmque abominábile est apud Deum.
Waga i waga, miara i miara, oboje obrzydłe jest u Boga.
11
Ex stúdiis suis intellígitur puer, si munda et recta sint ópera eius.
Po zabawach jego poznać dziecię: jeśli czyste i prawe są uczynki jego.
12
Aurem audiéntem, et óculum vidéntem: Dóminus fecit utrúmque.
Ucho słuchające, a oko widzące, Pan oboje uczynił.
13
Noli dilígere somnum, ne te egéstas ópprimat: áperi óculos tuos, et saturáre pánibus.
Nie kochaj się w spaniu, aby cię ubóstwo nie ścisnęło: otwórz oczy swoje, a najedz się chleba.
14
Malum est, malum est, dicit omnis emptor: et cum recésserit, tunc gloriábitur.
Złe jest, złe jest, mówi każdy kupujący: z odszedszy tedy się będzie chwalił.
15
Est aurum et multitúdo gemmárum, et vas pretiósum lábia sciéntiæ.
Jest złoto, i obfitość pereł, i naczynie drogie usta umiejętności.
16
Tolle vestiméntum eius, qui fideiússor éxtitit aliéni, et pro extráneis aufer pignus ab eo.
Weźmi suknią tego, który ręczył za obcego: a za obce weźmi fant od niego.
17
Suávis est hómini panis mendácii: et póstea implébitur os eius cálculo.
Słodki jest człowiekowi chleb kłamstwa: a potem napełnią się piaskiem usta jego.
18
Cogitatiónes consíliis roborántur: et gubernáculis tractánda sunt bella.
Myśli poradami się utwierdzają: a rządem mają być sprawowane wojny.
19
Ei, qui revélat mystéria, et ámbulat fraudulénter, et dilátat lábia sua, ne commisceáris.
Z tym, który objawia tajemnice, a chodzi zdradliwie a rozwodzi wargi swe: nie miej towarzystwa.
20
Qui maledícit patri suo et matri, exstinguétur lucérna eius in médiis ténebris.
Kto złorzeczy ojcu swemu i matce: pochodnia jego zgaśnie i w pośród ciemności.
21
Heréditas, ad quam festinátur in princípio, in novíssimo benedictióne carébit.
Dziedzictwo, do którego się z przodku kwapią, na końcu błogosławieństwa mieć nie będzie.
22
Ne dicas: Reddam malum: exspécta Dóminum, et liberábit te.
Nie mów: Oddam złość: czekaj na Pana a wybawi cię.
23
Abominátio est apud Dóminum pondus et pondus: statéra dolósa non est bona.
Brzydliwość jest u Pana waga i waga: szala zdradliwa nie jest dobra.
24
A Dómino dirigúntur gressus viri: quis autem hóminum intellígere potest viam suam?
Od Pana bywają prostowane kroki męża: a któryż z ludzi może zrozumieć drogę swoję?
25
Ruína est hómini devoráre sanctos, et post vota retractáre.
Upadek jest człowiekowi pożrzeć święte: a ślubiwszy odmienić.
26
Díssipat ímpios rex sápiens, et incúrvat super eos fórnicem.
Król mądry rozpędza niezbożniki: i obraca na nie koło.
27
Lucérna Dómini spiráculum hóminis, quæ investígat ómnia secréta ventris.
Duch człowieczy jest pochodnia Pańska, która wypatruje wszystkie skrytości wnętrzne.
28
Misericórdia et véritas custódiunt regem, et roborátur cleméntia thronus eius.
Miłosierdzie i prawda strzegą króla: a łaskawością umacnia się stolica jego.
29
Exsultátio iúvenum, fortitúdo eórum: et dígnitas senum caníties.
Wesele młodych, moc ich: i ozdoba starych szedziwość.
30
Livor vúlneris abstérget mala: et plagæ in secretióribus ventris.
Siność rany otrze złości: i razy we wnętrznościach brzucha.
1
Sicut divisiónes aquárum, ita cor regis in manu Dómini: quocúmque volúerit, inclinábit illud.
Jako rozdziały wód, tak serce królewskie w ręce Pańskiej: kędy jedno chce, nachyli go.
2
Omnis via viri recta sibi vidétur: appéndit autem corda Dóminus.
Wszelka droga człowiecza zda mu się być prawa: ale Pan uważa serca.
3
Fácere misericórdiam et iudícium, magis placet Dómino, quam víctimæ.
Czynić miłosierdzie i sprawiedliwość więcej się Panu podoba, niźli ofiary.
4
Exaltátio oculórum est dilatátio cordis: lucérna impiórum peccátum.
Wynoszenie oczu jest rozszerzenie serca, świeca niezbożnych grzech.
5
Cogitatiónes robústi semper in abundántia: omnis autem piger semper in egestáte est.
Myśli dużego, zawsze w dostatku: lecz każdy leniwy zawsze jest w niedostatku.
6
Qui cóngregat thesáuros lingua mendácii, vanus et excors est, et impingétur ad láqueos mortis.
Który zbiera skarby językiem kłamliwym, nikczemny i szalony jest, i wpadnie w sidła śmierci.
7
Rapínæ impiórum détrahent eos, quia noluérunt fácere iudícium.
Drapieztwa niezbożnych zrzuca je, iż nie chcieli czynić sądu.
8
Pervérsa via viri aliéna est: qui autem mundus est, rectum opus eius.
Przewrotna droga człowiecza, daleka jest: ale kto czysty jest, szczera sprawa jego.
9
Mélius est sedére in ángulo dómatis, quam cum mulíere litigiósa, et in domo commúni.
Lepiej jest siedzieć w kącie domu. niźli z żoną swarliwą, a w domu społecznym.
10
Anima ímpii desíderat malum: non miserébitur próximo suo.
Dusza niezbożnego żąda złego: nie zlituje się nad bliźnim swoim.
11
Mulctáto pestilénte sapiéntior erit párvulus: et si sectétur sapiéntem, sumet sciéntiam.
Skarawszy zaraźliwego mędrszy będzie prostak: a jeśli naśladuje mądrego, przyjmie naukę.
12
Excógitat iustus de domo ímpii, ut détrahat ímpios a malo.
Myśli sprawiedliwy o domu niezbożnego, aby odciągnął niezbożne od złego.
13
Qui obtúrat aurem suam ad clamórem páuperis, et ipse clamábit, et non exaudiétur.
Kto zatula uszy swe na wołanie ubogiego, będzie i sam wołał, a nie wysłuchają go.
14
Munus abscónditum exstínguit iras: et donum in sinu indignatiónem máximam.
Dar potajemnie dany gasi gniewy: a upominek w zanadrzu, rozgniewanie wielkie.
15
Gáudium iusto est fácere iudícium: et pavor operántibus iniquitátem.
Radość sprawiedliwemu jest czynić sąd: a strach działającym nieprawość.
16
Vir, qui erráverit a via doctrínæ, in cœtu gigántum commorábitur.
Człowiek, który zbłądzi z drogi nauki, we zborze obrzymów mieszkać będzie.
17
Qui díligit épulas, in egestáte erit: qui amat vinum, et pínguia, non ditábitur.
Kto się kocha w używaniu, w niedostatku będzie: kto miłuje wino i tłuste kąski, nie zbogaci się.
18
Pro iusto datur ímpius: et pro rectis iníquus.
Niezbożny będzie dań za sprawiedliwego: a nieprawy za prawe.
19
Mélius est habitáre in terra desérta, quam cum mulíere rixósa et iracúnda.
Lepiej jest mieszkać w ziemi pustej, niźli z żoną swarliwą a gniewliwą.
20
Thesáurus desiderábilis, et óleum in habitáculo iusti: et imprúdens homo dissipábit illud.
Skarb pożądany, i wonny olejek w mieszkaniu sprawiedliwego: a głupi człowiek rozleje go.
21
Qui séquitur iustítiam et misericórdiam invéniet vitam, iustítiam, et glóriam.
Kto naśladuje sprawiedliwości i miłosierdzia, najdzie żywot, sprawiedliwość i chwałę.
22
Civitátem fórtium ascéndit sápiens, et destrúxit robur fidúciæ eius.
Miasto mocnych ubiegł mądry, i zepsował moc ufania ich.
23
Qui custódit os suum et linguam suam, custódit ab angústiis ánimam suam.
Kto strzeże ust swoich, i języka twego: strzeże od ucisków dusze swojej.
24
Supérbus et árrogans vocátur indóctus, qui in ira operátur supérbiam.
Hardego i pysznego zowią nieuczonym: który w gniewie pysznie się sprawuje.
25
Desidéria occídunt pigrum: noluérunt enim quidquam manus eius operári.
Pożądliwości zabijają leniwego: abowiem nie chciały nic robić ręce jego.
26
Tota die concupíscit et desíderat: qui autem iustus est, tríbuet, et non cessábit.
Przez cały dzień pragnie i pożąda: a kto sprawiedliwy jest, daje bez przestanku.
27
Hóstiæ impiórum abominábiles, quia offerúntur ex scélere.
Ofiary niezbożnych brzydliwe: iż się ofiarują z grzechu.
28
Testis mendax períbit: vir obédiens loquétur victóriam.
Świadek kłamliwy zginie: mąż posłuszny będzie mówił zwycięztwo.
29
Vir ímpius procáciter obfírmat vultum suum: qui autem rectus est, córrigit viam suam.
Człowiek niezbożny niewstydliwie zatwardza twarz swoję: ale kto prawy jest, poprawia drogi swojej.
30
Non est sapiéntia, non est prudéntia, non est consílium contra Dóminum.
Niemasz mądrości, niemasz roztropności, niemasz rady przeciw Panu.
31
Equus parátur ad diem belli: Dóminus autem salútem tríbuit.
Konia gotują na dzień bitwy: ale Pan daje wybawienie.
1
Mélius est nomen bonum, quam divítiæ multæ: super argéntum et aurum, grátia bona.
Lepsze jest imię dobre, niż wielkie bogactwa, łaska nad srebro i złoto.
2
Dives et pauper obviavérunt sibi: utriúsque operátor est Dóminus.
Bogaty i ubogi potkali się: obudwu Pan jest stworzycielem.
3
Cállidus vidit malum, et abscóndit se: ínnocens pertránsiit, et afflíctus est damno.
Zmyślny obaczy złe, i skrył się: prostak minął i popadł szkodę.
4
Finis modéstiæ timor Dómini, divítiæ, et glória, et vita.
Koniec skromności bojaźń Pańska, bogactwo i chwała i żywot.
5
Arma et gládii in via pervérsi: custos autem ánimæ suæ longe recédit ab eis.
Oręża i miecze na drodze przewrotnego: a stróż dusze swej daleko odstępuje od nich.
6
Provérbium est: adoléscens iuxta viam suam, étiam cum senúerit, non recédet ab ea.
Przypowieść jest: Młodzieniec wedle drogi swej, choćby się zstarzał, nie odstąpi od niej.
7
Dives paupéribus ímperat: et qui áccipit mútuum, servus est fœnerántis.
Bogaty ubogim rozkazuje, a kto u kogo pożycza, sługą jest tego, który mu pożyczył.
8
Qui séminat iniquitátem, metet mala, et virga iræ suæ consummábitur.
Kto sieje nieprawość, będzie żął nieszczęście: i laską gniewu swego zniszczeje.
9
Qui pronus est ad misericórdiam, benedicétur: de pánibus enim suis dedit páuperi. Victóriam et honórem acquíret qui dat múnera: ánimam autem aufert accipiéntium.
Kto skłonny jest ku miłosierdziu, błogosławion będzie: bo chleba swego dał ubogiemu. Zwycięztwa i czci dostanie kto dary daje; a duszę odejmuje tych co je biorą.
10
Eice derisórem, et exíbit cum eo iúrgium, cessabúntque causæ et contuméliæ.
Wypądź naśmiewcę, a wynidzie z nim swar: i ustaną prawa i potwarzy.
11
Qui díligit cordis mundítiam, propter grátiam labiórum suórum habébit amícum regem.
Kto miłuje czystość serdeczną, dla wdzięczności ust swoich, będzie miał przyjacielem króla.
12
Oculi Dómini custódiunt sciéntiam: et supplantántur verba iníqui.
Oczy Pańskie strzegą umiejętności: a słowa nieprawego bywają wywrócone.
13
Dicit piger: Leo est foris, in médio plateárum occidéndus sum.
Mówi leniwiec: Lew jest na dworze, w pośród ulic zabit będę.
14
Fóvea profúnda os aliénæ: cui irátus est Dóminus, íncidet in eam.
Usta cudzej są dołem głębokim: na kogo się Pan gniewa, wpadnie weń.
15
Stultítia colligáta est in corde púeri, et virga disciplínæ fugábit eam.
Głupstwo przywiązane jest do serca dziecięcego: ale rózga karania wypędzi je.
16
Qui calumniátur páuperem, ut áugeat divítias suas, dabit ipse ditióri, et egébit.
Kto potwarza ubogiego, aby przysporzył majętności sobie: da sam bogatszemu, i będzie nędzę klepał.
17
Inclína aurem tuam, et audi verba sapiéntium: appóne autem cor ad doctrínam meam:
Nakłoń ucha twego, a słuchaj słów mądrych: a serce swoje przyłoż do nauki mojej.
18
quæ pulchra erit tibi, cum serváveris eam in ventre tuo, et redundábit in lábiis tuis:
Którać piękna będzie, gdy ją zachowasz w sercu swojem, i rozpłynie się po wargach twoich.
19
ut sit in Dómino fidúcia tua, unde et osténdi eam tibi hódie.
Aby było w Panu ufanie twoje: i przetożem ci ją dziś pokazał.
20
Ecce descrípsi eam tibi triplíciter, in cogitatiónibus et sciéntia:
Otom ci ją trojako opisał w myślach i w nauce:
21
ut osténderem tibi firmitátem, et elóquia veritátis, respondére ex his illis qui misérunt te.
Abym ci okazał stałość i powieści prawdziwe: abyś z nich odpowiadał tym, którzy cię posłali.
22
Non fácias violéntiam páuperi, quia pauper est: neque cónteras egénum in porta:
Nie czyń bezprawia ubogiemu, iż ubogi jest: ani niszcz nędznika w bramie:
23
quia iudicábit Dóminus causam eius, et confíget eos, qui confixérunt ánimam eius.
Abowiem Pan będzie sądził sprawy jego: i przebije tych, którzy przebili duszę jego.
24
Noli esse amícus hómini iracúndo, neque ámbules cum viro furióso:
Nie bądź przyjacielem człowiekowi gniewliwemu: ani chodź z mężem zapalczywym:
25
ne forte discas sémitas eius, et sumas scándalum ánimæ tuæ.
Byś snadź nie przywykł ścieżkom jego, a wziął zgorszenie dusze twojej.
26
Noli esse cum his, qui defígunt manus suas, et qui vades se ófferunt pro débitis:
Nie bywaj między temi, którzy rękę dają, i którzy się czynią rękojmiami za długi.
27
si enim non habes unde restítuas, quid causæ est ut tollat operiméntum de cubíli tuo?
Bo jeśli niemasz zkąd wrócić, czemuć nie ma wziąć przykrycie z łóżka twego?
28
Ne transgrediáris términos antíquos, quos posuérunt patres tui.
Nie przestępuj granic starych, które założyli ojcowie twoi.
29
Vidísti virum velócem in ópere suo? coram régibus stabit, nec erit ante ignóbiles.
Widziałeś męża biegłego w sprawach swoich? przed królmi stać będzie, a nie będzie przed podłymi.
1
Quando séderis ut cómedas cum príncipe, diligénter atténde quæ appósita sunt ante fáciem tuam:
Gdy siędziesz, abyś jadł z książęciem, pilnie obacz co położono przed tobą:
2
et státue cultrum in gútture tuo, si tamen habes in potestáte ánimam tuam.
I połóż nóż w gardle twojem, jeśliż jednak masz w mocy duszę twoję.
3
Ne desíderes de cibis eius, in quo est panis mendácii.
Nie pożądaj pokarmów tego, w którym jest chleb kłamstwa.
4
Noli laboráre ut ditéris: sed prudéntiæ tuæ pone modum.
Nie pracuj, abyś się zbogacił: ale załóż miarę opatrzności twojej.
5
Ne érigas óculos tuos ad opes, quas non potes habére: quia fácient sibi pennas quasi áquilæ, et volábunt in cælum.
Nie podnoś oczu twoich na bogactwa, których mieć nie możesz: bo uczynią sobie skrzydła jakoby orłowe, i ulecą do nieba.
6
Ne cómedas cum hómine ínvido, et ne desíderes cibos eius:
Nie jadaj z człowiekiem zazdrościwym, i nie pragni pokarmów jego:
7
quóniam in similitúdinem aríoli, et coniectóris, ǽstimat quod ignórat. Cómede et bibe, dicet tibi: et mens eius non est tecum.
Bo nakształt wieszczka i praktykarza, domniemawa się czego nie wie. Jedz a pij, rzecze tobie: a myśl jego nie jest z tobą.
8
Cibos, quos coméderas, évomes: et perdes pulchros sermónes tuos.
Pokarmy, któreś jadł zrzucisz: i utracisz wdzięczne słowa twoje.
9
In áuribus insipiéntium ne loquáris, quia despícient doctrínam elóquii tui.
Nie mów w uszach głupich: bo wzgardzą naukę wymowy twojej.
10
Ne attíngas parvulórum términos, et agrum pupillórum ne intróeas:
Nie tykaj granic małych dziatek: a nie wchodź na rolą sierot.
11
propínquus enim illórum fortis est, et ipse iudicábit contra te causam illórum.
Bo powinny ich mocny jest: a on będzie sądził przeciw tobie sprawy ich.
12
Ingrediátur ad doctrínam cor tuum, et aures tuæ ad verba sciéntiæ.
Niech wnidzie do ćwiczenia serce twoje: a uszy twoje do słów umiejętności.
13
Noli subtráhere a púero disciplínam: si enim percússeris eum virga, non moriétur.
Nie odejmuj od dziecięcia karności: bo jeśli go ubijesz rózgą, nie umrze.
14
Tu virga percúties eum: et ánimam eius de inférno liberábis.
Ty go ubijesz rózgą: a duszę jego z piekła wybawisz.
15
Fili mi, si sápiens fúerit ánimus tuus, gaudébit tecum cor meum:
Synu mój, będzie li mądre serce twoje, będzieć się z tobą radowało serce moje:
16
et exsultábunt renes mei, cum locúta fúerint rectum lábia tua.
I będą się weselić nerki moje, gdy będą dobrze mówić usta twoje.
17
Non æmulétur cor tuum peccatóres, sed in timóre Dómini esto tota die:
Niech nie zajrzy grzesznym serce twoje: ale w bojaźni Pańskiej trwaj przez cały dzień:
18
quia habébis spem in novíssimo, et præstolátio tua non auferétur.
Bo będziesz miał nadzieję na końcu, a oczekawanie twe nie będzie odjęte.
19
Audi fili mi, et esto sápiens: et dírige in via ánimum tuum.
Słuchaj synu mój, a bądź mądry: a prostuj na drodze duszę twoję.
20
Noli esse in convíviis potatórum, nec in comessatiónibus eórum qui carnes ad vescéndum cónferunt:
Nic bywaj na biesiadach pijaniców: ani na kolacyach tych, którzy mięso na jedzenie znaszają:
21
quia vacántes pótibus, et dantes sýmbola consuméntur, et vestiétur pannis dormitátio.
Bo którzy się pijaństwem bawią i którzy się składają, zniszczeją: a w łatach chodzić będzie ospałość.
22
Audi patrem tuum, qui génuit te: et ne contémnas cum senúerit mater tua.
Słuchaj ojca twego, który cię zrodził: a nie gardzi, gdy się zstarzeje matka twoja.
23
Veritátem eme, et noli véndere sapiéntiam, et doctrínam, et intelligéntiam.
Kupuj prawdę a nie przedawaj mądrości, i nauki, i umiejętności.
24
Exsúltat gáudio pater iusti: qui sapiéntem génuit, lætábitur in eo.
Raduje się barzo ociec sprawiedliwego: który zrodził mądrego, weselić się będzie z niego.
25
Gáudeat pater tuus et mater tua, et exsúltet quæ génuit te.
Niech się weseli ociec twój i matka twoja: a niech się raduje, która cię urodziła.
26
Præbe fili mi cor tuum mihi: et óculi tui vias meas custódiant.
Daj mi synu mój serce twoje: a oczy twoje niech strzegą dróg moich.
27
Fóvea enim profúnda est méretrix: et púteus angústus aliéna.
Bo dół głęboki jest nierządnica: a studnia ciasna, cudza.
28
Insidiátur in via quasi latro, et quos incáutos víderit, interfíciet.
Czyha na drodze jako zbójca, a które ujrzy nieopatrznie, zabije.
29
Cui væ? cuius patri væ? cui rixæ? cui fóveæ? cui sine causa vúlnera? cui suffúsio oculórum?
Komu biada? czy jemu ojcu biada? komu swary? komu doły? komu bez przyczyny rany? komu płynienie oczu?
30
Nonne his, qui commorántur in vino, et student calícibus epotándis?
Izali nie tym, którzy zasiadają na winie, a bawią się kubków wytrząsaniem?
31
Ne intueáris vinum quando flavéscit, cum splendúerit in vitro color eius: ingréditur blande,
Nie patrz na wino, gdy się rumieni, gdy się rozjaśni w szklanicy barwa jego: łagodnie wchodzi:
32
sed in novíssimo mordébit ut cóluber, et sicut régulus venéna diffúndet.
Ale na końcu ukąsi jako wąż, a jako żmija jad rozpuści.
33
Oculi tui vidébunt extráneas, et cor tuum loquétur pervérsa.
Oczy twe będą patrzeć na cudze: a serce twe będzie mówić przewrotności.
34
Et eris sicut dórmiens in médio mari, et quasi sopítus gubernátor, amísso clavo:
I będziesz jako śpiący na śród morza, i jako uśpiony sternik, gdy ster straci:
35
et dices: Verberavérunt me, sed non dólui: traxérunt me, et ego non sensi: quando evigilábo, et rursus vina repériam?
I rzeczesz: Bili mię, ale mię nie bolało: ciągnęli mię, a nie czułem: kiedyż ocucę: i zasię wino najdę?
1
Ne æmuléris viros malos, nec desíderes esse cum eis:
Nie naśladuj ludzi złych, ani żądaj być z nimi:
2
quia rapínas meditátur mens eórum, et fraudes lábia eórum loquúntur.
Abowiem serce ich myśli o drapieztwie, a usta ich mówią zdrady.
3
Sapiéntia ædificábitur domus, et prudéntia roborábitur.
Mądrością będzie budowany dom: a roztropnością umocnion będzie.
4
In doctrína replebúntur cellária, univérsa substántia pretiósa et pulchérrima.
Umiejętnością napełniają się spiżarnie wszelakiej majętności, kosztownej i pięknej.
5
Vir sápiens fortis est: et vir doctus robústus et válidus.
Człowiek mądry mocny jest: a mąż uczony silny i potężny.
6
Quia cum dispositióne inítur bellum: et erit salus ubi multa consília sunt.
Bo sprawą zaczyna się wojna, a będzie zdrowie kędy wiele rady jest.
7
Excélsa stulto sapiéntia: in porta non apériet os suum.
Wysoka głupiemu mądrość, nie otworzy w bramie ust swoich.
8
Qui cógitat mala fácere, stultus vocábitur.
Kto myśli źle czynić, głupim nazwań będzie.
9
Cogitátio stulti peccátum est, et abominátio hóminum detráctor.
Myśl głupiego jest grzech: a brzydliwością ludzką obmówca.
10
Si desperáveris lassus in die angústiæ: imminuétur fortitúdo tua.
Jeśli zwątpisz spracowany w dzień ucisku, umniejszy się siła twoja.
11
Erue eos, qui ducúntur ad mortem: et qui trahúntur ad intéritum liberáre ne cesses.
Wybawiaj te, które na śmierć wiodą: a które ciągną na stracenie, wyzwalać nie przestawaj.
12
Si díxeris: Vires non súppetunt: qui inspéctor est cordis ipse intélligit, et servatórem ánimæ tuæ nihil fallit, reddétque hómini iuxta ópera sua.
Jeśli rzeczesz: Niemam zto siły: który patrzy na serce, on rozumie a stróża dusze twej nic nie omyli: i odda człowiekowi według uczynków jego.
13
Cómede, fili mi, mel, quia bonum est, et favum dulcíssimum gútturi tuo:
Jedz miód synu mój, bo dobry jest: i plastr nasłodszy gardłu twojemu.
14
sic et doctrína sapiéntiæ ánimæ tuæ: quam cum invéneris, habébis in novíssimis spem, et spes tua non períbit.
Takżeć umiejętność mądrości duszy twojej: którą gdy najdziesz, będziesz miał nadzieję na ostatku, a nadzieja twoja nie zginie.
15
Ne insidiéris, et quæras impietátem in domo iusti, neque vastes réquiem eius.
Nie czyń zdrady, i nie szukaj niezbożności w domu sprawiedliwego, i nie psuj pokoju jego.
16
Sépties enim cadet iustus, et resúrget: ímpii autem córruent in malum.
Bo siedmkroć upadnie sprawiedliwy, i powstanie: lecz niezbożni we złe upadną.
17
Cum cecíderit inimícus tuus ne gáudeas, et in ruína eius ne exsúltet cor tuum:
Gdy upadnie nieprzyjaciel twój, nie wesel się, a z upadku jego niech się nie raduje serce twoje:
18
ne forte vídeat Dóminus, et displíceat ei, et áuferat ab eo iram suam.
Aby nie ujrzał Pan, a miałciby za złe, i odwróciłby gniew swój od niego.
19
Ne conténdas cum péssimis, nec æmuléris ímpios:
Nie sprzeczaj się ze złymi, ani zajrzy niezbożnym:
20
quóniam non habent futurórum spem mali, et lucérna impiórum exstinguétur.
Bo źli nie mają nadzieje na potem, a świeca niezbożnych zagaśnie.
21
Time Dóminum, fili mi, et regem: et cum detractóribus non commisceáris:
Bój się Pana synu mój, i króla: a z obmowcami nie mieszaj się:
22
quóniam repénte consúrget perdítio eórum: et ruínam utriúsque quis novit?
Bo natychmiast powstanie zatracenie ich, a upadek obudwu kto wie? I to też dla mądrych.
23
Hæc quoque sapiéntibus: Cognóscere persónam in iudício non est bonum.
Mieć wzgląd na osobę u sądu nie jest rzecz dobra.
24
Qui dicunt ímpio: Iustus es: maledícent eis pópuli, et detestabúntur eos tribus.
Którzy mówią niezbożnemu: Jesteś sprawiedliwy: będą je ludzie przeklinać, i brzydzić się nimi będą pokolenia.
25
Qui árguunt eum laudabúntur: et super ipsos véniet benedíctio.
Którzy go karzą, będą chwaleni: przyjdzie na nic błogosławieństwo.
26
Lábia deosculábitur, qui recta verba respóndet.
Wargi pocałuje, który odpowiada słowa dobre.
27
Prǽpara foris opus tuum, et diligénter exérce agrum tuum: ut póstea ædífices domum tuam.
Gotuj na dworze dzido twoje, i sprawuj pilnie rolą twoje: abyś potem dom twój budował.
28
Ne sis testis frustra contra próximum tuum: nec lactes quemquam lábiis tuis.
Nie bądź świadkiem niepotrzebnie przeciw bliźniemu twemu: i nie zdradzaj nikogo wargami twemi.
29
Ne dicas: Quómodo fecit mihi, sic fáciam ei: reddam unicuíque secúndum opus suum.
Nie mów: Jako mi uczynił, tak mu uczynię: oddam każdemu według uczynku jego.
30
Per agrum hóminis pigri transívi, et per víneam viri stulti:
Szedłem przez pole człowieka leniwego, i przez winnicę męża głupiego:
31
et ecce totum repléverant urtícæ, et operúerant superfíciem eius spinæ, et macéria lápidum destrúcta erat.
Ano wszędy zarosło pokrzywami, i ciernie pokryło grunt jego, i rozwalił się płot kamienny.
32
Quod cum vidíssem, pósui in corde meo, et exémplo dídici disciplínam.
Co ujrzawszy schowałem do serca swego, a z przykładu nauczyłem się rozumu.
33
Parum, inquam, dórmies, módicum dormitábis, pauxíllum manus cónseres, ut quiéscas:
Mało, rzekę, pospisz, mało podrzymiesz, trochę ręce złożysz ku odpoczywaniu:
34
et véniet tibi quasi cursor egéstas, et mendícitas quasi vir armátus.
Aż ci przyjdzie jako poseł ubóstwo, a żebractwo jako mąż zbrojny.
1
Hæ quoque parábolæ Salomónis, quas transtulérunt viri Ezechíæ regis Iuda.
I te przypowieści Salomonowe, które wypisali mężowie Ezechiasza króla Judzkiego.
2
Glória Dei est celáre verbum, et glória regum investigáre sermónem.
Cześć Boża jest taić słowo, a cześć królewska wywiadować się powieści.
3
Cælum sursum, et terra deórsum, et cor regum inscrutábile.
Niebo wysoko a ziemia nisko: a serce królewskie jest niewybadane.
4
Aufer rubíginem de argénto, et egrediétur vas puríssimum.
Odejm zużelicę od srebra, a wynidzie naczynie czyste.
5
Aufer impietátem de vultu regis, et firmábitur iustítia thronus eius.
Odejm niezbożność od obliczności królewskiej, a umocnij się sprawiedliwością stolica jego.
6
Ne gloriósus appáreas coram rege, et in loco magnórum ne stéteris.
Nie popisuj się zacnością przed królem, a na miejscu wielmożnych nie stawaj.
7
Mélius est enim ut dicátur tibi: Ascénde huc, quam ut humiliéris coram príncipe.
Bo lepiej, iżci rzeką: wstąp wysszej, a niżbyś miał być uniżon przed książęciem.
8
Quæ vidérunt óculi tui, ne próferas in iúrgio cito: ne póstea emendáre non possis, cum dehonestáveris amícum tuum.
Co widziały oczy twoje, tego wnet nie powiadaj w swarze: byś zaś potem poprawić tego nie mógł, gdybyś zelżył przyjaciela swego.
9
Causam tuam tracta cum amíco tuo, et secrétum extráneo ne revéles:
Sprawuj rzecz twą z przyjacielem twoim: i tajemnice obcemu nie odkrywaj:
10
ne forte insúltet tibi cum audíerit, et exprobráre non cesset. Grátia et amicítia líberant: quas tibi serva, ne exprobrábilis fias.
By się snadź nie natrząsał z ciebie usłyszawszy, i nie przestałci na oczy wyrzucać. Łaska a przyjacielstwo wolnym czynią, które sobie chowaj, byś nie był na pośmiech.
11
Mala áurea in lectis argénteis, qui lóquitur verbum in témpore suo.
Jabłka złote w srebrnych łóżkach, kto mówi słowo swego czasu.
12
Ináuris áurea, et margarítum fulgens, qui árguit sapiéntem et aurem obediéntem.
Nausznica złota, i perła lśniąca, który strofuje mądrego, i ucho posłuszne.
13
Sicut frigus nivis in die messis, ita legátus fidélis ei, qui misit eum, ánimam ipsíus requiéscere facit.
Jako zimno śnieżne we żniwa, tak posłaniec wierny temu, który go posłał, duszy jego uspokojenie sprawuje.
14
Nubes, et ventus, et plúviæ non sequéntes, vir gloriósus et promíssa non complens.
Obłok, i wiatr, i deszcz za niemi nie idzie, mąż wychwalający się, a obietnic nie pełniący.
15
Patiéntia leniétur princeps, et lingua mollis confrínget durítiam.
Cierpliwością będzie książę ubłagane, a język miękki złamie zatwardzenie.
16
Mel invenísti: cómede quod súfficit tibi, ne forte satiátus évomas illud.
Miódeś znalazł, jedz ileć potrzeba: byś snadź objadszy się go nie zrzucił.
17
Súbtrahe pedem tuum de domo próximi tui, nequándo satiátus óderit te.
Powściągni nogę twoję z domu bliźniego twego, by kiedy będąc syt nie miał cię w nienawiści.
18
Iáculum, et gládius, et sagítta acúta, homo qui lóquitur contra próximum suum falsum testimónium.
Oszczepem, i mieczem, i strzałą ostrą człowiek, który mówi przeciw bliźniemu swemu fałszywe świadectwo.
19
Dens pútridus, et pes lassus, qui sperat super infidéli in die angústiæ,
Ząb spróchniały i noga spracowana, który ma nadzieję w niewiernym w dzień ucisku:
20
et amíttit pállium in die frígoris. Acétum in nitro, qui cantat cármina cordi péssimo. Sicut tínea vestiménto, et vermis ligno, ita tristítia viri nocet cordi.
I utracą płaszcz w dzień zimna. Ocet w saletrze, który śpiewa pieśni sercu złemu. Jako mól odzieniu, a robak drzewu, tak smutek męża szkodzi sercu.
21
Si esuríerit inimícus tuus, ciba illum: si sitíerit, da ei aquam bíbere:
Jeśli łaknie nieprzyjaciel twój, nakarm go: jeśli pragnie, daj mu się wody napić.
22
prunas enim congregábis super caput eius, et Dóminus reddet tibi.
Bo węgle ogniste zgromadzisz na głowę jego, a Pan ci to nagrodzi.
23
Ventus áquilo díssipat plúvias, et fácies tristis linguam detrahéntem.
Wiatr północny rozpędza deszcz: a oblicze smutne język uwłaczający.
24
Mélius est sedére in ángulo dómatis, quam cum mulíere litigiósa et in domo commúni.
Lepiej siedzieć w kącie domu, niźli z żoną swarliwą w domu społecznym.
25
Aqua frígida ánimæ sitiénti, et núntius bonus de terra longínqua.
Zimna woda duszy pragnącej, a poselstwo dobre z ziemi dalekiej.
26
Fons turbátus pede, et vena corrúpta, iustus cadens coram ímpio.
Źródło nogą zamącone, i zdrój zepsowany, sprawiedliwy przed niezbożnikiem upadający.
27
Sicut qui mel multum cómedit, non est ei bonum: sic qui scrutátor est maiestátis, opprimétur a glória.
Jako temu, który je wiele miodu, nie jest zdrowo, tak kto się wiele bada o majestacie, będzie zatłumion do chwały.
28
Sicut urbs patens et absque murórum ámbitu, ita vir qui non potest in loquéndo cohibére spíritum suum.
Jako miasto otworzyste a bez murów: tak człowiek, który w mowie nie może zawściągnąć ducha swego.
1
Quómodo nix in æstáte, et plúviæ in messe: sic índecens est stulto glória.
Jako śnieg lecie a deszcz we żniwa, tak nie przystoi głupiemu chwała.
2
Sicut avis ad ália tránsvolans, et passer quólibet vadens: sic maledíctum frustra prolátum in quémpiam supervéniet.
Jako ptak, gdzie indzie przelatający, i wrobi kędy chce bieżący, tak przeklęctwo bez przyczyny wymówione na kogo przyjdzie.
3
Flagéllum equo, et camus ásino, et virga in dorso imprudéntium.
Bicz na konia, a ogłów na osła, a kij na grzbiet głupiego.
4
Ne respóndeas stulto iuxta stultítiam suam, ne efficiáris ei símilis.
Nie odpowiadaj głupiemu według głupstwa jego, abyś nie był jemu podobny.
5
Respónde stulto iuxta stultítiam suam, ne sibi sápiens esse videátur.
Odpowiedz głupiemu według głupstwa jego, aby się sobie nie zdał być mądrym.
6
Claudus pédibus, et iniquitátem bibens, qui mittit verba per núntium stultum.
Chromy na nogi i nieprawość pijący, kto posyła słowo przez posła głupiego.
7
Quómodo pulchras frustra habet claudus tíbias: sic índecens est in ore stultórum parábola.
Jako chromy próżno ma cudne golenie, tak nieprzystojna jest przypowieść w uściech głupiego.
8
Sicut qui mittit lápidem in acérvum Mercúrii: ita qui tríbuit insipiénti honórem.
Jako kto rzuca kamień na gromadę Merkuriuszowę, tak kto wyrządza poczciwość głupiemu.
9
Quómodo si spina nascátur in manu temulénti: sic parábola in ore stultórum.
Jako gdyby ciernie urosło w ręce pijanego, tak przypowieść w uściech głupiego.
10
Iudícium detérminat causas: et qui impónit stulto siléntium, iras mítigat.
Sąd czyni koniec sprawom: a kto głupiemu rozkaże milczenie, gniew uśmierza.
11
Sicut canis, qui revértitur ad vómitum suum, sic imprúdens, qui íterat stultítiam suam.
Jako pies, który się zwraca do zwrócenia swego, tak głupi, który powtarza głupstwo swoje.
12
Vidísti hóminem sapiéntem sibi vidéri? magis illo spem habébit insípiens.
Widziałeś człowieka, który się sobie zda być mądrym, większą nadeń nadzieję będzie miał głupi.
13
Dicit piger: Leo est in via, et leǽna in itinéribus:
Mówi leniwiec: Lew jest na drodze i lwica na drogach.
14
sicut óstium vértitur in cárdine suo, ita piger in léctulo suo.
Jako drzwi obracają się na zawiasach swoich, tak leniwiec na łóżku swojem.
15
Abscóndit piger manum sub ascélla sua, et labórat si ad os suum eam convérterit.
Kryje leniwiec rękę pod pachy swoje, a z pracą je podnosi do gęby swojej.
16
Sapiéntior sibi piger vidétur septem viris loquéntibus senténtias.
Leniwiec zda się sobie mędrszy, niźli siedm mężów mądrze mówiących.
17
Sicut qui apprehéndit áuribus canem, sic qui transit impátiens, et commiscétur rixæ altérius.
Jako gdy kto psa ulapi za uszy, tak kto nie cierpliby mimo idzie, a wdaje się w swary drugiego.
18
Sicut nóxius est qui mittit sagíttas, et lánceas in mortem:
Jako jest winny ten, który wypuszcza strzały i włócznie na zabicie:
19
ita vir fraudulénter nocet amíco suo: et cum fúerit deprehénsus dicit: Ludens feci.
Tak człowiek, który zdradliwie szkodzi przyjacielowi swemu: a gdy go doznają, mówi: żem żartem uczynił.
20
Cum defécerint ligna, exstinguétur ignis: et susurróne subtrácto, iúrgia conquiéscent.
Gdy nie stanie drew, zgaśnie ogień: gdzie niemasz podszczuwacza, ustaną zwady.
21
Sicut carbónes ad prunas, et ligna ad ignem, sic homo iracúndus súscitat rixas.
Jako węgle martwe do rozpalonych, i jako drwa do ognia, tak człowiek gniewliwy swary pobudza.
22
Verba susurrónis quasi simplícia, et ipsa pervéniunt ad íntima ventris.
Słowa podszczuwacza jakoby proste, a one przerażają aż do wnętrzności żywota.
23
Quómodo si argénto sórdido ornáre velis vas fíctile, sic lábia tuméntia cum péssimo corde sociáta.
Jako gdybyś naczynie gliniane srebrem nieczystem chciał ozdobić, tak wargi nadęte ze złem sercem złożone.
24
Lábiis suis intellígitur inimícus, cum in corde tractáverit dolos.
Po mowie swej bywa poznan nieprzyjaciel, kiedy w sercu rozmyśla zdrady.
25
Quando submíserit vocem suam, ne credíderis ei: quóniam septem nequítiæ sunt in corde illíus.
Gdy spuści głos swój, nie wierz mu: bo siedm złości są w sercu jego.
26
Qui óperit ódium fraudulénter, revelábitur malítia eius in consílio.
Kto pokrywa nienawiść zdradliwie, tego złość będzie odkryta przed radą.
27
Qui fodit fóveam, íncidet in eam: et qui volvit lápidem, revertétur ad eum.
Kto kopa dół, wpadnie weń, a kto toczy kamień, obróci się nań.
28
Lingua fallax non amat veritátem: et os lúbricum operátur ruínas.
Język kłamliwy nie miłuje prawdy: a usta śliskie czynią zatracenie.
1
Ne gloriéris in crástinum, ignórans quid superventúra páriat dies.
Nie chlub się dniem jutrzejszym: nie wiedzą o co przyszły dzień przyniesie.
2
Laudet te aliénus, et non os tuum: extráneus, et non lábia tua.
Niech cię chwali cudzy, a nie usta twoje: obcy, a nie wargi twoje.
3
Grave est saxum, et onerósa aréna: sed ira stulti utróque grávior.
Ciężkić jest kamień i ważny piasek, ale gniew głupiego nad oboje cięższy.
4
Ira non habet misericórdiam, nec erúmpens furor: et ímpetum concitáti ferre quis póterit?
Gniew nie ma miłosierdzia, ani nagła zapalczywość, a popędliwość wzruszonego ducha, kto będzie mógł zstrzymać?
5
Mélior est manifésta corréptio, quam amor abscónditus.
Lepsze jest jawne karanie, niż miłość tajemna.
6
Melióra sunt vúlnera diligéntis, quam fraudulénta óscula odiéntis.
Lepsze są rany od miłującego, niż zdradliwe całowania od nienawidzącego.
7
Anima saturáta calcábit favum: et ánima esúriens étiam amárum pro dulci sumet.
Dusza nasycona podepce plastr miodu: a dusza głodna i gorzkie przyjmie za słodkie.
8
Sicut avis tránsmigrans de nido suo, sic vir qui derelínquit locum suum.
Jako ptak przenosząc się z gniazda swego, tak człowiek, który opuszcza miejsce swoje.
9
Unguénto et váriis odóribus delectátur cor, et bonis amíci consíliis ánima dulcorátur.
Olejkami i rozmaitą wonią uwesela się serce: a dobremi radami od przyjaciela, dusza się cieszy.
10
Amícum tuum et amícum patris tui ne dimíseris: et domum fratris tui ne ingrediáris in die afflictiónis tuæ. Mélior est vicínus iuxta, quam frater procul.
Przyjaciela twego, i przyjaciela ojca twego nie opuszczaj, a w dom brata twego nie wchodź w dzień kłopotu twego. Lepszy jest sąsiad bliski, niźli brat daleki.
11
Stude sapiéntiæ fili mi, et lætífica cor meum: ut possis exprobránti respondére sermónem.
Ucz się mądrości synu mój, a uweselaj serce moje: abyś mógł urągającemu odpowiedzieć mowę.
12
Astútus videns malum, abscónditus est: párvuli transeúntes sustinuérunt dispéndia.
Zmyślny, ujrzawszy złe skrył się: maluczcy mijając podjęli szkodę.
13
Tolle vestiméntum eius, qui spopóndit pro extráneo: et pro aliénis aufer ei pignus.
Weźmi suknią tego, który ręczył za obcego: a za inne weźmi fant od niego.
14
Qui benedícit próximo suo voce grandi, de nocte consúrgens maledicénti símilis erit.
Kto błogosławi bliźniemu swemu wielkim głosem, rano wstawszy będzie podobny złorzeczącemu.
15
Tecta perstillántia in die frígoris, et litigiósa múlier comparántur:
Dach, przez który kapie w dzień zimny, a niewiasta swarliwa są podobni sobie:
16
qui rétinet eam, quasi qui ventum téneat, et óleum déxteræ suæ vocábit.
Kto ją trzyma jakoby kto wiatr trzymał, i oliwy prawice swej wołać będzie.
17
Ferrum ferro exacúitur, et homo exácuit fáciem amíci sui.
Żelazo ostrzy się żelazem, a człowiek zaostrza oblicze przyjaciela swego.
18
Qui servat ficum, cómedet fructus eius: et qui custos est dómini sui, glorificábitur.
Kto strzeże drzewa figowego, będzie jadł owoc jego, a kto strzeże Pana swego, uczczon będzie.
19
Quómodo in aquis respléndent vultus prospiciéntium, sic corda hóminum manifésta sunt prudéntibus.
Jako w wodzie pokazują się twarze patrzających, tak serca człowiecze jawne są mądrym.
20
Inférnus et perdítio numquam impléntur: simíliter et óculi hóminum insatiábiles.
Piekło i zatracenie nie bywają nigdy napełnione: tak i oczy człowiecze nie nasycone.
21
Quómodo probátur in conflatório argéntum, et in fornáce aurum: sic probátur homo ore laudántis. Cor iníqui inquírit mala, cor autem rectum inquírit sciéntiam.
Jako próbują srebro w ogniu, a złoto w piecu: tak człowiek bywa próbowany usty chwalącego. Serce złośnikowe wynajduje złości: a serce dobre szuka umiejętności.
22
Si contúderis stultum in pila quasi ptísanas feriénte désuper pilo, non auferétur ab eo stultítia eius.
Choćbyś stłukł głupiego w stępie jako krupy, bijąc zwierzchu stąporem: nie będzie odjęte od niego głupstwo Jego.
23
Diligénter agnósce vultum pécoris tui, tuósque greges consídera:
Pilnie poznawaj twarz bydła twojego: a miej staranie o trzodach twoich:
24
non enim habébis iúgiter potestátem: sed coróna tribuétur in generatiónem et generatiónem.
Bo nie zawsze będziesz miał moc: ale korona będzie dana od narodu do narodu.
25
Apérta sunt prata, et apparuérunt herbæ viréntes, et collécta sunt fœna de móntibus.
Otworzyły się łąki, i ukazały się trawy zielone, i zebrano siana z gór.
26
Agni ad vestiméntum tuum: et hædi, ad agri prétium.
Owce na szaty twoje, a kozłowie na zapłatę pola.
27
Suffíciat tibi lac caprárum in cibos tuos, et in necessária domus tuæ: et ad victum ancíllis tuis.
Miej dosyć na koziem mleku ku żywności twojej, i na potrzeby domu twojego, i na pożywienie służebnicom twoim.
1
Fugit ímpius némine persequénte: iustus autem quasi leo confídens, absque terróre erit.
Ucieka niezbożny, choć go nikt nie goni: ale sprawiedliwy jako lew śmiały, bez bojaźni będzie.
2
Propter peccáta terræ multi príncipes eius: et propter hóminis sapiéntiam, et horum sciéntiam quæ dicúntur, vita ducis lóngior erit.
Dla grzechów ziemie wiele książąt jej, a dla mądrości człowieka, i wiadomości tego co się mówi przedłuży się żywot książęciu.
3
Vir pauper calúmnians páuperes, símilis est imbri veheménti in quo parátur fames.
Człowiek ubogi potwarzający ubogie, jest podobien dżdżowi gwałtownemu, który głód przynosi.
4
Qui derelínquunt legem, laudant ímpium: qui custódiunt, succendúntur contra eum.
Którzy odstępują zakonu, chwalą niezbożnego: którzy go strzegą, zapałają się przeciw niemu.
5
Viri mali non cógitant iudícium: qui autem inquírunt Dóminum, animadvértunt ómnia.
Źli ludzie nie myślą o sądzie: a którzy szukają Pana, obaczywają wszystko.
6
Mélior est pauper ámbulans in simplicitáte sua, quam dives in pravis itinéribus.
Lepszy jest ubogi chodzący w prostości swej: a niźli bogaty w drogach przewrotnych.
7
Qui custódit legem, fílius sápiens est: qui autem comessatóres pascit, confúndit patrem suum.
Kto strzeże zakonu, syn mądry jest, ale który karmi obżerce, zawstydza ojca swego.
8
Qui coacérvat divítias usúris et fœ́nore, liberáli in páuperes cóngregat eas.
Kto zbiera bogactwa z lichwy i z płatu: zbiera je szczodremu na ubogie.
9
Qui declínat aures suas ne áudiat legem, orátio eius erit exsecrábilis.
Kto odwraca uszy swe, aby nie słuchał zakonu, modlitwa jego obrzydła będzie.
10
Qui décipit iustos in via mala, in intéritu suo córruet: et símplices possidébunt bona eius.
Kto zawodzi sprawiedliwe na złą drogę, w upadku swym zginie: a prości posiędą dobra jego.
11
Sápiens sibi vidétur vir dives: pauper autem prudens scrutábitur eum.
Człowiek bogaty zda się sobie mądry: ale ubogi roztropny doświadczy go.
12
In exsultatióne iustórum multa glória est: regnántibus ímpiis, ruínæ hóminum.
Gdy się radują sprawiedliwi, wielka jest sława: gdy królują niezbożni są upadki ludzi.
13
Qui abscóndit scélera sua, non dirigétur: qui autem conféssus fúerit, et relíquerit ea, misericórdiam consequétur.
Kto pokrywa złości swe, poszczęścion nie będzie: lecz kto się spowiada, a opuści je, miłosierdzie otrzyma.
14
Beátus homo, qui semper est pávidus: qui vero mentis est duræ, córruet in malum.
Błogosławiony człowiek, który się zawsze boi, a który jest twardego serca, we złe upadnie.
15
Leo rúgiens, et ursus esúriens, princeps ímpius super pópulum páuperem.
Lew ryczący i niedźwiedź łaknący: Pan niezbożny nad ubogim ludem.
16
Dux índigens prudéntia, multos ópprimet per calúmniam: qui autem odit avarítiam, longi fient dies eius.
Książę niemające roztropności, wielu uciśnie przez potwarz: a kto nienawidzi łakomstwa, dni jego będą przedłużone.
17
Hóminem, qui calumniátur ánimæ sánguinem, si usque ad lacum fúgerit, nemo sústinet.
Człowieka, który potwarza krew dusze, by też do grobu uciekł, nikt nie dzierży.
18
Qui ámbulat simplíciter, salvus erit: qui pervérsis gráditur viis, cóncidet semel.
Kto chodzi w prostości, zbawion będzie: kto przewrotnemi drogami idzie, raz upadnie.
19
Qui operátur terram suam, satiábitur pánibus: qui autem sectátur ótium, replébitur egestáte.
Kto sprawuje rolą swą, naje się chleba: lecz kto się próżnowaniem bawi, będzie syt ubóstwa.
20
Vir fidélis multum laudábitur: qui autem festínat ditári, non erit ínnocens.
Mąż wierny wielce chwalon będzie, lecz kto się prędko chce zbogacić, nie będzie bez winy.
21
Qui cognóscit in iudício fáciem, non bene facit: iste et pro buccélla panis déserit veritátem.
Kto ma wzgląd u sądu na osobę, nie dobrze czyni, ten i dla kęsa chleba odstępuje prawdy.
22
Vir qui festínat ditári, et áliis ínvidet, ignórat quod egéstas supervéniet ei.
Człowiek, który się prędko chce zbogacić, a innym zajrzy, nie wie, iż nań przyjdzie niedostatek.
23
Qui córripit hóminem, grátiam póstea invéniet apud eum, magis quam ille, qui per linguæ blandiménta décipit.
Kto strofuje człowieka, większą potem łaskę najdzie u niego, niźli ten, który łagodnym językiem zwodzi.
24
Qui súbtrahit áliquid a patre suo, et a matre: et dicit hoc non esse peccátum, párticeps homicídæ est.
Kto bierze co u ojca swego abo u matki, a mówi że to nie grzech, jest towarzyszem mężobójce.
25
Qui se iactat et dilátat, iúrgia cóncitat: qui vero sperat in Dómino, sanábitur.
Kto się chlubi i szerzy, wszczyna zwady: lecz kto ma nadzieję w Panu, uzdrowion będzie.
26
Qui confídit in corde suo, stultus est: qui autem gráditur sapiénter, ipse salvábitur.
Kto ufa w serce swojem, głupi jest: ale kto mądrze sobie postępuje, ten zbawion będzie.
27
Qui dat páuperi, non indigébit: qui déspicit deprecántem, sustinébit penúriam.
Kto daje ubogiemu, nie zubożeje: kto gardzi proszącym, będzie niedostatek cierpiał.
28
Cum surréxerint ímpii, abscondéntur hómines: cum illi períerint, multiplicabúntur iusti.
Gdy powstają niezbożnicy, tedy się kryją ludzie: gdy oni zginą, mnożyć się będą sprawiedliwi.
1
Viro, qui corripiéntem dura cervíce contémnit, repentínus ei supervéniet intéritus: et eum sánitas non sequétur.
Człowiekowi, który karzącego twardym karkiem wzgardzą, nagłe zginienie nań przyjdzie, a nie przyjdzie ku zdrowiu.
2
In multiplicatióne iustórum lætábitur vulgus: cum ímpii súmpserint principátum, gemet pópulus.
Kiedy się mnożą sprawiedliwi, będzie się radowało pospólstwo: gdy niezbożni władzę wezmą, wzdychać będzie lud.
3
Vir, qui amat sapiéntiam, lætíficat patrem suum: qui autem nutrit scorta, perdet substántiam.
Człowiek, który miłuje mądrość, uwesela ojca swego, ale który chowa wszeteczne niewiasty, utraci majętność.
4
Rex iustus érigit terram: vir avárus déstruet eam.
Król sprawiedliwy wynosi ziemię: maź łakomy wywróci ją.
5
Homo, qui blandis fictísque sermónibus lóquitur amíco suo, rete expándit gréssibus eius.
Człowiek, który łagodnemi a obłudnemi słowy mówi przyjacielowi swemu, sieć zastawia na nogi jego.
6
Peccántem virum iníquum invólvet láqueus: et iustus laudábit atque gaudébit.
Grzeszącego męża niesprawiedliwego uwikle sidło: a sprawiedliwy chwalić i weselić się będzie.
7
Novit iustus causam páuperum: ímpius ignórat sciéntiam.
Zna sprawiedliwy sprawę ubogich, niezbożny nie rozumie umiejętności.
8
Hómines pestiléntes díssipant civitátem: sapiéntes vero avértunt furórem.
Ludzie zaraźliwi rozpraszają miasto: a mądrzy gniew odwracają.
9
Vir sápiens, si cum stulto conténderit, sive irascátur, sive rídeat, non invéniet réquiem.
Człowiek mądry będzie li się z głupim prawował, choć się gniewa, choć się śmieje, nie najdzie pokoju.
10
Viri sánguinum odérunt símplicem: iusti autem quærunt ánimam eius.
Mężowie krwawi nienawidzą prostego: ale sprawiedliwi szukają duszę jego.
11
Totum spíritum suum profert stultus: sápiens differt, et resérvat in pósterum.
Wszystkiego ducha swego pokazuje głupi: mądry odkłada i chowa na potem.
12
Princeps, qui libénter audit verba mendácii, omnes minístros habet ímpios.
Pan, który rad słucha słów kłamliwych, wszystkie sługi ma niezbożne.
13
Pauper et créditor obviavérunt sibi: utriúsque illuminátor est Dóminus.
Ubogi, a ten, który pożycza zabieżeli sobie: obudwu Pan oświeca.
14
Rex, qui iúdicat in veritáte páuperes, thronus eius in ætérnum firmábitur.
Król, który sądzi według prawdy ubogie: stolica jego będzie na wieki utwierdzona.
15
Virga atque corréptio tríbuit sapiéntiam: puer autem, qui dimíttitur voluntáti suæ, confúndit matrem suam.
Rózga i karanie daje mądrość: ale dziecię puszczone na swą wolą zawstydza matkę swoję.
16
In multiplicatióne impiórum multiplicabúntur scélera, et iusti ruínas eórum vidébunt.
Gdy się mnożą niezbożni, mnożyć się będą złości: a sprawiedliwi ujrzą ich upadek.
17
Erudi fílium tuum, et refrigerábit te, et dabit delícias ánimæ tuæ.
Ćwicz syna twego, a ochłodzi cię, i da kochanie duszy twojej.
18
Cum prophetía defécerit, dissipábitur pópulus: qui vero custódit legem, beátus est.
Gdy ustanie proroctwo, rozproszy się lud: a kto strzeże zakonu, jest błogosławiony.
19
Servus verbis non potest erudíri: quia quod dicis intélligit, et respondére contémnit.
Niewolnik nie może być słowy ukarany: bo rozumie co mówisz, a odpowiadać nie chce.
20
Vidísti hóminem velócem ad loquéndum? stultítia magis speránda est, quam illíus corréptio.
Widziałeś człowieka prędkiego do mówienia? więcej się trzeba głupstwa spodziewać, niż ukarania jego.
21
Qui delicáte a puerítia nutrit servum suum, póstea séntiet eum contumácem.
Kto w rozkoszy z młodu chowa sługę swego: potem go dozna krnąbrnego.
22
Vir iracúndus próvocat rixas: et qui ad indignándum fácilis est, erit ad peccándum proclívior.
Człowiek gniewliwy wzbudza zwady: a kto jest prędki do gniewu, będzie ku zgrzeszeniu skłonniejszy.
23
Supérbum séquitur humílitas: et húmilem spíritu suscípiet glória.
Za pysznym chodzi uniżenie: a pokornego duchem ogarnie chwała.
24
Qui cum fure partícipat, odit ánimam suam: adiurántem audit, et non índicat.
Kto spółkuje ze złodziejem, ma w nienawiści duszę swoję: słucha poprzysięgającego a nie wydaje.
25
Qui timet hóminem, cito córruet: qui sperat in Dómino, sublevábitur.
Kto się boi człowieka, prędko upadnie: kto ma nadzieję w Panu, podniesion będzie.
26
Multi requírunt fáciem príncipis: et iudícium a Dómino egréditur singulórum.
Wiele szukają twarzy Pańskiej: a od Pana wychodzi sąd każdego.
27
Abominántur iusti virum ímpium: et abominántur ímpii eos, qui in recta sunt via. Verbum custódiens fílius, extra perditiónem erit.
Brzydzą się sprawiedliwi mężem niezbożnym: a niezbożni brzydzą się tymi, którzy są na prostej drodze. Syn strzegący słowa, ujdzie zatracenia.
1
Verba Congregántis, fílii Voméntis. Vísio, quam locútus est vir cum quo est Deus, et qui Deo secum moránte confortátus, ait:
Słowa zgromadzającego syna zwracającego. Widzenie, które powiadał mąż, z którym Bóg jest, i który Bogiem z nim mieszkającym umocniony rzekł.
2
Stultíssimus sum virórum, et sapiéntia hóminum non est mecum.
Jestem nagłupszy między mężami, i mądrości człowieczej niemasz we mnie.
3
Non dídici sapiéntiam, et non novi sciéntiam sanctórum.
Nie nauczyłem się mądrości, a nie nawykłem umiejętności świętych.
4
Quis ascéndit in cælum, atque descéndit? quis contínuit spíritum in mánibus suis? quis colligávit aquas quasi in vestiménto? quis suscitávit omnes términos terræ? quod nomen est eius, et quod nomen fílii eius, si nosti?
Któż wstąpił do nieba i zstąpił? kto zatrzymał wiatr w rękach swoich? kto zawiązał wody jako w szacie? kto założył wszystkie kończyny ziemie? które jest imię jego? i które imię syna jego, jeśli wiesz?
5
Omnis sermo Dei ignítus: clýpeus est sperántibus in se:
Wszelka mowa Boża ognista, tarcza jest mającym nadzieję w nim:
6
ne addas quidquam verbis illíus, et arguáris inveniarísque mendax.
Nie przydawaj nic do słów jego, aby cię nie przekonał i nie nalazł kłamcą.
7
Duo rogávi te: ne déneges mihi ántequam móriar:
Dwu rzeczy prosiłem u ciebie, nie odmawiaj mi pókim żyw.
8
vanitátem et verba mendácia longe fac a me: mendicitátem et divítias ne déderis mihi: tríbue tantum víctui meo necessária:
Marność, i słowa kłamliwe oddal odemnie. Żebractwa i bogactwa nie dawaj mi: daj tylko potrzeby do żywności mojej:
9
ne forte satiátus illíciar ad negándum, et dicam: Quis est Dóminus? aut egestáte compúlsus, furer, et periúrem nomen Dei mei.
Bych snadź nasycony nie był przywiedziony do zaprzenia, i rzekł: Któż jest Pan? abo ubóstwem przyciśniony, nie jął się kraść, i fałszywie nie przysięgał przez imię Boga mego.
10
Ne accúses servum ad dóminum suum, ne forte maledícat tibi, et córruas.
Nie oskarżaj sługi do Pana jego, aby cię snadź nie przeklinał, i upadłbyś.
11
Generátio, quæ patri suo maledícit, et quæ matri suæ non benedícit.
Rodzaj, który ojcu swemu złorzeczy, i który matce swej nie błogosławi.
12
Generátio, quæ sibi munda vidétur, et tamen non est lota a sórdibus suis.
Rodzaj, który się sobie zda być czysty, a przecie nie omył się z plugastwa swego.
13
Generátio, cuius excélsi sunt óculi, et pálpebræ eius in alta surréctæ.
Rodzaj, który ma wyniosłe oczy, a powieki ku górze obrócone.
14
Generátio, quæ pro déntibus gládios habet, et commándit moláribus suis, ut cómedat ínopes de terra, et páuperes ex homínibus.
Rodzaj, który ma miasto zębów miecze, a żuje trzonowemi swem, aby wyjadł nędzniki z ziemie, a ubogie z ludzi.
15
Sanguisúgæ duæ sunt fíliæ, dicéntes: Affer, affer. Tria sunt insaturabília, et quartum quod numquam dicit: Súfficit.
Pijawka ma dwie córce mówiące: Przynieś, przynieś. Trzy rzeczy są nic nasycone, a czwarta, która nigdy nie rzecze, dosyć.
16
Inférnus, et os vulvæ, et terra, quæ non satiátur aqua: ignis vero numquam dicit: Súfficit.
Piekło, łono białogłowskie, i ziemia, która się nie nasyca wodą, a ogień nigdy nie mówi, dosyć.
17
Oculum, qui subsánnat patrem, et qui déspicit partum matris suæ, effódiant eum corvi de torréntibus, et cómedant eum fílii áquilæ.
Oko, które urąga ojcu, i które gardzi rodzeniem matki swojej, niech wyklują krucy od potoków, i niech je wyjedzą orlęta.
18
Tria sunt difficília mihi, et quartum pénitus ignóro:
Trzy rzeczy są u mnie trudne, a czwartej zgoła nie wiem.
19
viam áquilæ in cælo, viam cólubri super petram, viam navis in médio mari, et viam viri in adolescéntia.
Drogi orłowej na powietrzu, drogi wężowej na skale, drogi okrętu w pośród morza, a drogi męża w młodości.
20
Talis est et via mulíeris adúlteræ, quæ cómedit, et tergens os suum dicit: Non sum operáta malum.
Takaż jest i droga cudzołożącej niewiasty, która zjadła, i ucierając usta swoje, mówi: Nie uczyniłam nic złego.
21
Per tria movétur terra, et quartum non potest sustinére:
Pod trzema rzeczami drży ziemia, a czwartej znieść nie może.
22
per servum, cum regnáverit: per stultum, cum saturátus fúerit cibo:
Pod sługą, kiedy króluje: pod głupim, kiedy się naje chleba:
23
per odiósam mulíerem, cum in matrimónio fúerit assúmpta: et per ancíllam, cum fúerit heres dóminæ suæ.
Pod nienawistą niewiastą, kiedy za mąż poszła: a pod służebnicą, kiedy się stanie dziedziczką po Paniej swojej.
24
Quátuor sunt mínima terræ, et ipsa sunt sapientióra sapiéntibus:
Cztery rzeczy są maluczkie na ziemi, a one są mędrsze nad mędrce.
25
formícæ, pópulus infírmus, qui prǽparat in messe cibum sibi:
Mrówki, lud słaby: który gotuje we żniwa żywność sobie:
26
lepúsculus, plebs inválida, qui cóllocat in petra cubíle suum:
Zajączek, gmin nie duży, który czyni sobie w skałach łożysko swoje:
27
regem locústa non habet, et egréditur univérsa per turmas suas:
Szarańcza, króla niema, a wszystka hufcami swemi wychodzi.
28
stéllio mánibus nítitur, et morátur in ǽdibus regis.
Pająk rękoma się wspiera, a mieszka w pałacach królewskich.
29
Tria sunt, quæ bene gradiúntur, et quartum, quod incédit felíciter:
Trzy rzeczy są, które dobrze chodzą: a czwarta, która szczęśliwie kroczy.
30
leo fortíssimus bestiárum, ad nullíus pavébit occúrsum:
Lew namocniejszy między zwierzęty, niczyjego się potkania nie zlęknie:
31
gallus succínctus lumbos: et áries: nec est rex, qui resístat ei.
Kur mający biodra podkasane: i baran: a i króla niemasz, któryby mu się sprzeciwił.
32
Est qui stultus appáruit postquam elevátus est in sublíme: si enim intellexísset, ori suo imposuísset manum.
Jest, który się głupim pokazał, skoro wzgórę jest wyniesiony: bo by był rozumiał, zatuliłby był ręką usta swoje.
33
Qui autem fórtiter premit úbera ad eliciéndum lac, éxprimit butýrum: et qui veheménter emúngit, élicit sánguinem: et qui próvocat iras prodúcit discórdias.
A kto mocno ściska wymiona, chcąc wydoić mleko, ten wyciska masło: a kto barzo nos wyciera, wyciska krew, a kto wzbudza gniewy, wywodzi niezgody.
1
Verba Lamuélis regis. Vísio, qua erudívit eum mater sua.
Słowa Lamuela króla. Widzenie, którym go ćwiczyła matka jego.
2
Quid dilécte mi? quid dilécte úteri mei? quid dilécte votórum meórum?
Cóż miły mój, cóż miły żywota mego, cóż miły żądania mego?
3
Ne déderis muliéribus substántiam tuam, et divítias tuas ad deléndos reges.
Nie dawaj niewiastom majętności twojej, i bogactw twoich na zniszczenie królów.
4
Noli régibus, o Lámuel, noli régibus dare vinum, quia nullum secrétum est ubi regnat ebríetas:
Nie dawaj królom, o Lamuelu, nie dawaj królom wina: bo tam niemasz żadnej tajemnice, gdzie panuje opilstwo,
5
et ne forte bibant, et obliviscántur iudiciórum, et mutent causam filiórum páuperis.
By snadź nie pili i nie zapomnieli sądów, a nie odmienili sprawy synów ubogiego.
6
Date síceram mœréntibus, et vinum his, qui amáro sunt ánimo:
Dawajcie sycery smętnym: a wina tym, których serce jest w gorzkości:
7
bibant, et obliviscántur egestátis suæ, et dolóris sui non recordéntur ámplius.
Niech piją i zapamiętają nędze swojej, a boleści swojej więcej niech nie wspominają.
8
Aperi os tuum muto, et causis ómnium filiórum qui pertránseunt:
Otwórz usta swe niememu, i sprawam wszystkich synów mijających:
9
aperi os tuum, decérne quod iustum est, et iúdica ínopem et páuperem.
Otwórz usta twoje, skaź co jest sprawiedliwego, a sądź nędznego i ubogiego.
10
Mulíerem fortem quis invéniet? procul et de últimis fínibus prétium eius.
Niewiastę mężną któż znajdzie? daleko i od ostatecznych granic cena jej.
11
Confídit in ea cor viri sui, et spóliis non indigébit.
Ufa w niej serce męża jej, a korzyści nie będzie potrzebował.
12
Reddet ei bonum, et non malum, ómnibus diébus vitæ suæ.
Odda mu dobrym, a nie złym, po wszystkie dni żywota swojego.
13
Quæsívit lanam et linum, et operáta est consílio mánuum suárum.
Szukała wełny i lnu, i robiła dowcipem rąk swoich.
14
Facta est quasi navis institóris, de longe portans panem suum.
Stała się jako okręt kupiecki, zdaleka przywożąca żywność swoję.
15
Et de nocte surréxit, dedítque prædam domésticis suis, et cibária ancíllis suis.
I w nocy wstawała, i dała korzyść domownikom swoim i pokarmy służebnicam swoim.
16
Considerávit agrum, et emit eum: de fructu mánuum suárum plantávit víneam.
Oglądała rolą, i kupiła ją, z pożytku rąk swoich nasadziła winnicę.
17
Accínxit fortitúdine lumbos suos, et roborávit bráchium suum.
Przepasała mocą biodra swoje i zmocniła ramiona swoje.
18
Gustávit, et vidit quia bona est negotiátio eius: non exstinguétur in nocte lucérna eius.
Skosztowała, i ujrzała, że dobre jest kupiectwo jej, nie zgaśnie w nocy kaganiec jej.
19
Manum suam misit ad fórtia, et dígiti eius apprehendérunt fusum.
Rękę swą ściągnęła do mocnych rzeczy: a palce jej ujęło wrzeciono.
20
Manum suam apéruit ínopi, et palmas suas exténdit ad páuperem.
Rękę swą otworzyła ubogiemu, a dłonie swe ściągnęła ku niedostatecznemu.
21
Non timébit dómui suæ a frigóribus nivis: omnes enim doméstici eius vestíti sunt duplícibus.
Nie będzie się bała domowi swemu zimna śnieżnego: bo wszyscy domownicy jej mają po dwu sukniach.
22
Stragulátam vestem fecit sibi: byssus, et púrpura induméntum eius.
Obicie sprawiła sobie, bisior i szarłat odzienie jej.
23
Nóbilis in portis vir eius, quando séderit cum senatóribus terræ.
Znaczny jest mąż jej w radzie, gdy usiędzie między starszymi ziemie.
24
Síndonem fecit, et véndidit, et cíngulum trádidit Chananǽo.
Rąbek urobiła, i przedała, i pas podała Chananejczykowi.
25
Fortitúdo et decor induméntum eius, et ridébit in die novíssimo.
Moc i ochędóztwo ubiór jej: i śmiać się będzie czasu potomnego.
26
Os suum apéruit sapiéntiæ, et lex cleméntiæ in lingua eius.
Usta swe otwarza mądrości, a zakon miłosierdzia na języku jej.
27
Considerávit sémitas domus suæ, et panem otiósa non comédit.
Upatrowała ścieżki domu swego, a chleba próżnując nie jadła.
28
Surrexérunt fílii eius, et beatíssimam prædicavérunt: vir eius, et laudávit eam.
Powstali synowie jej, i szczęśliwą sławili, mąż jej, i chwalił ją.
29
Multæ fíliæ congregavérunt divítias: tu supergréssa es univérsas.
Wiele córek zebrało bogactwa, tyś przewyższyła wszystkie.
30
Fallax grátia, et vana est pulchritúdo: múlier timens Dóminum, ipsa laudábitur.
Omylna wdzięczność, i marna jest piękność: niewiasta bojąca się Boga ta będzie chwalona.
31
Date ei de fructu mánuum suárum, et laudent eam in portis ópera eius.
Dajcie jej z owoców ręku jej: a niech ją chwalą w bramach uczynki jej.