Biblia Sacra

Liber Sapientiæ Księga Madrości
1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 6 – 7 – 8 – 9 – 10 – 11 – 12 – 13 – 14 – 15 – 16 – 17 – 18 – 19
1
1
Dilígite iustítiam, qui iudicátis terram. Sentíte de Dómino in bonitáte, et in simplicitáte cordis quǽrite illum: Miłujcie sprawiedliwość, którzy sądzicie ziemię. Rozumiejcie o Panu w dobroci, a w prostości serca szukajcie go:
2
quóniam invenítur ab his, qui non tentant illum: appáret autem eis, qui fidem habent in illum. Gdyż od tych bywa nalezion, którzy go nie kuszą: a tym się okazuje, którzy mają wiarę w nim.
3
Pervérsæ enim cogitatiónes séparant a Deo: probáta autem virtus córripit insipiéntes. Przewrotne bowiem myśli odłączają od Boga, a moc doświadczona karze głupie.
4
Quóniam in malévolam ánimam non introíbit sapiéntia, nec habitábit in córpore súbdito peccátis. Abowiem w złościwą duszę nie wnidzie mądrość, ani będzie mieszkać w ciele grzechom poddanem.
5
Spíritus enim sanctus disciplínæ effúgiet fictum, et áuferet se a cogitatiónibus, quæ sunt sine intelléctu, et corripiétur a superveniénte iniquitáte. Duch bowiem święty karności uciecze przed obłudnością, i oddali się od myśli, które są bez rozumu, i zafrasowany będzie od nadchodzącej nieprawości.
6
Benígnus est enim spíritus sapiéntiæ, et non liberábit malédicum a lábiis suis: quóniam renum illíus testis est Deus, et cordis illíus scrutátor est verus, et linguæ eius audítor. Duch bowiem mądrości jest dobrotliwy: i nie wyzwoli złorzeczącego od ust swoich: bo nerek jego świadek jest Bóg, i serca jego badacz jest prawdziwy, i słuchacz języka jego.
7
Quóniam Spíritus Dómini replévit orbem terrárum: et hoc, quod cóntinet ómnia, sciéntiam habet vocis. Gdyż Duch Pański napełnił okrąg ziemie: a to, co wszystko ma w sobie, ma wiadomość głosu.
8
Propter hoc qui lóquitur iníqua, non potest latére, nec prætériet illum corrípiens iudícium. Dla tegoż kto nieprawość mówi, nie może się zataić ani go minie sąd karzący.
9
In cogitatiónibus enim ímpii interrogátio erit: sermónum autem illíus audítio ad Deum véniet, ad correptiónem iniquitátum illíus. W myślach bowiem niezbożnego badanie będzie: a mów jego słuch do Boga przyjdzie, na skaranie nieprawości jego.
10
Quóniam auris zeli audit ómnia, et tumúltus murmuratiónum non abscondétur. Abowiem ucho zarzliwości słucha wszystkiego, a zgiełk szemrania nie zatai się.
11
Custodíte ergo vos a murmuratióne, quæ nihil prodest, et a detractióne párcite linguæ, quóniam sermo obscúrus in vácuum non ibit: os autem quod mentítur, occídit ánimam. Strzeżcież się tedy szemrania, które nic nie pomaga, a od obmówiska wściągajcie języka: Bo mowa pokątna darmo nie pójdzie, a usta, które kłamią, zabijają duszę:
12
Nolíte zeláre mortem in erróre vitæ vestræ, neque acquirátis perditiónem in opéribus mánuum vestrárum. Nie żądajcie śmierci w błędzie żywota waszego, ani nabywajcie zginienia przez sprawy rąk waszych.
13
Quóniam Deus mortem non fecit, nec lætátur in perditióne vivórum. Gdyż Bóg śmierci nie uczynił: ani się weseli w zatraceniu żywych.
14
Creávit enim ut essent ómnia, et sanábiles fecit natiónes orbis terrárum: et non est in illis medicaméntum extermínii, nec inferórum regnum in terra. Stworzył bowiem, aby było wszystko, i zdrowe uczynił rodzaje okręgu ziemie: i niemasz w nich jadu zatracenia, ani królestwa piekielnego na ziemi.
15
Iustítia enim perpétua est, et immortális. Sprawiedliwość bowiem wieczna jest nieśmiertelna.
16
Impii autem mánibus et verbis accersiérunt illam, et æstimántes illam amícam, defluxérunt: et sponsiónes posuérunt ad illam: quóniam digni sunt qui sint ex parte illíus. Ale niezbożnicy rękami i słowy przywabili ją: a mniemając ją być przyjaciółką zeszli, i przymierze z nią uczynili: gdyż godni są, aby byli z strony jej.
2
1
Dixérunt enim cogitántes apud se non recte: Exíguum et cum tǽdio est tempus vitæ nostræ, et non est refrigérium in fine hóminis, et non est qui ágnitus sit revérsus ab ínferis. Mówili bowiem, rozmyślając nie dobrze u siebie. Krótkić a teskliwy jest czas żywota naszego, i niemasz ochłody na końcu człowieczym, i niemasz ktoby był poznany, że się z pieklą wrócił.
2
Quia ex níhilo nati sumus, et post hoc érimus tamquam non fuérimus: quóniam fumus flatus est in náribus nostris: et sermo scintílla ad commovéndum cor nostrum: Bo z niczegośmy się narodzili, i potem będziemy jakoby nas nie było: bo dym jest duch w nozdrzach naszych: a mowa iskra na poruszenie serca naszego:
3
qua exstíncta, cinis erit corpus nostrum, et spíritus diffundétur tamquam mollis aer, et transíbit vita nostra tamquam vestígium nubis, et sicut nébula dissolvétur, quæ fugáta est a rádiis solis, et a calóre illíus aggraváta. Która gdy zgaśnie, popiołem będzie ciało nasze, a duch rozwienie się jako miękkie powietrze, i przeminie żywot nasz jako ślad obłoku, i rozejdzie się jako mgła, która rozpędzona jest od promieniów słonecznych, i od gorącości jego obciążona.
4
Et nomen nostrum obliviónem accípiet per tempus, et nemo memóriam habébit óperum nostrórum. A imię nasze za czasem będzie zapamiętane, i żaden nie będzie miał w pamięci uczynków naszych.
5
Umbræ enim tránsitus est tempus nostrum, et non est revérsio finis nostri: quóniam consignáta est, et nemo revértitur. Bo przemijanie cienia, jest czas nasz, a niemasz nawrócenia skończenia naszego: gdyż jest zapieczętowane, a żaden się nie wraca.
6
Veníte ergo, et fruámur bonis quæ sunt, et utámur creatúra tamquam in iuventúte celériter. Pódźcież tedy, a używajmy dóbr niniejszych, a zażywajmy rzeczy stworzonych prędko jako w młodości.
7
Vino pretióso et unguéntis nos impleámus, et non prætéreat nos flos témporis. Winem drogiem, i olejkami się napełniajmy, a niech nas nie mija kwiat czasu.
8
Coronémus nos rosis ántequam marcéscant: nullum pratum sit, quod non pertránseat luxúria nostra. Chodźmy w wieńcach różanych póki nie uwiędną: żadna łąka niech nie będzie, której by nie miała przejść rozpustność nasza.
9
Nemo nostrum exsors sit luxúriæ nostræ: ubíque relinquámus signa lætítiæ: quóniam hæc est pars nostra, et hæc est sors. Żaden z nas niech próżen nie będzie rozpusty naszej: wszędzie zostawujmy znaki rozkoszy: gdyż to jest cząstka nasza, i ten jest dział.
10
Opprimámus páuperem iustum, et non parcámus víduæ, nec veteráni revereámur canos multi témporis. Uciśńmy ubogiego sprawiedliwego, a nie przepuszczajmy wdowie, ani się starca wstydajmy szedziwości długiego wieku.
11
Sit autem fortitúdo nostra lex iustítiæ: quod enim infírmum est, inútile invenítur. A moc nasza niech będzie za prawo sprawiedliwości: co bowiem mocy nie ma, niepożyteczne się najduje.
12
Circumveniámus ergo iustum, quóniam inútilis est nobis, et contrárius est opéribus nostris, et impróperat nobis peccáta legis, et diffámat in nos peccáta disciplínæ nostræ. Zasadźmy się tedy na sprawiedliwego, gdyż nam jest niepożyteczny, i przeciwnym jest sprawam naszym, i wymiata nam grzechy przeciw zakonowi, i rozgłasza na nas grzechy życia naszego.
13
Promíttit se sciéntiam Dei habére, et fílium Dei se nóminat. Obiecuj, iż ma znajomość Boga, i nazywa się synem Bożym.
14
Factus est nobis in traductiónem cogitatiónum nostrárum. Stał się nam ku strofowaniu myśli naszych.
15
Gravis est nobis étiam ad vidéndum, quóniam dissímilis est áliis vita illíus, et immutátæ sunt viæ eius. Ciężko nam i nań patrząc, gdyż różny jest żywot jego od innych, i odmienione są drogi jego.
16
Tamquam nugáces æstimáti sumus ab illo, et ábstinet se a viis nostris tamquam ab immundítiis, et præfert novíssima iustórum, et gloriátur patrem se habére Deum. Jako plotki poczytani jesteśmy od niego, i strzeże się dróg naszych jako plugastwa, i przekłada skończenie sprawiedliwych, i chlubi się, iż Boga ma ojcem.
17
Videámus ergo si sermónes illíus veri sint, et tentémus quæ ventúra sunt illi, et sciémus quæ erunt novíssima illíus. Spatrzmyż tedy, jeśli mowy jego są prawdziwe, a doświadczmy co nań potem przyjdzie, a dowiemy się, jakie będzie dokonanie jego.
18
Si enim est verus fílius Dei, suscípiet illum, et liberábit eum de mánibus contrariórum. Bo jeśli jest prawdziwy syn Boży, obroni go, i wybawi z rąk nieprzyjacielskich.
19
Contumélia et torménto interrogémus eum, ut sciámus reveréntiam eius, et probémus patiéntiam illíus. Po twarzą i mękami wybadajmy go, abyśmy doznał1 skromności jego, i doświadczyli cierpliwości jego.
20
Morte turpíssima condemnémus eum: erit enim ei respéctus ex sermónibus illíus. Skażmy go na śmierć co nasromotniejszą: będzie bowiem nań wzgląd z mów jego.
21
Hæc cogitavérunt, et erravérunt: excæcávit enim illos malítia eórum. To myślili, i pobłądzili: zaślepiła je bowiem złość ich.
22
Et nesciérunt sacraménta Dei: neque mercédem speravérunt iustítiæ, nec iudicavérunt honórem animárum sanctárum. A nie poznali tajemnic Bożych, ani się spodziewali zapłaty sprawiedliwości, ani rozsądzali dusz świętych poczciwości.
23
Quóniam Deus creávit hóminem inexterminábilem, et ad imáginem similitúdinis suæ fecit illum. Gdyż Bóg stworzył człowieka nieskażytelnego, i uczynił go na wyobrażenie podobieństwa swego.
24
Invídia autem diáboli mors introívit in orbem terrárum: A z nienawiści djabelskiej weszła śmierć na okrąg ziemie.
25
imitántur autem illum qui sunt ex parte illíus. A naśladują go, którzy są z strony jego.
3
1
Iustórum autem ánimæ in manu Dei sunt, et non tanget illos torméntum mortis. A dusze sprawiedliwych są w ręce Bożej, a nie tknie się ich męka śmierci.
2
Visi sunt óculis insipiéntium mori, et æstimáta est afflíctio éxitus illórum, Zdało się oczom głupich że umarli: poczytane jest utrapieniem dokończenie ich,
3
et quod a nobis est iter extermínium: illi autem sunt in pace. I droga, która od nas jest zatraceniem: lecz oni są w pokoju.
4
Etsi coram homínibus torménta passi sunt, spes illórum immortalitáte plena est. I choć przed ludźmi męki cierpieli, nadzieja ich pełna jest nieśmiertelności.
5
In paucis vexáti, in multis bene disponéntur: quóniam Deus tentávit eos, et invénit illos dignos se. Na male bywszy utrapieni, na wielu będą1 dobrze sposobieni: bo ich Bóg doświadczał, i nalazł je godne być siebie.
6
Tamquam aurum in fornáce probávit illos, et quasi holocáusti hóstiam accépit illos, et in témpore erit respéctus illórum. Jako złota w piecu próbował ich, i jako ofiarę całopalenia przyjął je, a czasu swego będzie wzgląd na nie.
7
Fulgébunt iusti, et tamquam scintíllæ in arundinéto discúrrent. Świecić się będą sprawiedliwi, i jako iskry między trzciną biegać będą.
8
Iudicábunt natiónes, et dominabúntur pópulis, et regnábit Dóminus illórum in perpétuum. Będą sądzić narody, i panować nad ludem, a będzie Pan nad nimi królował na wieki.
9
Qui confídunt in illo intélligent veritátem, et fidéles in dilectióne acquiéscent illi: quóniam donum et pax est eléctis eius. Którzy w nim ufają, zrozumieją prawdę: a wierni w miłości przestaną z nim: gdyż dar i pokój jest wybranym jego.
10
Impii autem secúndum quæ cogitavérunt, correptiónem habébunt: qui neglexérunt iustum, et a Dómino recessérunt. Lecz niezbożni wedle tego co myślili, karanie mieć będą, którzy zaniedbali sprawiedliwego, i Pana odstąpili.
11
Sapiéntiam enim et disciplínam qui ábicit infélix est: et vácua est spes illórum, et labóres sine fructu, et inutília ópera eórum. Mądrość bowiem i karność, kto odrzuca, nieszczęsny jest: i próżna jest nadzieja ich, i prace bez pożytku, i sprawy ich niepożyteczne.
12
Mulíeres eórum insensátæ sunt, et nequíssimi fílii eórum. Niewiasty ich głupie są, a synowie ich niecnotliwi.
13
Maledícta creatúra eórum, quóniam felix est stérilis: et incoinquináta, quæ nescívit thorum in delícto, habébit fructum in respectióne animárum sanctárum: Przeklęty naród ich, iż szczęśliwa jest niepłodna i niepokalana, która nie uznała łoża w grzechu: będzie miała pożytek w nawiedzeniu dusz świętych.
14
et spado, qui non operátus est per manus suas iniquitátem, nec cogitávit advérsus Deum nequíssima: dábitur enim illi fídei donum eléctum, et sors in templo Dei acceptíssima. I trzebieniec, który rękami swemi nie czynił nieprawości, ani myślił przeciw Bogu złego: bo mu dadzą wybrany dar wiary, i dział w kościele Bożym naprzyjemniejszy.
15
Bonórum enim labórum gloriósus est fructus, et quæ non cóncidat radix sapiéntiæ. Dobrych bowiem prac chwalebny jest pożytek, i który nie upadnie korzeń mądrości.
16
Fílii autem adulterórum in inconsummatióne erunt, et ab iníquo thoro semen exterminábitur. Ale synowie cudzołożników w zniszczeniu będą, i od złego łoża nasienie będzie wygładzone.
17
Et si quidem longæ vitæ erunt, in níhilum computabúntur, et sine honóre erit novíssima senéctus illórum. A choćby też długiego żywota byli, za nic będą poczytani, a starość ich ostatnia beze czci będzie.
18
Et si celérius defúncti fúerint, non habébunt spem, nec in die agnitiónis allocutiónem. A jeśli prędzej pomrą, nadzieje mieć nie będą, ani w dzień rozeznawania rozmowy.
19
Natiónis enim iníquæ diræ sunt consummatiónes. Złośliwego bowiem narodu srogie są dokończenia.
4
1
O quam pulchra est casta generátio cum claritáte: immortális est enim memória illíus: quóniam et apud Deum nota est, et apud hómines. O jako piękny jest czysty rodzaj z jasnością? nieśmiertelna jest bowiem pamiątka jego: gdyż i u Boga znajoma jest i u ludzi.
2
Cum præsens est, imitántur illam, et desíderant eam cum se edúxerit: et in perpétuum coronáta triúmphat, incoinquinatórum certáminum prǽmium vincens. Gdy przytomna jest, naśladują jej: i pragną jej, gdy odejdzie: i na wieki koronowana tryumfuje, niepokalanego bojowania zapłatę wygrawając.
3
Multígena autem impiórum multitúdo non erit útilis, et spúria vitulámina non dabunt radíces altas, nec stábile firmaméntum collocábunt. Lecz rozmnożone niezbożnych mnóstwo nie będzie pożyteczne: i cudzołożne szczepy nie puszczą korzenia głęboko ani założą gruntu statecznego.
4
Etsi in ramis in témpore germináverint, infírmiter pósita, a vento commovebúntur, et a nimietáte ventórum eradicabúntur. I choć za czasu na gałęziach pąkowie puszczą, słabo wsadzone, będą od wiatru wzruszone, i od gwałtownych wiatrów będą wykorzenione.
5
Confringéntur enim rami inconsummáti: et fructus illórum inútiles et acérbi ad manducándum, et ad níhilum apti. Bo się połamią gałęzie niedoszłe, a owoc ich niepożyteczny, i cierpki ku jedzeniu, i niczemu się nie godzący.
6
Ex iníquis enim somnis fílii, qui nascúntur, testes sunt nequítiæ advérsus paréntes in interrogatióne sua. Ze złośliwego bowiem spania synowie, którzy się rodzą, są świadkami złości przeciwko rodzicom, w wypytaniu ich.
7
Iustus autem si morte præoccupátus fúerit, in refrigério erit. Ale sprawiedliwy jeśli śmiercią będzie uprzedzony w ochłodzeniu będzie.
8
Senéctus enim venerábilis est non diutúrna, neque annórum número computáta: cani autem sunt sensus hóminis, Starość bowiem poczciwa jest niedługo wieczna, ani liczbą lat porachowana:
9
et ætas senectútis vita immaculáta. Ale szedziwością jest roztropność człowiecza, a wiek starości, żywot niepokalany.
10
Placens Deo factus est diléctus, et vivens inter peccatóres translátus est. Podobając się Bogu stał się umiłowanym, i żyjąc między grzesznikami, przeniesion jest.
11
Raptus est, ne malítia mutáret intelléctum eius, aut ne fíctio decíperet ánimam illíus. Pochwycon jest, aby złość nie odmieniła umysłu jego, abo obłudność, aby nie oszukała duszę jego.
12
Fascinátio enim nugacitátis obscúrat bona, et inconstántia concupiscéntiæ transvértit sensum sine malítia. Zmamienie bowiem marności zaciemia dobre rzeczy, a niestateczność pożądliwości wywraca umysł bez złości.
13
Consummátus in brevi, explévit témpora multa: Stawszy się za krótki czas doskonałym, przeżył czasów wiele.
14
plácita enim erat Deo ánima illíus: propter hoc properávit edúcere illum de médio iniquitátum. Pópuli autem vidéntes, et non intelligéntes, nec ponéntes in præcórdiis tália, Podobała się bowiem Bogu dusza jego: dla tego pokwapił się wywieść go z pośród nieprawości: a ludzie widzieli a nie rozumieli, ani kładli w serca takich rzeczy.
15
quóniam grátia Dei et misericórdia est in sanctos eius, et respéctus in eléctos illíus. Gdy łaska Boża i miłosierdzie jest ku świętym jego i wzgląd na wybrane jego.
16
Condémnat autem iustus mórtuus vivos ímpios, et iuvéntus celérius consummáta longam vitam iniústi. A potępia sprawiedliwy umarły żywe niepobożne a młodość prędzej skończona, długi żywot niesprawiedliwego.
17
Vidébunt enim finem sapiéntis, et non intélligent quid cogitáverit de illo Deus, et quare muníerit illum Dóminus. Ujrzą bowiem koniec mądrego, i nie zrozumieją co o nim myślił Bóg, i dla czego obroną go opatrzył Pan.
18
Vidébunt, et contémnent eum: illos autem Dóminus irridébit. Ujrzą i wzgardzą go, a z nich Pan naśmiewać się będzie.
19
Et erunt post hæc decidéntes sine honóre, et in contumélia inter mórtuos in perpétuum: quóniam disrúmpet illos inflátos sine voce, et commovébit illos a fundaméntis, et usque ad suprémum desolabúntur, et erunt geméntes, et memória illórum períbit. I będą potem upadający bezeczci, i w zelżeniu między umarłymi na wieki: bo je roztrąci nadęte bez głosu i z gruntu je wzruszy, i aż do wierzchu spustoszeni będą: i będą wzdychać, i pamiątka ich zginie.
20
Vénient in cogitatióne peccatórum suórum tímidi, et tradúcent illos ex advérso iniquitátes ipsórum. Przyjdą do rachowania grzechów swoich bojaźliwi: i strofować ich będą z przeciwia nieprawości ich.
5
1
Tunc stabunt iusti in magna constántia advérsus eos, qui se angustiavérunt, et qui abstulérunt labóres eórum. Tedy staną sprawiedliwi z wielką stałością, przeciwko tym, którzy je cisnęli, i którzy prace ich odjęli.
2
Vidéntes turbabúntur timóre horríbili, et mirabúntur in subitatióne insperátæ salútis, Ujrzawszy będą zatrwożeni bojaźnią straszliwą, i zdumiewać się będą w prędkości niespodziewanego zbawienia,
3
dicéntes intra se, pœniténtiam agéntes, et præ angústia spíritus geméntes: Hi sunt, quos habúimus aliquándo in derísum, et in similitúdinem impropérii. Mówiąc sami w sobie, pokutę czyniąc, i dla ucisku ducha wzdychając: Cić to są, któreśmy niekiedy mieli za pośmiech i za przysłowie urągania.
4
Nos insensáti, vitam illórum æstimabámus insániam, et finem illórum sine honóre: My głupi, mieliśmy żywot ich za szaleństwo, i za sromotne ich dokończenie.
5
ecce quómodo computáti sunt inter fílios Dei, et inter sanctos sors illórum est. Oto jako policzeni są między syny Boże, i między świętymi dział ich jest.
6
Ergo errávimus a via veritátis, et iustítiæ lumen non luxit nobis, et sol intelligéntiæ non est ortus nobis. A tak zbłądziliśmy z drogi prawdziwej, i nie świeciła nam jasność sprawiedliwości, i słońce rozumienia nie weszło nam.
7
Lassáti sumus in via iniquitátis et perditiónis, et ambulávimus vias diffíciles: viam autem Dómini ignorávimus. Napracowaliśmy się na drodze nieprawości i zatracenia, i chodziliśmy drogami trudnemi, a drogi Pańskiej nie znaliśmy.
8
Quid nobis prófuit supérbia? aut divitiárum iactántia quid cóntulit nobis? Cóż nam pomogła pycha, abo chluba bogactw co nam przyniosła?
9
Transiérunt ómnia illa tamquam umbra, et tamquam núntius percúrrens, Przeminęło ono wszystko jako cień, i jako poseł przebiegający,
10
et tamquam navis, quæ pertránsit fluctuántem aquam, cuius cum præteríerit non est vestígium inveníre, neque sémitam carínæ illíus in flúctibus: I jako okręt, który przechodzi przez burzącą się wodę, którego, gdy przejdzie, ślad się naleźć nie może, ani ścieżka dna jego między nawałnościami:
11
aut tamquam avis, quæ tránsvolat in áere, cuius nullum invenítur arguméntum itíneris, sed tantum sónitus alárum vérberans levem ventum, et scindens per vim itíneris áerem: commótis alis transvolávit, et post hoc nullum signum invenítur itíneris illíus: Abo jako ptak, który leci przez powietrze, którego drogi żaden znak nie znajduje się, ale tylko szum skrzydeł, bijący w lekki wiatr, i rozbijający gwałtem powietrze drogi: ruszając skrzydłami przeleciał, a potem żadnego znaku nie znać drogi jego.
12
aut tamquam sagítta emíssa in locum destinátum, divísus aer contínuo in se reclúsus est, ut ignorétur tránsitus illíus: Abo jako strzała wypuszczona do celu pewnego: rozbite powietrze wnet się zasię zbieżało, tak iż nie znać przeszcia jej.
13
sic et nos nati contínuo desívimus esse: et virtútis quidem nullum signum valúimus osténdere: in malignitáte autem nostra consúmpti sumus. Takżeć i my narodziwszy się, wneteśmy być przestali, a cnoty żadnego znaku nie mogliśmy po sobie pokazać: aleśmy zniszczeli we złości naszej.
14
Tália dixérunt in inférno hi, qui peccavérunt: Takieć rzeczy mówili w piekle ci, którzy zgrzeszyli.
15
quóniam spes ímpii tamquam lanúgo est, quæ a vento tóllitur, et tamquam spuma grácilis, quæ a procélla dispérgitur, et tamquam fumus, qui a vento diffúsus est, et tamquam memória hóspitis uníus diéi prætereúntis. Bo nadzieja niezbożnego jest jako perz, który wiatr porywa, i jako cienka piana, którą wicher rozpędza, i jako dym, który wiatr rozwiewa i jako pamiątka gościa jednego dnia przemijającego.
16
Iusti autem in perpétuum vivent, et apud Dóminum est merces eórum, et cogitátio illórum apud Altíssimum. Ale sprawiedliwi na wieki żyć będą, a ich u Pana jest zaplata, i staranie o nich u Najwyższego.
17
Ideo accípient regnum decóris, et diadéma speciéi de manu Dómini: quóniam déxtera sua teget eos, et bráchio sancto suo deféndet illos. Przetoż dostąpią królestwa zacnego, i korony pięknej z ręki Pańskiej: gdyż prawicą swą szczycić ich będzie, i ramieniem swem świętem obroni je.
18
Accípiet armatúram zelus illíus, et armábit creatúram ad ultiónem inimicórum. Weźmie za wszelakie uzbrojenie zapalczywość jego i przyzbroi stworzenie na pomstę nieprzyjaciół.
19
Induet pro thoráce iustítiam, et accípiet pro gálea iudícium certum: Oblecze miasto pleszek sprawiedliwość, a miasto przyłbice weźmie sąd pewny.
20
sumet scutum inexpugnábile, æquitátem. Weźmie tarczą niezwyciężoną prawość.
21
Acuet autem duram iram in lánceam, et pugnábit cum illo orbis terrárum contra insensátos. A zaostrzy srogi gniew miasto oszczepu, i będzie z nim walczył okrąg świata przeciw szalonym.
22
Ibunt dirécte emissiónes fúlgurum, et tamquam a bene curváto arcu núbium exterminabúntur, et ad certum locum insílient. Polecą prosto strzały łyskawic, a jako od dobrze naciągnionego łuku z obłoków wypuszczone będą, i do miejsca pewnego ugodzą.
23
Et a petrósa ira plenæ mitténtur grándines: excandéscet in illos aqua maris, et flúmina concúrrent dúriter. I do opoczystego gniewu grady wielkie wypuszczone będą, oburzy się na nie woda morska, i rzeki gwałtownie zbiegać się będą.
24
Contra illos stabit spíritus virtútis, et tamquam turbo venti dívidet illos: et ad erémum perdúcet omnem terram iníquitas illórum, et malígnitas evértet sedes poténtium. Przeciwko im stanie wiatr mocny, i jako wicher rozwieje je: i obróci w pustynią wszystkę ziemię nieprawość ich: a złość wywróci stolicę Mocarzów.
6
1
Mélior est sapiéntia quam vires: et vir prudens quam fortis. Lepsza jest mądrość niźli siły: i mąż roztropny niźli mocny.
2
Audíte ergo reges, et intellígite: díscite iúdices fínium terræ. Słuchajcież przeto królowie i rozumiejcie: nauczcie się sędziowe kończyn ziemie.
3
Præbéte aures vos, qui continétis multitúdines, et placétis vobis in turbis natiónum: Nadstawcie uszu wy, którzy władniecie ludem i podobacie się sobie z wielkości narodów:
4
quóniam data est a Dómino potéstas vobis, et virtus ab Altíssimo, qui interrogábit ópera vestra, et cogitatiónes scrutábitur: Gdyż dana jest wam władza od Pana i moc od Najwyższego, który się pytać będzie o uczynkach waszych, i myśli badać się będzie:
5
quóniam cum essétis minístri regni illíus, non recte iudicástis, nec custodístis legem iustítiæ, neque secúndum voluntátem Dei ambulástis. Że będąc sługami królestwa jego, nie sądziliście sprawiedliwie, aniście strzegli prawa sprawiedliwości aniście chodzili według wolej Bożej.
6
Horrénde et cito apparébit vobis: quóniam iudícium duríssimum his, qui præsunt, fiet. Strasznie a prędko ukaże się wam: bo nasroższy sąd będzie tym, którzy są przełożeni.
7
Exíguo enim concéditur misericórdia: poténtes autem poténter torménta patiéntur. Bo mały otrzyma miłosierdzie, ale mocarze mocne męki cierpieć będą.
8
Non enim súbtrahet persónam cuiúsquam Deus, nec verébitur magnitúdinem cuiúsquam: quóniam pusíllum et magnum ipse fecit, et æquáliter cura est illi de ómnibus. Nie będzie bowiem dbał na żadnego osobę Bóg, ani się zlęknie żadnego wielkości: gdyż on uczynił małego i wielkiego, i jednako o wszystkie pieczą ma.
9
Fortióribus autem fórtior instat cruciátio. Ale nad mocniejszym mocniejsza męka wisi.
10
Ad vos ergo reges sunt hi sermónes mei: ut discátis sapiéntiam, et non excidátis. Do was tedy królowie są te mowy moje: abyście się nauczyli mądrości, a nie występowali.
11
Qui enim custodíerint iusta iuste, iustificabúntur: et qui didícerint ista, invénient quid respóndeant. Którzy bowiem będą strzedz sprawiedliwości sprawiedliwie, będą usprawiedliwieni: a którzy się tego nauczą, najdą co odpowiedzieć.
12
Concupíscite ergo sermónes meos: dilígite illos, et habébitis disciplínam. Pożądajcież tedy powieści moich: miłujcie je, a będziecie mieć naukę.
13
Clara est, et quæ numquam marcéscit sapiéntia, et fácile vidétur ab his qui díligunt eam, et invenítur ab his qui quærunt illam. Zacnać jest, i która nigdy nie więdnieje mądrość, i łatwie bywa obaczona od tych, którzy ją miłują, i naleziona od tych, którzy jej szukają.
14
Præóccupat qui se concupíscunt, ut illis se prior osténdat. Uprzedza, którzy jej pożądają, aby się im pierwej okazała.
15
Qui de luce vigiláverit ad illam, non laborábit: assidéntem enim illam fóribus suis invéniet. Kto do niej rano wstanie, nie będzie pracował: bo ją najdzie siedzącą u drzwi swoich.
16
Cogitáre ergo de illa, sensus est consummátus: et qui vigiláverit propter illam, cito secúrus erit. Myśleć tedy o niej jest doskonała roztropność, a kto dla niej czuć będzie, rychło bezpiecznym będzie.
17
Quóniam dignos se ipsa círcuit quærens, et in viis osténdit se hiláriter, et in omni providéntia occúrrit illis. Bo te, którzy jej są godni, sama obchodzi szukając, i na drogach wesoło się im pokazuje, i zabiega im we wszelkiem obmyślaniu.
18
Inítium enim illíus veríssima est disciplínæ concupiscéntia. Początek bowiem jej jest naprawdziwsze pożądanie umiejętności.
19
Cura ergo disciplínæ, diléctio est: et diléctio, custódia legum illíus est: custodítio autem legum, consummátio incorruptiónis est: Staranie tedy o umiejętność, jest miłość: a miłość jest zachowanie praw jej: a zachowanie praw jest upewnienie nieskażytelności:
20
incorrúptio autem facit esse próximum Deo. A nieskażytelność czyni bliskim Bogu.
21
Concupiscéntia ítaque sapiéntiæ dedúcit ad regnum perpétuum. Pożądanie tedy mądrości przywodzi do wiecznego królestwa.
22
Si ergo delectámini sédibus et sceptris, o reges pópuli, dilígite sapiéntiam, ut in perpétuum regnétis: Przetoż jeśli się kochacie w stolicach i w sceptrach, o królowie ludu, miłujcie mądrość, abyście na wieki królowali:
23
dilígite lumen sapiéntiæ omnes qui præéstis pópulis. Miłujcie światło mądrości wszyscy, którzyście są nad ludem przełożeni.
24
Quid est autem sapiéntia, et quemádmodum facta sit, réferam, et non abscóndam a vobis sacraménta Dei: sed ab inítio nativitátis investigábo, et ponam in lucem sciéntiam illíus, et non præteríbo veritátem. A co jest mądrość, i jako się poczęła powiem: a nie zataję przed wami tajemnic Bożych, ale od początku narodzenia wysiaduję, i położę na światłe wiadomość jej, a nie opuszczę prawdy:
25
Neque cum invídia tabescénte iter habébo, quóniam talis homo non erit párticeps sapiéntiæ. Ani z tym, który wysechł od nienawiści pójdę w drogę: gdyż taki człek nie będzie uczestnikiem mądrości.
26
Multitúdo autem sapiéntium sánitas est orbis terrárum: et rex sápiens stabiliméntum pópuli est. A mnóstwo mądrych jest zdrowie okręgu ziemie: a król mądry jest ugruntowanie ludu.
27
Ergo accípite disciplínam per sermónes meos, et próderit vobis. Przetoż przyjmijcie naukę przez powieści moje, a będzie wam pożyteczno.
7
1
Sum quidem et ego mortális homo, símilis ómnibus, et ex génere terréni illíus, qui prior factus est: et in ventre matris figurátus sum caro: Jestemci ja też śmiertelny człowiek, podobny wszystkim iż rodzaju ziemskiego, onego, który był pierwszy stworzon, i w żywocie matki byłem ukształtowan ciałem,
2
decem ménsium témpore coagulátus sum in sánguine, ex sémine hóminis, et delectaménto somni conveniénte. Przez dziesięć miesięcy zsiadłem się we krwi, z nasienia człowieczego, i z lubości ze spaniem się schodzącej.
3
Et ego natus accépi commúnem áerem, et in simíliter factam décidi terram, et primam vocem símilem ómnibus emísi plorans. I ja narodziwszy się wziąłem oddech pospolity, i wypadłem na ziemię także uczynioną, i pierwszy głos podobny wszystkim wypuściłem płacząc:
4
In involuméntis nutrítus sum, et curis magnis. Wychowanym jest w powiciu i w pracach wielkich:
5
Nemo enim ex régibus áliud hábuit nativitátis inítium. Żaden bowiem z królów nie miał inszego początku rodzenia.
6
Unus ergo intróitus est ómnibus ad vitam, et símilis éxitus. Jedno tedy jest wszystkich weszcie do żywota, i jednakie zeszcie.
7
Propter hoc optávi, et datus est mihi sensus: et invocávi, et venit in me spíritus sapiéntiæ: I dla tegom żądał, a dana mi jest roztropność: i wzywałem, i przyszedł na mię duch mądrości:
8
et præpósui illam regnis et sédibus, et divítias nihil esse duxi in comparatióne illíus. I przełożyłem ją nad królestwa i nad stolicę, i bogactwa za nicem nie miał względem jej:
9
Nec comparávi illi lápidem pretiósum, quóniam omne aurum in comparatióne illíus aréna est exígua, et tamquam lutum æstimábitur argéntum in conspéctu illíus. Anim jej przyrównał drogiego kamienia: gdyż wszystko złoto jej przyrównane jest trocha piasku, a jako błoto będzie poczytane srebro przeciwko niej.
10
Super salútem et spéciem diléxi illam, et propósui pro luce habére illam: quóniam inexstinguíbile est lumen illíus. Nad zdrowie i piękność umiłowałem ją, i umyśliłem mieć ją miasto światłości, gdyż światło jej nigdy nie zgaśnie.
11
Venérunt autem mihi ómnia bona páriter cum illa, et innumerábilis honéstas per manus illíus, A przyszły mi pospołu z nią wszystkie dobra i niezliczona poczciwość przez ręce jej.
12
et lætátus sum in ómnibus: quóniam antecedébat me ista sapiéntia, et ignorábam quóniam horum ómnium mater est. I rozradowałem się we wszystkich: bo przedemną szła ta mądrość, a nie wiedziałem, iż ona jest matką tych wszystkich.
13
Quam sine fictióne dídici, et sine invídia commúnico, et honestátem illíus non abscóndo. Którejem się bez obłudności nauczył, i użyczam bez zazdrości, a nie kryję poczciwości jej.
14
Infinítus enim thesáurus est homínibus: quo qui usi sunt, partícipes facti sunt amicítiæ Dei, propter disciplínæ dona commendáti. Nieprzebrany bowiem skarb jest ludziom, którego, którzy używali, stali się uczestnikami boskiego przyjacielstwa, dla darów umiejętności zaleceni.
15
Mihi autem dedit Deus dícere ex senténtia, et præsúmere digna horum, quæ mihi dantur: quóniam ipse sapiéntiæ dux est, et sapiéntium emendátor. A mnie dał Bóg mówić wedle myśli, i myślić rzeczy godne tych które mi dają, gdyż on jest wodzem mądrości i poprawcą mądrych:
16
In manu enim illíus et nos et sermónes nostri, et omnis sapiéntia, et óperum sciéntia, et disciplína. W ręce bowiem jego i my, i mowy nasze, i wszelka mądrość, i rzemiosł umiejętność i ćwiczenie.
17
Ipse enim dedit mihi horum, quæ sunt, sciéntiam veram: ut sciam dispositiónem orbis terrárum, et virtútes elementórum, On bowiem dał mi tych rzeczy, które są, prawdziwą wiadomość: abych wiedział rozrządzenie okręgu ziemie, i mocy żywiołów.
18
inítium, et consummatiónem, et medietátem témporum, vicissitúdinum permutatiónes, et commutatiónes témporum, Początek i dokończenie i środek czasów, przemian odmienności, i odmiany czasów.
19
anni cursus, et stellárum dispositiónes, Roczne biegi i rozrządzenie gwiazd,
20
natúras animálium, et iras bestiárum, vim ventórum, et cogitatiónes hóminum, differéntias virgultórum, et virtútes radícum. Przyrodzenie zwierząt, i gniewy bestyj, moc wiatrów i myśli ludzkie, różności drzewek i mocy korzenia.
21
Et quæcúmque sunt abscónsa et improvísa dídici: ómnium enim ártifex dócuit me sapiéntia. I którekolwiek są skryte i niewiadome nauczyłem się, wszystkich bowiem rzeczy robotnica nauczyła mię mądrość.
22
Est enim in illa spíritus intelligéntiæ, sanctus, únicus, múltiplex, subtílis, disértus, móbilis, incoinquinátus, certus, suávis, amans bonum, acútus, quem nihil vetat, benefáciens, Jest bowiem w niej duch rozumienia, święty, jedyny, rozmaity, subtelny, wymowny, żartki, niepokalany, pewny, słodki, miłujący dobre, ostry, którego nic nie hamuje, dobrze czyniący,
23
humánus, benígnus, stábilis, certus, secúrus, omnem habens virtútem, ómnia prospíciens, et qui cápiat omnes spíritus, intelligíbilis, mundus, subtílis. Ludzki, łaskawy, stateczny, nie omylny, przespieczny, mający wszelaką moc, wszystko przepatrujący, i który wszystkie duchy przenika, rozumny, czysty, subtelny.
24
Omnibus enim mobílibus mobílior est sapiéntia: attíngit autem ubíque propter suam mundítiam. Nad wszystkie bowiem rzeczy, które się ruszają, prędsza jest mądrość: a dosięga wszędy dla swojej czystości.
25
Vapor est enim virtútis Dei, et emanátio quædam est claritátis omnipoténtis Dei sincéra, et ídeo nihil inquinátum in eam incúrrit: Para bowiem jest mocy Bożej, i wypłynienie jakieś jasności Boga wszechmogącego szczere: i prze toż nic plugawego na nię nie przypada.
26
candor est enim lucis ætérnæ, et spéculum sine mácula Dei maiestátis, et imágo bonitátis illíus. Jasnością jest bowiem wiecznej światłości i zwierciadłem bez zmazy Boskiego Majestatu, i wyobrażeniem dobroci jego.
27
Et cum sit una, ómnia potest: et in se pérmanens ómnia ínnovat: et per natiónes in ánimas sanctas se transfert: amícos Dei et prophétas constítuit. A będąc jedyna, wszystko może: i w sobie trwając wszystko odnawia, i przez narody, w dusze święte się przenosi, przyjacioły Boże i proroki postanawia.
28
Néminem enim díligit Deus, nisi eum, qui cum sapiéntia inhábitat. Żadnego Bowiem Bóg nie miłuje, jedno tego, który mądrością przebywa.
29
Est enim hæc speciósior sole, et super omnem dispositiónem stellárum: luci comparáta, invenítur prior. Jest bowiem ona śliczniejsza niż słońce, i nad wszystek porządek gwiazd światłości przyrównana najduje się być pierwszą.
30
Illi enim succédit nox: sapiéntiam autem non vincit malítia. Po onej bowiem nastawa noc: ale mądrości nie zwycięża złość.
8
1
Attíngit ergo a fine usque ad finem fórtiter, et dispónit ómnia suáviter. Dosięga tedy od końca aż do końca mocnie, i rozrządza wszystko wdzięcznie.
2
Hanc amávi, et exquisívi a iuventúte mea, et quæsívi sponsam mihi eam assúmere, et amátor factus sum formæ illíus. Tęm umiłował, i szukałem jej od młodości mojej, i starałem się wziąć ją sobie za oblubienicę, i stałem się miłośnikiem cudności jej.
3
Generositátem illíus gloríficat, contubérnium habens Dei: sed et ómnium Dóminus diléxit illam. Objaśnia szlachetność swoję, mając wespół życie z Bogiem: ale i Pan wszech rzeczy umiłował ją.
4
Doctrix enim est disciplínæ Dei, et eléctrix óperum illíus. Nauczycielką bowiem jest umiejętności Bożej, i obierzycielką spraw jego.
5
Et si divítiæ appetúntur in vita, quid sapiéntia locuplétius, quæ operátur ómnia? A jeśli bogactwa bywają pożądane w żywocie, cóż nad mądrość bogatszego, która sprawuje wszystko?
6
Si autem sensus operátur: quis horum, quæ sunt, magis quam illa est ártifex? A jeśliż roztropność robi: któż tych wszystkich rzeczy, które są, jest lepszy rzemieślnik nad nie?
7
Et si iustítiam quis díligit, labóres huius magnas habent virtútes: sobrietátem enim, et prudéntiam docet, et iustítiam, et virtútem, quibus utílius nihil est in vita homínibus. I jeśli sprawiedliwość miłuje kto: prace tej mają wielkie cnoty: bo marności i roztropności uczy, i sprawiedliwości, i mocy, nad które nic nie jest ludziom w żywocie pożyteczniejszego.
8
Et si multitúdinem sciéntiæ desíderat quis, scit prætérita, et de futúris ǽstimat: scit versútias sermónum, et dissolutiónes argumentórum: signa et monstra scit ántequam fiant, et evéntus témporum et sæculórum. A jeśli kto pożąda wielkiej umiejętności, wie przeszłe rzeczy, i przyszłych zdanie wydawa, wie chytrości mów i rozwiązanie gadek, znaki i cuda wie pierwej niźli będą, i przypadki czasów i wieków.
9
Propósui ergo hanc addúcere mihi ad convivéndum: sciens quóniam mecum communicábit de bonis, et erit allocútio cogitatiónis et tǽdii mei. Przetoż umyśliłem ją sobie przywieźć na życie wespół: wiedząc, że się zemną porozumiewać będzie w dobrych rzeczach, i będzie rozmowa myśli i tęsknice mojej.
10
Habébo propter hanc claritátem ad turbas, et honórem apud senióres iúvenis: Dla tej będę miał sławę w pospólstwie, i cześć u starszych młodzieniec,
11
et acútus invéniar in iudício, et in conspéctu poténtium admirábilis ero, et fácies príncipum mirabúntur me: I będę znalezion dowcipnym u sądu, i przed oczyma mocarzów będę w podziwieniu, i osoby książęce będą mi się dziwować.
12
tacéntem me sustinébunt, et loquéntem me respícient, et sermocinánte me plura, manus ori suo impónent. Mnie milczącego czekać będą, i na mnie mówiącego patrzeć będą, a gdy będę dłużej rozmawiał, usta swe ręką zatulą.
13
Prætérea habébo per hanc immortalitátem, et memóriam ætérnam his, qui post me futúri sunt, relínquam. Nadto, przez nie otrzymam nieśmiertelność, i wieczną pamiątkę zostawię tym, którzy po mnie będą.
14
Dispónam pópulos, et natiónes mihi erunt súbditæ. Będę rządził ludzie, a narody będą mi poddane.
15
Timébunt me audiéntes reges horréndi: in multitúdine vidébor bonus, et in bello fortis. Będą się mnie bać słuchając mię królowie straszni: między wielkością ludu pokażę się dobrym, a na wojnie mocnym.
16
Intrans in domum meam, conquiéscam cum illa: non enim habet amaritúdinem conversátio illíus, nec tǽdium convíctus illíus, sed lætítiam et gáudium. Wszedszy do domu mego, odpocznę z nią: nie ma bowiem przykrości towarzystwo jej, ani tęskności spoinę życie z nią, ale radość i wesele.
17
Hæc cógitans apud me, et commémorans in corde meo: quóniam immortálitas est in cognatióne sapiéntiæ, To u siebie rozmyślając i wspominając w sercu mojem, gdyż nieśmiertelność jest w spowinowaceniu z mądrością,
18
et in amicítia illíus delectátio bona, et in opéribus mánuum illíus honéstas sine defectióne, et in certámine loquélæ illíus sapiéntia, et præcláritas in communicatióne sermónum ipsíus: circuíbam quærens, ut mihi illam assúmerem. A w przyjacielstwie jej kochanie dobre, a w pracach ręku jej poczciwość bez ustania, a w ćwiczeniu siew rozmowie z nią roztropność, i zacność w spółkowaniu mów jej: obchodziłem szukając, abych ją sobie wziął.
19
Puer autem eram ingeniósus, et sortítus sum ánimam bonam. A byłem dziecięciem dowcipnem, i dostała mi się dusza dobra.
20
Et cum essem magis bonus, veni ad corpus incoinquinátum. A gdym był jeszcze lepszym, przyszedłem do ciała niepokalanego.
21
Et ut scivi quóniam áliter non possem esse cóntinens, nisi Deus det: et hoc ipsum erat sapiéntiæ, scire cuius esset hoc donum: ádii Dóminum, et deprecátus sum illum, et dixi ex totis præcórdiis meis: A zrozumiawszy, żem inaczej nie mógł być powściągliwy, aż by Bóg dał, i to samo było mądrości, wiedzieć czyj to jest dar: szedłem do Pana i prosiłem go, i rzekłem ze wszystkich wnętrzności moich.
9
1
Deus patrum meórum, et Dómine misericórdiæ, qui fecísti ómnia verbo tuo, Boże ojców moich, i Panie miłosierdzia, któryś uczynił wszystko słowem swojem,
2
et sapiéntia tua constituísti hóminem, ut dominarétur creatúræ, quæ a te facta est, A mądrością twą postanowiłeś człowieka, aby panował nad stworzeniem, któreś ty uczynił,
3
ut dispónat orbem terrárum in æquitáte et iustítia, et in directióne cordis iudícium iúdicet: Aby rządził okrąg ziemie w prawości i sprawiedliwości, a sądził sąd w uprostowaniu serca:
4
da mihi sédium tuárum assistrícem sapiéntiam, et noli me reprobáre a púeris tuis: Dajże mi mądrość stojącą przy stolicy twojej, a nie odrzucaj mię od służebników twoich:
5
quóniam servus tuus sum ego, et fílius ancíllæ tuæ: homo infírmus, et exígui témporis, et minor ad intelléctum iudícii et legum. Gdy żem ja jest sługa twój i syn służebnice twojej, człowiek mdły i krótkiego wieku, a mniejszy niźlibych mógł zrozumieć sądy i prawa.
6
Nam etsi quis erit consummátus inter fílios hóminum, si ab illo abfúerit sapiéntia tua, in níhilum computábitur. Bo choćby też kto był doskonały między synmi człowieczymi, jeśli nie będzie w nim mądrość twoja, za nic nie będzie poczytany.
7
Tu elegísti me regem pópulo tuo, et iúdicem filiórum tuórum et filiárum: Tyś mię obrał królem ludowi twemu, i sędziem synów twoich i córek:
8
et dixísti me ædificáre templum in monte sancto tuo, et in civitáte habitatiónis tuæ altáre: similitúdinem tabernáculi sancti tui, quod præparásti ab inítio. I kazałeś mi budować kościół na górze twej świętej, a w mieście mieszkania twego ołtarz na podobieństwo przybytku twego świętego, któryś zgotował od początku:
9
Et tecum sapiéntia tua, quæ novit ópera tua, quæ et áffuit tunc cum orbem terrárum fáceres, et sciébat quid esset plácitum óculis tuis, et quid diréctum in præcéptis tuis. Aż tobą mądrość twoja, która zna sprawy twoje, która też była przytomną na on czas, gdyś okrąg ziemie czynił, i wiedziała co się podobało oczom twoim, i co jest prostego w przykazaniach twoich.
10
Mitte illam de cælis sanctis tuis, et a sede magnitúdinis tuæ, ut mecum sit et mecum labóret, ut sciam quid accéptum sit apud te: Ześliże ją z świętych niebios twoich, i z stolice wielkości twojej, aby ze mną była i ze mną pracowała, abych wiedział co jest przyjemnego u ciebie:
11
scit enim illa ómnia, et intélligit, et dedúcet me in opéribus meis sóbrie, et custódiet me in sua poténtia. Bo ona wszystko wie i rozumie, a poprowadzi mię skromnie w sprawach moich, i będzie mię strzegła w mocy swojej.
12
Et erunt accépta ópera mea, et dispónam pópulum tuum iuste, et ero dignus sédium patris mei. I będą przyjemne sprawy moje, i będę lud twój rządził sprawiedliwie, i będę godnym stolic ojca mojego.
13
Quis enim hóminum póterit scire consílium Dei? aut quis póterit cogitáre quid velit Deus? Bo któryż człowiek będzie mógł wiedzieć radę Bożą? abo kto się domyślić będzie mógł coby chciał Bóg?
14
Cogitatiónes enim mortálium tímidæ, et incértæ providéntiæ nostræ. Gdyż myśli ludzkie są bojaźliwe, i niepewne opatrzności nasze.
15
Corpus enim, quod corrúmpitur, ággravat ánimam, et terréna inhabitátio déprimit sensum multa cogitántem. Bo ciało, które się kazi obciąża duszę, a ziemskie mieszkanie tłumi umysł wiele myślący.
16
Et diffícile æstimámus quæ in terra sunt: et quæ in prospéctu sunt, invenímus cum labóre: quæ autem in cælis sunt, quis investigábit? I z trudnością się domyślamy rzeczy, które są na ziemi, i co mamy przed oczyma z pracą najdujemy. A które w niebie są kto doścignie?
17
Sensum autem tuum quis sciet, nisi tu déderis sapiéntiam, et míseris Spíritum sanctum tuum de altíssimis: A radę twoję kto pozna, jeśli ty nie dasz mądrości, a nie spuścisz ducha twego świętego z wysokości?
18
et sic corréctæ sint sémitæ eórum, qui sunt in terris, et quæ tibi placent didícerint hómines? I tak byłyby naprostowane ścieżki tych, którzy są na ziemi, a ludzie nauczyliby się tego coć się podoba.
19
Nam per sapiéntiam sanáti sunt quicúmque placuérunt tibi Dómine a princípio. Bo przez mądrość uzdrowieni są którzy kolwiek się tobie Panie podobali od początku.
10
1
Hæc illum, qui primus formátus est a Deo patre orbis terrárum, cum solus esset creátus, custodívit, Tać onego, który pierwszy uczynion jest od Boga, ociec okręgu ziemie, gdy sam był stworzony, zachowała:
2
et edúxit illum a delícto suo, et dedit illi virtútem continéndi ómnia. I od jego upadku wyzwoliła, i dała mu moc panowania nad wszystkimi rzeczami.
3
Ab hac ut recéssit iniústus in ira sua, per iram homicídii fratérni depériit. Od tej odstąpiwszy niesprawiedliwy w gniewie swoim przez gniew braterskiego mężobójstwa zginął.
4
Propter quem, cum aqua deléret terram, sanávit íterum sapiéntia, per contemptíbile lignum iustum gubérnans. Dla którego, gdy woda wygładzała ziemię, mądrość powtóre naprawiła, przez wzgardzone drzewo sprawiedliwego rządząc.
5
Hæc et in consénsu nequítiæ cum se natiónes contulíssent, scivit iustum, et conservávit sine queréla Deo, et in fílii misericórdia fortem custodívit. Ta też i w przysiężeniu złości, gdy się narody spiknęły, znała sprawiedliwego, i zachowała Bogu nienaganionego, i w miłosierdziu ku synowi mocnego zachowała.
6
Hæc iustum a pereúntibus ímpiis liberávit fugiéntem, descendénte igne in Pentápolim: Ta sprawiedliwego od ginących niezbożnych uciekającego wybawiła, gdy ogień zstąpił na pięć miast:
7
quibus in testimónium nequítiæ fumigabúnda constat desérta terra, et incérto témpore fructus habéntes árbores: et incredíbilis ánimæ memória stans figméntum salis. Którym na świadectwo złości, stoi spustoszała kurząca się ziemia, i niepewnego czasu mające owoce drzewa, i słup solny stojący na pamiątkę dusze niewiernej.
8
Sapiéntiam enim prætereúntes, non tantum in hoc lapsi sunt ut ignorárent bona, sed et insipiéntiæ suæ reliquérunt homínibus memóriam, ut in his, quæ peccavérunt, nec latére potuíssent. Mądrość bowiem mijający, nie tylko wtem upadli, że nie poznali dobra, ale i głupstwa swego zostawili ludziom pamiątkę, iż w tem w czem zgrzeszyli ani zataić się nie mogli.
9
Sapiéntia autem hos, qui se obsérvant, a dolóribus liberávit. Ale mądrość te, którzy ją w uczciwości mają z boleści wybawiła.
10
Hæc prófugum iræ fratris iustum dedúxit per vias rectas, et osténdit illi regnum Dei, et dedit illi sciéntiam sanctórum: honestávit illum in labóribus, et complévit labóres illíus. Ta uciekającego przed gniewem braterskim sprawiedliwego drogami prostemi prowadziła, i ukazała mu królestwo Boże, i dała mu poznanie świętych: uczciła go w pracach, i napełniła prace jego.
11
In fraude circumveniéntium illum áffuit illi, et honéstum fecit illum. W zdradzie oszukiwających go, była przy nim, i uczciła go.
12
Custodívit illum ab inimícis, et a seductóribus tutávit illum: et certámen forte dedit illi ut vínceret, et sciret quóniam ómnium poténtior est sapiéntia. Zachowała go od nieprzyjaciół, i obroniła go od zwodzicielów: i mężne bojowanie wy stawiła mu, aby zwyciężył, i poznał, że nadewszystko mocniejsza jest mądrość.
13
Hæc vénditum iustum non derelíquit, sed a peccatóribus liberávit eum: descendítque cum illo in fóveam, Ta sprawiedliwego zaprzedanego nie opuściła, ale go od grzesznych wybawiła, i zstąpiła z nim do dołu,
14
et in vínculis non derelíquit illum, donec afférret illi sceptrum regni, et poténtiam advérsus eos, qui eum deprimébant: et mendáces osténdit, qui maculavérunt illum, et dedit illi claritátem ætérnam. I w więzieniu go nie opuściła, aż mu przyniosła sceptrum królestwa, i moc przeciwko tym, którzy go tłumili: pokazała kłamcę, którzy go lżyli, i dała mu sławę wieczną.
15
Hæc pópulum iustum, et semen sine queréla liberávit a natiónibus, quæ illum deprimébant. Ta lud sprawiedliwy i nienaganione potomstwo wybawiła od narodów, którzy go ciemiężyli.
16
Intrávit in ánimam servi Dei, et stetit contra reges horréndos in porténtis et signis. Weszła w duszę sługi Bożego, i stanął przeciw srogim królom przez cuda i znaki.
17
Et réddidit iustis mercédem labórum suórum, et dedúxit illos in via mirábili: et fuit illis in velaménto diéi, et in luce stellárum per noctem: I oddała sprawiedliwym prace ich, i prowadziła je dziwną drogą, i była im we dnie miasto zasłony, a w nocy miasto światłości gwiazd:
18
tránstulit illos per mare Rubrum, et transvéxit illos per aquam nímiam. Przeprawiła je przez morze Czerwone, i przeprowadził je przez wielką wodę.
19
Inimícos autem illórum demérsit in mare, et ab altitúdine inferórum edúxit illos. Ideo iusti tulérunt spólia impiórum, Lecz nieprzyjacioły ich potopiła w morzu, i rzuciła je z głębokości piekielnej. A przetoż sprawiedliwi odnieśli łupy niezbożnych,
20
et decantavérunt Dómine nomen sanctum tuum, et víctricem manum tuam laudavérunt páriter: A twoje święte imię Panie śpiewał i zwycięzką rękę twą jednostajnie wychwalali.
21
quóniam sapiéntia apéruit os mutórum, et linguas infántium fecit disértas. Bo mądrość otworzyła usta niemych, a języki niemowiątek wymowne uczyniła.
11
1
Diréxit ópera eórum in mánibus prophétæ sancti. Prowadziła sprawy ich przez ręce proroka świętego.
2
Iter fecérunt per desérta, quæ non habitabántur: et in locis desértis fixérunt casas. Szli drogą po puszczach, w których nie mieszkano: a na miejscach pustych budy zasadzał.
3
Stetérunt contra hostes, et de inimícis se vindicavérunt. Stanęli przeciwko nieprzyjaciołom i pomścili się nad nieprzyjacioły.
4
Sitiérunt, et invocavérunt te, et data est illis aqua de petra altíssima, et réquies sitis de lápide duro. Pragnęli i wzywali ciebie, i dana im jest woda z wysokiej skały, i uśmierzenie pragnienia z twardego kamienia.
5
Per quæ enim pœnas passi sunt inimíci illórum a defectióne potus sui, et in eis cum abundárent fílii Israel, lætáti sunt: Przez co bowiem cierpieli męki ich nieprzyjaciele (dla niedostatku picia swego, i w tem gdy obfitowali synowie Izraelscy weselili się).
6
per hæc, cum illis deéssent, bene cum illis actum est. Przez też rzeczy, gdy im na nich schodziło, dobrze się im działo.
7
Nam pro fonte quidem sempitérni flúminis, humánum sánguinem dedísti iniústis. Bo miasto źródła rzeki ustawicznie płynącej, dałeś nie sprawiedliwym krew ludzką.
8
Qui cum minueréntur in traductióne infántium occisórum, dedísti illis abundántem aquam insperáte, Których gdy ubywało, na skaranie dziatek zabitych, dałeś obfitą wodę niespodziewanie:
9
osténdens per sitim, quæ tunc fuit, quemádmodum tuos exaltáres, et adversários illórum necáres. Pokazując przez pragnienie, które na on czas było, jakoś wywyższał swoje, a zabijał ich przeciwniki.
10
Cum enim tentáti sunt, et quidem cum misericórdia disciplínam accipiéntes, sciérunt quemádmodum cum ira iudicáti ímpii torménta pateréntur. Gdy bowiem byli doświadczani, (i zaiste z miłosierdziem karanie odnosząc) poznali jako w gniewie osądzeni niezbożni męki cierpieli.
11
Hos quidem tamquam pater monens probásti: illos autem tamquam durus rex intérrogans condemnásti. Tycheć jako Ociec upominając doświadczył, a onych jako srogi król męcząc potępił.
12
Abséntes enim, et præséntes, simíliter torquebántur. Niebytni bowiem i obecni jednako byli męczeni.
13
Duplex enim illos accéperat tǽdium et gémitus, cum memória præteritórum. Dwojaka bowiem ich zjęła była tęsknica, i wzdychanie z wspominaniem przeszłych rzeczy.
14
Cum enim audírent per sua torménta bene secum agi, commemoráti sunt Dóminum, admirántes in finem éxitus. Gdy bowiem słyszeli, że przez ich męki dobrze się z nimi działo, wspomnieli na Pana, dziwując się przy końcu wyszcia.
15
Quem enim in expositióne prava proiéctum derisérunt, in finem evéntus miráti sunt, non simíliter iustis sitiéntes. Z którego się bowiem czasu wyrzucenia niesprawiedliwego porzuconego pośmiewali, temu się na ostatek dziwowali, nie jednakie z sprawiedliwemi pragnienie mając.
16
Pro cogitatiónibus autem insensátis iniquitátis illórum, quod quidam errántes colébant mutos serpéntes et béstias supervácuas, immisísti illis multitúdinem mutórum animálium in vindíctam: Lecz za szalone myśli złości ich, że niektórzy zwiedzeni węże nieme i inne bestye nikczemne chwalili, przepuściłeś na nie mnóstwo niemych zwierząt na pokaranie:
17
ut scirent quia per quæ peccat quis, per hæc et torquétur. Aby wiedzieli, iż przez co kto grzeszy, przez toż karan bywa.
18
Non enim impossíbilis erat omnípotens manus tua, quæ creávit orbem terrárum ex matéria invísa, immíttere illis multitúdinem ursórum, aut audáces leónes, Nie było bowiem niepodobno wszechmocnej ręce twojej, która z niewidzianej materie j okrąg ziemie stworzyła, przepuścić na nie mnóstwo niedźwiedzi, abo śmiałych lwów,
19
aut novi géneris ira plenas ignótas béstias, aut vapórem ígnium spirántes, aut fumi odórem proferéntes, aut horréndas ab óculis scintíllas emitténtes: Abo jakie nowo narodzone a nieznajome bestye pełne srogości, abo parę ognistą parzkające, abo dymny smród wypuszczające, abo straszne skry z oczu wystrzelające:
20
quarum non solum læsúra póterat illos extermináre, sed et aspéctus per timórem occídere. Które nie tylko obrażeniem swojem mogły je zatracić: ale też wejrzeniem od strachu zagubić.
21
Sed et sine his uno spíritu póterant occídi, persecutiónem passi ab ipsis factis suis, et dispérsi per spíritum virtútis tuæ: sed ómnia in mensúra, et número, et póndere disposuísti. Ale i oprócz tych jednem tchnieniem mogli być pobici, prześladowani od samych uczynków swych, a rozproszeni duchem mocy twojej: Aleś ty wszystko pod miarą i liczbą i wagą rozrządził.
22
Multum enim valére, tibi soli supérerat semper: et virtúti bráchii tui quis resístet? Wielka moc bowiem tobie samemu zbywała zawsze: a sile ramiona twego kto się sprzeciwi?
23
Quóniam tamquam moméntum statéræ, sic est ante te orbis terrárum, et tamquam gutta roris antelucáni, quæ descéndit in terram. Abowiem jako namniejsze ziarnko na wadze, tak jest przed tobą okrąg ziemie: a jako kropka rosy porannej, która upada na ziemię.
24
Sed miseréris ómnium, quia ómnia potes, et dissímulas peccáta hóminum propter pœniténtiam. Ale ty masz litość nad wszystkimi, gdyż wszystko możesz, a przebaczasz grzechów ludzkich dla pokuty.
25
Díligis enim ómnia quæ sunt, et nihil odísti eórum quæ fecísti: nec enim ódiens áliquid constituísti aut fecísti. Miłujesz bowiem wszystko co jest, i nic nie masz w nienawiści z tego coś uczynił, boś nic nie postanowił abo uczynił mając w nienawiści.
26
Quómodo autem posset áliquid permanére, nisi tu voluísses? aut quod a te vocátum non esset, conservarétur? A jakożby co mogło trwać, kiedybyś był nie chciał? abocoby mogło być zachowano: czegobyś ty nie mianował?
27
Parcis autem ómnibus: quóniam tua sunt Dómine, qui amas ánimas. A przepuszczasz wszystkim: gdyż twoje są Panie, który dusze miłujesz.
12
1
O quam bonus et suávis est Dómine spíritus tuus in ómnibus! O jako dobry i słodki jest Panie, duch twój we wszystkich?
2
Ideóque eos, qui exérrant, pártibus córripis: et de quibus peccant, ádmones et allóqueris: ut relícta malítia, credant in te Dómine. I przetoż, te, którzy wstępują, po kęsu karzesz: i w czem grzeszą, upominasz i mówisz do nich: aby opuściwszy złość, wierzyli w cię Panie.
3
Illos enim antíquos inhabitatóres terræ sanctæ tuæ, quos exhorruísti, One bowiem starodawne mieszkance w ziemi świętej twojej, któreś miał w nienawiści,
4
quóniam odibília ópera tibi faciébant per medicámina, et sacrifícia iniústa, Gdyż obrzydłe tobie uczynki czynili, przez czarodziejstwa i ofiary złośliwe,
5
et filiórum suórum necatóres sine misericórdia, et comestóres víscerum hóminum, et devoratóres sánguinis a médio sacraménto tuo, I synów swych bez miłosierdzia zabijacze, i pożeracze wnętrzności ludzkich, i żarłoki krwie z pośrodku tajemnice twojej.
6
et auctóres paréntes animárum inauxiliatárum, pérdere voluísti per manus paréntum nostrórum: I przyczyńce rodzice dusz nieporatowanych, chciałeś wytracić przez ręce ojców naszych:
7
ut dignam percíperent peregrinatiónem puerórum Dei, quæ tibi ómnium cárior est terra. Aby godną sług Bożych odnieśli gościnę ziemie, która tobie namilsza jest.
8
Sed et his tamquam homínibus pepercísti, et misísti antecessóres exércitus tui vespas, ut illos paulátim exterminárent. Aleś i tym jako ludziom przepuścił, a posłałeś uprzedzacze przed wojskiem twem sierszenie, aby je polekku wytracili.
9
Non quia ímpotens eras in bello subícere ímpios iustis, aut béstiis sævis, aut verbo duro simul extermináre: Nie przeto, żebyś nie mógł na wojnie poddać niezbożne sprawiedliwym, abo przez srogie bestye, abo też srogiem słowem zaraz wytracić:
10
sed pártibus iúdicans, dabas locum pœniténtiæ, non ignórans quóniam nequam est nátio eórum, et naturális malítia ipsórum, et quóniam non póterat mutári cogitátio illórum in perpétuum. Ale poczęści sądząc, dawałeś miejsce do pokuty, wiedząc, iż zły jest naród, ich i wrodzona złość ich, a iż myśl ich nie mogła się odmienić na wieki.
11
Semen enim erat maledíctum ab inítio: nec timens áliquem, véniam dabas peccátis illórum. Nasieniem bowiem byli przeklętem z początku; a nie bojąc się nikogo, dawałeś ich grzechom odpuszczenie,
12
Quis enim dicet tibi: Quid fecísti? aut quis stabit contra iudícium tuum? aut quis in conspéctu tuo véniet vindex iniquórum hóminum? aut quis tibi imputábit, si períerint natiónes, quas tu fecísti? Bo któż tobie rzecze: Coś uczynił? Abo kto się zastawi sądowi twojemu? Abo, kto przed oczy twoje przyjdzie zemścicie i niezbożnych ludzi? Abo, kto tobie przyczyta, jeśli zginą narody, któreś ty uczynił?
13
Non enim est álius Deus quam tu, cui cura est de ómnibus, ut osténdas quóniam non iniúste iúdicas iudícium. Bo niemasz inszego Boga oprócz ciebie, który masz staranie o wszystkich, abyś pokazał, iż nie sądzisz niesprawiedliwie sądu.
14
Neque rex, neque tyránnus in conspéctu tuo inquírent de his, quos perdidísti. Ani król, ani okrutnik przed oblicznością twoją, nie będzie się pytał o tych, któreś zatracił.
15
Cum ergo sis iustus, iuste ómnia dispónis: ipsum quoque, qui non debet puníri, condemnáre, éxterum ǽstimas a tua virtúte. Gdyżeś tedy sprawiedliwy, wszystko sprawiedliwie sprawujesz: tego też, który nie ma być karany, potępić, nieprzystojną rzecz mocy twojej być rozumiesz.
16
Virtus enim tua iustítiæ inítium est: et ob hoc quod Dóminus es, ómnibus te párcere facis. Moc bowiem twoja jest początkiem sprawiedliwości: I przeto żeś jest Panem wszystkich, zwykłeś wszystkiem przepuszczać.
17
Virtútem enim osténdis tu, qui non créderis esse in virtúte consummátus, et horum qui te nésciunt audáciam tradúcis. Moc bowiem pokazujesz ty, o którym nie wierzą, żeś jest doskonały w mocy, i tych, którzy cię nie znają śmiałość karzesz.
18
Tu autem dominátor virtútis, cum tranquillitáte iúdicas, et cum magna reveréntia dispónis nos: subest enim tibi, cum volúeris, posse. Ale ty Panie mocy, sądzisz z cichością, a z wielką folgą nas rządzisz: bo masz pogotowiu moc kiedy chcesz.
19
Docuísti autem pópulum tuum per tália ópera, quóniam opórtet iustum esse et humánum: et bonæ spei fecísti fílios tuos, quóniam iúdicans das locum in peccátis pœniténtiæ. A nauczyłeś lud twój przez takie sprawy, gdyż sprawiedliwym potrzeba być i ludzkim: I uczyniłeś dobrą nadzieję synom twoim: gdyż sądząc dawasz miejsce w grzechach do pokuty.
20
Si enim inimícos servórum tuórum, et débitos morti, cum tanta cruciásti attentióne, dans tempus et locum, per quæ possent mutári a malítia: Jeśli bowiem nieprzyjacioły sług twoich, i winnych śmierci karałeś z taką pilnością, dając czas i miejsce przez któreby od złości swej odmienić się mogli:
21
cum quanta diligéntia iudicásti fílios tuos, quorum paréntibus iuraménta et conventiónes dedísti bonárum promissiónum? Z jakże wielką pilnością sądziłeś syny twoje, których ojcom dałeś przysięgi i umowy obietnic dobrych?
22
Cum ergo das nobis disciplínam, inimícos nostros multiplíciter flagéllas, ut bonitátem tuam cogitémus iudicántes: et cum de nobis iudicátur, sperémus misericórdiam tuam. Gdy tedy nas karzesz, nieprzyjacioły nasze rozmaicie chlustasz, abyśmy dobroć twoję rozmyślali uważając: a gdy nas sądzą, miłosierdzia się twego spodziewali.
23
Unde et illis, qui in vita sua insensáte et iniúste vixérunt, per hæc quæ coluérunt dedísti summa torménta. Ztądże, i onym, którzy za żywota swego głupie a niesprawiedliwie żyli, przez te rzeczy, które chwalili, zadałeś wielkie męki.
24
Etenim in erróris via diútius erravérunt, deos æstimántes hæc, quæ in animálibus sunt supervácua, infántium insensatórum more vivéntes. Abowiem w obłędnej drodze dłużej błądzili, mając za bogi te, które między zwierzę ty są napodlejsze, dziecek głupich obyczajem żywiąc.
25
Propter hoc tamquam púeris insensátis iudícium in derísum dedísti. A przetoż jako nierozumnym dzieciom dałeś karanie na pośmiewisko.
26
Qui autem ludíbriis et increpatiónibus non sunt corrécti, dignum Dei iudícium expérti sunt. Lecz którzy się nie polepszyli, pośmiewiski i karaniem doznali godnego sądu Bożego.
27
In quibus enim patiéntes indignabántur, per hæc quos putábant deos, in ipsis cum exterminaréntur vidéntes, illum quem olim negábant se nosse, verum Deum agnovérunt: propter quod et finis condemnatiónis eórum venit super illos. Bo o co się gniewali cierpiąc, przez te rzeczy, które za bogi mieli, przez to gdy wytraceni byli, widząc onego, którego niegdy przeli się znać, poznali go prawdziwym Bogiem: przeco też i koniec potępienia ich przyszedł na nie.
13
1
Vani autem sunt omnes hómines, in quibus non subest sciéntia Dei: et de his, quæ vidéntur bona, non potuérunt intellígere eum, qui est, neque opéribus attendéntes agnovérunt quis esset ártifex: A ludzie wszyscy są nikczemni, w których niemasz znajomości Bożej: i z tych
2
sed aut ignem, aut spíritum, aut citátum áerem, aut gyrum stellárum, aut nímiam aquam, aut solem et lunam, rectóres orbis terrárum deos putavérunt. Ale abo ogień, abo wiatr, abo prędkie powietrze, abo obrót gwiazd, abo gwałtowną wodę, abo słońce i księżyc, za sprawce okręgu ziemie Bogi mieli,
3
Quorum si spécie delectáti, deos putavérunt: sciant quanto his dominátor eórum speciósior est: speciéi enim generátor hæc ómnia constítuit. Z których piękności kochając się, jeśli je Bogami być mniemali: niechże wiedzą, jako nad nie piękniejszy panujący nad nimi. Gdyż sprawca piękności to wszystko stworzył.
4
Aut si virtútem et ópera eórum miráti sunt, intélligant ab illis quóniam qui hæc fecit, fórtior est illis: Abo jeśli się mocy i sprawam ich dziwowali, niech rozumieją z nich, iż mocniejszy jest ten, który je uczynił:
5
a magnitúdine enim speciéi et creatúræ cognoscibíliter póterit creátor horum vidéri. Z wielkości bowiem ozdoby i stworzenia, jaśnie stworzyciel tych rzeczy poznany być może,
6
Sed tamen adhuc in his minor est queréla. Et hi enim fortásse errant, Deum quæréntes, et voléntes inveníre. Wszakże ci mniejszą przyganę mają: bo i ci podobno błądzą, Boga szukając i chcąc znaleźć.
7
Etenim cum in opéribus illíus converséntur, inquírunt: et persuásum habent quóniam bona sunt quæ vidéntur. Bo gdy się obierają w sprawach jego, badają się: i za pewne mają, że dobre są rzeczy, które widzą.
8
Iterum autem nec his debet ignósci. Wszakże zasię i tym niema być odpuszczono.
9
Si enim tantum potuérunt scire, ut possent æstimáre sǽculum: quómodo huius Dóminum non facílius invenérunt? Bo jeśli tak wiele umieć mogli, iż świat mogli rozumem ogarnąć: jakoż Pana jego nie łacniej naleźli?
10
Infelíces autem sunt, et inter mórtuos spes illórum est, qui appellavérunt deos ópera mánuum hóminum: aurum et argéntum, artis inventiónem, et similitúdines animálium, aut lápidem inútilem, opus manus antíquæ. Ale nieszczęśni są, i między umarłymi jest nadzieja ich, którzy Bogami nazwali rąk ludzkich, złoto i srebro, wymysł rzemiesła, i podobieństwa zwierząt, abo kamień niepożyteczny, robotę ręki starodawnej.
11
Aut si quis ártifex faber de silva lignum rectum secúerit, et huius docte erádat omnem córticem, et arte sua usus diligénter fábricet vas útile in conversatiónem vitæ: Abo jeśli który rzemieślnik cieślą z łasa wyciął drzewo proste, a wszystkę skórę z niego misternie oberżnął, i używając rzemiesła swego z pilnością urobiłby naczynie pożyteczne, na posługę żywota:
12
relíquiis autem eius óperis ad præparatiónem escæ abutátur: A ostatków onej roboty używałby do gotowania potraw,
13
et réliquum horum, quod ad nullos usus facit, lignum curvum, et vortícibus plenum, sculpat diligénter per vacuitátem suam, et per sciéntiam suæ artis figúret illud, et assímilet illud imágini hóminis, A co zostało z nich, co się ninacz niegodzi, drzewo krzywe i sęków pełne wyrzezałby z pilnością, gdyby mu łacno było, i według nauki rzemiesła swego uformowałby ji, i podobny uczynił wyobrażeniu człowieczemu,
14
aut alícui ex animálibus illud cómparet, perlíniens rubríca, et rubicúndum fáciens fuco colórem illíus, et omnem máculam, quæ in illo est, perlíniens: Abo któremu z zwierzątby je przysposobił postrychnąwszy miniją, i uczyniwszy rumianą barwiczką farbę jego i wszelką makułę, która w nim jest zamazawszy:
15
et fáciat ei dignam habitatiónem, et in paríete ponens illud, et confírmans ferro, I uczyniłby mu godne mieszkanie i na ścienie je postawiwszy, i żelazem utwierdziwszy,
16
ne forte cadat, prospíciens illi: sciens quóniam non potest adiuváre se: imágo enim est, et opus est illi adiutórium. By snać nie spadło, opatrzyłby je: gdyż wie, że się ratować nie może: bo jest obrazem, a trzeba mu pomocy.
17
Et de substántia sua, et de fíliis suis, et de núptiis votum fáciens inquírit: non erubéscit loqui cum illo, qui sine ánima est. I o majętność, i za syny swe, i o gody modląc me pyta: Nie wstydzi się mówić z tym, który jest bez dusze;
18
Et pro sanitáte quidem infírmum deprecátur, et pro vita rogat mórtuum, et in adiutórium inútilem ínvocat. I o zdrowie prosi niemocnego, a o żywot prosi umartego, i wzywa na pomoc niepożytecznego:
19
Et pro itínere petit ab eo, qui ambuláre non potest: et de acquiréndo, et de operándo, et de ómnium rerum evéntu, petit ab eo, qui in ómnibus est inútilis. I o drogę prosi tego, który chodzić nie może: i o na bywanie, i o sprawy, i o wszystkich rzeczy powodzenie prosi tego, który na wszystkiem jest nie pożyteczny.
14
1
Iterum álius navigáre cógitans, et per feros fluctus iter fácere incípiens, ligno portánte se, fragílius lignum ínvocat. Zaś drugi myśląc żeglować, a po srogich nawałnościach poczynając pływać, wzywa drzewa słabszego, niż drzewo, które go niesie.
2
Illud enim cupíditas acquiréndi excogitávit, et ártifex sapiéntia fabricávit sua. Bo to wymyśliła chciwość nabywania, a rzemieślnik mądrością swą zbudował:
3
Tua autem, Pater, providéntia gubérnat: quóniam dedísti et in mari viam, et inter fluctus sémitam firmíssimam, A twoja ojcze opatrzność rządzi, boś dal i na morze drogę, a między nawałnościami ścieżkę bezpieczną.
4
osténdens quóniam potens es ex ómnibus salváre, étiam si sine arte áliquis ádeat mare. Pokazując, iżeś mocen jest ze wszystkiego wybawić, choćby się kto bez umiejętności puścił na morze.
5
Sed ut non essent vácua sapiéntiæ tuæ ópera, propter hoc étiam et exíguo ligno credunt hómines ánimas suas, et transeúntes mare per ratem liberáti sunt. Ale aby sprawy mądrości twojej nie były próżne: przetoż też ludzie małemu drzewu zwierzają się dusz swoich, a przebywając morze przez okręt są zachowani:
6
Sed et ab inítio cum perírent supérbi gigántes, spes orbis terrárum ad ratem confúgiens, remísit sǽculo semen nativitátis, quæ manu tua erat gubernáta. Aleć i z początku, gdy ginęli pyszni obrzymowie, nadzieja świata uciekłszy się do okrętu, zostawiła światu nasienie rodzenia, który ręką twą był sprawowany.
7
Benedíctum est enim lignum, per quod fit iustítia. Błogosławione bowiem jest drzewo, przez które się dzieje sprawiedliwość.
8
Per manus autem quod fit idólum, maledíctum est et ipsum, et qui fecit illud: quia ille quidem operátus est, illud autem cum esset frágile, deus cognominátus est. Ale bałwan, który ręką bywa urobiony, przeklęty jest I sam i ten, który ji uczynił: bo ten urobił, a on będąc skażytelnym, Bogiem jest nazwany.
9
Simíliter autem ódio sunt Deo ímpius, et impíetas eius. A Bóg zarówno nienawidzi niezbożnika i niezbożność jego.
10
Etenim quod factum est, cum illo, qui fecit, torménta patiétur. Bo i robota pospołu z rzemieślnikiem, męki cierpieć będzie.
11
Propter hoc et in idólis natiónum non erit respéctus, quóniam creatúræ Dei in ódium factæ sunt, et in tentatiónem animábus hóminum, et in muscípulam pédibus insipiéntium. I przetoż na bałwany pogańskie nie będzie względu: bo stworzenie Boże ku nienawiści jest uczynione, i ku pokusie duszom ludzkim, i ku samołówce nóg ludzi głupich.
12
Inítium enim fornicatiónis est exquisítio idolórum, et adinvéntio illórum corrúptio vitæ est: Początek bowiem cudzołożenia jest wymyślenie bałwanów, a wynalezienie ich skażeniem żywota jest.
13
neque enim erant ab inítio, neque erunt in perpétuum. Gdyż ani były z początku, ani będą trwać na wieki.
14
Supervacúitas enim hóminum hæc advénit in orbem terrárum, et ídeo brevis illórum finis est invéntus. Zbytnia bowiem ta marność ludzka weszła na świat: i dla tego krótki się koniec ich nalazł.
15
Acérbo enim luctu dolens pater, cito sibi rapti fílii fecit imáginem: et illum, qui tunc quasi homo mórtuus fúerat, nunc tamquam deum cólere cœpit, et constítuit inter servos suos sacra et sacrifícia. Ciężkim bowiem żalem bolejąc ociec, prędko sobie syna wziętego uczynił obraz: i onego, który na ten czas jako człowiek był umarł, teraz począł jako Boga chwalić, i między sługami swemi obchody i ofiary postanowił.
16
Deínde interveniénte témpore, convalescénte iníqua consuetúdine, hic error tamquam lex custodítus est, et tyrannórum império colebántur figménta. Potem za czasem, gdy się zły zwyczaj zamógł, ten błąd jako prawo zachowany jest, i z rozkazania tyranów, chwalono wymysły.
17
Et hos, quos in palam hómines honoráre non póterant propter hoc quod longe essent, e longínquo figúra eórum alláta, evidéntem imáginem regis, quem honoráre volébant, fecérunt: ut illum, qui áberat, tamquam præséntem cólerent sua sollicitúdine. A tych, których w oczy ludzie czcić nie mogli, przeto że daleko byli, przyniósszy figurę ich z daleka, jasny obraz króla, którego uczcić chcieli, sprawili, aby niebytnemu, jako obecnemu usilnie służyli,
18
Provéxit autem ad horum cultúram et hos, qui ignorábant, artíficis exímia diligéntia. A pomogła ku chwaleniu tych i tym, którzy nie wiedzieli, osobliwa pilność rzemieślnika.
19
Ille enim, volens placére illi, qui se assúmpsit, elaborávit arte sua ut similitúdinem in mélius figuráret. On bowiem chcąc się przypodobać temu, który go w moc wziął, usiłował rzemiesłem swem, aby jako nalepiej podobieństwo wyraził.
20
Multitúdo autem hóminum, abdúcta per spéciem óperis, eum qui ante tempus tamquam homo honorátus fúerat, nunc deum æstimavérunt. A mnóstwo ludzi pięknością roboty uwiedzione, tego, który przedtem jako człowiek był czczony, teraz za Boga mieli.
21
Et hæc fuit vitæ humánæ decéptio, quóniam aut afféctui aut régibus deserviéntes hómines, incommunicábile nomen lapídibus et lignis imposuérunt. A toć było żywota ludzkiego oszukanie: iż abo żądzy, abo królom ludzie służąc, imię, które żadnej rzeczy niema być przywłaszczone, dali je kamieniom i drzewom.
22
Et non suffécerat errásse eos circa Dei sciéntiam, sed et in magno vivéntes insciéntiæ bello, tot et tam magna mala pacem appéllant. I nie dosyć na tem było, że pobłądzili około znajomości Bożej, ale też żyjąc w wielkim boju nieumiejętności, tak rozliczne i tak wielkie złości pokojem nazywają.
23
Aut enim fílios suos sacrificántes, aut obscúra sacrifícia faciéntes, aut insániæ plenas vigílias habéntes, Bo abo syny swe ofiarując, abo ofiary tajemne sprawując, abo szaleństwa pełne czujności obchodząc,
24
neque vitam, neque núptias mundas iam custódiunt: sed álius álium per invídiam occídit, aut adúlterans contrístat, Ani życia, ani małżeństwa czystego już nie zachowują, ale jeden drugiego z nienawiści zabija, abo cudzołożąc zasmuca.
25
et ómnia commísta sunt: sanguis, homicídium, furtum et fíctio, corrúptio et infidélitas, turbátio et periúrium, tumúltus bonórum, I wszystko się pomieszało, krew, mężobójstwo, złodziejstwo i obłudność, skażenie i niewiara, zaburzenie i krzywoprzysięztwo, trwoga między dobrymi, zapamiętanie Boga.
26
Dei immemorátio, animárum inquinátio, nativitátis immutátio, nuptiárum inconstántia, inordinátio mœchíæ et impudicítiæ. Splugawienie dusz, przyrodzenia odmienienie, niestateczność małżeństwa, nierządność cudzołoztwa i niewstydliwości.
27
Infandórum enim idolórum cultúra, omnis mali causa est, et inítium et finis. Niegodnych mianowania bowiem, bałwanów chwalenie, wszystkiego złego jest przyczyną, i początkiem i dokończeniem.
28
Aut enim dum lætántur, insániunt: aut certe vaticinántur falsa, aut vivunt iniúste, aut péierant cito. Bo abo będąc dobrej myśli szaleją, abo więc fałsze prorokują, abo niesprawiedliwie żywią, abo skwapliwie krzywoprzysięgają.
29
Dum enim confídunt in idólis, quæ sine ánima sunt, male iurántes nocéri se non sperant. Ufając bowiem w bałwaniech, które są bez dusze, źle przysięgając nie spodziewają się, aby im szkodzić miało.
30
Utraque ergo illis evénient digne, quóniam male sensérunt de Deo, attendéntes idólis, et iuravérunt iniúste, in dolo contemnéntes iustítiam. Oboje przeto, na nie słusznie przyjdzie, gdyż źle o Bogu rozumieli, patrząc bałwanów, i niesprawiedliwie przysięgali, zdradliwie gardząc sprawiedliwością.
31
Non enim iuratórum virtus, sed peccántium pœna, perámbulat semper iniustórum prævaricatiónem. Nie tych bowiem moc, przez które przysięgają, ale grzeszących kaźń zawżdy chodzi po przestępstwie niesprawiedliwych.
15
1
Tu autem Deus noster, suávis et verus es, pátiens, et in misericórdia dispónens ómnia. Ale ty Boże nasz wdzięczny jesteś i prawdziwy, cierpliwy i rozrządzający wszystko miłosierdziem.
2
Etenim si peccavérimus, tui sumus, sciéntes magnitúdinem tuam: et si non peccavérimus, scimus quóniam apud te sumus computáti. Bo jeśli zgrzeszymy, jesteśmy twoi, znając wielkość twoję: a jeśli nie zgrzeszymy, wiemy, żeśmy są u ciebie poczytani.
3
Nosse enim te, consummáta iustítia est: et scire iustítiam, et virtútem tuam, radix est immortalitátis. Ciebie bowiem znać, jest doskonała sprawiedliwość: a zrozumieć sprawiedliwość i moc twoję, jest korzeń nieśmiertelności.
4
Non enim in errórem indúxit nos hóminum malæ artis excogitátio, nec umbra pictúræ labor sine fructu, effígies sculpta per vários colóres, Nie zawiódł nas bowiem w błąd ludzi wymysł złego misterstwa: ani cień malowania, praca niepożyteczna: wyobrażenie ryte z rozmaitemi farbami.
5
cuius aspéctus insensáto dat concupiscéntiam, et díligit mórtuæ imáginis effígiem sine ánima. Na którego wejrzenie głupiemu czyni pożądliwość, i miłuje obrazu umarłego wyrażenie bez dusze.
6
Malórum amatóres, digni sunt qui spem hábeant in tálibus, et qui fáciunt illos, et qui díligunt, et qui colunt. Miłośnicy złych rzeczy, godni są, aby w takowych nadzieję mieli, i którzy je czynią, i którzy miłują, i którzy chwalą.
7
Sed et fígulus mollem terram premens, laborióse fingit ad usus nostros unumquódque vas: et de eódem luto fingit quæ munda sunt in usum vasa, et simíliter quæ his sunt contrária: horum autem vasórum quis sit usus, iudex est fígulus. Ale i garncarz miękką ziemię gniotąc, pracowicie każde naczynie lepi ku używaniu naszemu: i z tejże gliny lepi naczynia, które są czyste do używania, i także, które tym są przeciwnie: a tego naczynia jakie jest używanie rozsądza garncarz.
8
Et cum labóre vano deum fingit de eódem luto, ille qui paulo ante de terra factus fúerat, et post pusíllum redúcit se unde accéptus est, repetítus ánimæ débitum quam habébat. I z próżną pracą Boga z tegoż błota lepi, ten, który mało przedtem jest ulepion z ziemie, i po chwili wraca się w to, skąd wzięty jest, gdy od niego będą się upominać długu dusze, którą miał.
9
Sed cura est illi non quia laboratúrus est, nec quóniam brevis illi vita est: sed concertátur aurifícibus et argentáriis: sed et ærários imitátur, et glóriam præfert, quóniam res supervácuas fingit. Ale staranie jego jest, nie iż będzie pracował: ani że krótki jest żywot jego: ale się przeciwi złotnikom i srebrnikom: alei naśladuje miedzienników, i ma to sobie za cześć, iż lepi rzeczy nikczemne.
10
Cinis est enim cor eius, et terra supervácua spes illíus, et luto vílior vita eius: Popiół bowiem jest serce jego, a nadzieja jego podlejsza niż ziemia, a żywot jego nikczemniejszy niż błoto:
11
quóniam ignorávit qui se finxit, et qui inspirávit illi ánimam, quæ operátur, et qui insufflávit ei spíritum vitálem. Gdyż nie poznał, który go ulepił, i który weń natchął duszę, która działa, i natchął weń ducha żywiącego.
12
Sed et æstimavérunt ludum esse vitam nostram, et conversatiónem vitæ compósitam ad lucrum, et oportére undecúmque étiam ex malo acquírere. Ale i poczytali za igrzysko żywot nasz, a obcowanie żywota dla zysku sprawione: a iż potrzeba zkądkolwiek i ze złego nabywać.
13
Hic enim scit se super omnes delínquere, qui ex terræ matéria fragília vasa et sculptília fingit. Ten bowiem wie, iż nad inne wszystkie grzeszy, który z materiej ziemskiej wątłe naczynie i ryciny czyni.
14
Omnes enim insipiéntes, et infelíces supra modum ánimæ supérbi, sunt inimíci pópuli tui, et imperántes illi: Wszyscy bowiem głupi i nieszczęśliwi nader niż dusza pysznego, są nieprzyjaciele ludu twego, i panujący nad nim:
15
quóniam ómnia idóla natiónum deos æstimavérunt, quibus neque oculórum usus est ad vidéndum, neque nares ad percipiéndum spíritum, neque aures ad audiéndum, neque dígiti mánuum ad tractándum, sed et pedes eórum pigri ad ambulándum. Gdyż wszystkie bałwany pogańskie za Bogi mieli, które ani oczu używają ku widzeniu: ani nozdrzy ku braniu w się wiatru: ani uszu ku słuchaniu: ani palców u rąk ku dotykaniu: ale i nogi ich leniwe ku chodzeniu:
16
Homo enim fecit illos: et qui spíritum mutuátus est, is finxit illos. Nemo enim sibi símilem homo póterit deum fíngere. Człowiek je bowiem uczyniła który ma użyczonego ducha, ten je ulepił. Żaden bowiem człowiek Boga sobie podobnego uczynić nie może.
17
Cum enim sit mortális, mórtuum fingit mánibus iníquis. Mélior enim est ipse his, quos colit, quia ipse quidem vixit, cum esset mortális, illi autem numquam. Bo śmiertelnym będąc, martwego czyni rękoma złośliwemi. Lepszy bowiem jest sam nad te, którym służy: bo on przecie żył (chocia był śmiertelny) a ci nigdy.
18
Sed et animália misérrima colunt: insensáta enim comparáta his, illis sunt deterióra. Ale i zwierzętom najnędzniejszym służą: bo nie mające zmysłów tym przyrównane, są nad nie gorsze.
19
Sed nec aspéctu áliquis ex his animálibus bona potest conspícere. Effugérunt autem Dei laudem, et benedictiónem eius. Ale ani wejrzeniem może kto z tych zwierząt co dobrego widzieć: lecz oddalone są od chwały Bożej i błogosławieństwa jego.
16
1
Propter hæc, et per his simília passi sunt digne torménta, et per multitúdinem bestiárum extermináti sunt. Dla tych, i przez tym podobne rzeczy słusznie ucierpieli męki, i przez mnóstwo zwierząt są wytraceni.
2
Pro quibus torméntis bene disposuísti pópulum tuum, quibus dedísti concupiscéntiam delectaménti sui novum sapórem, escam parans eis ortygométram: Za które męki dobrześ uczynił ludowi twemu, którym dałeś pożądanie kochania ich nowy smak, nagotowawszy im pokarm przepiórków.
3
ut illi quidem, concupiscéntes escam propter ea, quæ illis osténsa et missa sunt, étiam a necessária concupiscéntia averteréntur. Hi autem in brevi ínopes facti, novam gustavérunt escam. Aby oni żądając pokarmu, przeto co im pokazano i posłano, i od potrzebnej chuci byli odwróceni. A ci na mały czas niedostatek ucierpiawszy nowego pokarmu pożywali.
4
Oportébat enim illis sine excusatióne quidem superveníre intéritum exercéntibus tyránnidem: his autem tantum osténdere quemádmodum inimíci eórum exterminabántur. Potrzeba bowiem było, aby na one, którzy używali okrucieństwa, nie uchronione przyszło zatracenie: a tym to tylko okazać jako sprzeciwnicy ich byli traceni.
5
Etenim cum illis supervénit sæva bestiárum ira, mórsibus perversórum colubrórum exterminabántur. Bo gdy się na nie sroga popędliwość bestyj oburzyła, ginęli od kąsania wężów szkodliwych.
6
Sed non in perpétuum ira tua permánsit, sed ad correptiónem in brevi turbáti sunt, signum habéntes salútis ad commemoratiónem mandáti legis tuæ. Ale nie na wieki trwał gniew twój, ale dla pokarania na mały czas byli zatrwożeni, mając znak zbawienia, aby pamiętali rozkazanie zakonu twego.
7
Qui enim convérsus est, non per hoc, quod vidébat, sanabátur, sed per te, ómnium salvatórem: Który się bowiem nawrócił, nie przez to był uzdrowion na co patrzał, ale przez cię wszystkich zbawiciela:
8
in hoc autem ostendísti inimícis nostris, quia tu es, qui líberas ab omni malo. A w temeś pokazał nieprzyjaciołom naszym, iżeś ty jest, który wybawiasz od wszego złego.
9
Illos enim locustárum et muscárum occidérunt morsus, et non est invénta sánitas ánimæ illórum, quia digni erant ab huiuscémodi exterminári. Bo one kąsanie szarańczej i much zabijało, i nie nalazło się lekarstwo duszy ich, iż byli godni, aby od takich byli wytraceni.
10
Fílios autem tuos, nec dracónum venenatórum vicérunt dentes: misericórdia enim tua advéniens sanábat illos. Ale synów twoich nie przemogły ani zęby smoków jadowitych: bo miłosierdzie twoje nadszedszy, uzdrawiało je.
11
In memória enim sermónum tuórum examinabántur, et velóciter salvabántur, ne in altam incidéntes obliviónem, non possent tuo uti adiutório. Abowiem byli pobudzeni ku pamiętaniu na słowa twoje, i prędko byli uzdrawiani, by snać upadszy w głębokie zapamiętanie, nie mogli więcej używać twego dobrodziejstwa.
12
Etenim neque herba, neque malágma sanávit eos: sed tuus, Dómine, sermo, qui sanat ómnia. Abowiem ani zioła, ani plastry uzdrowiły ich, ale twoja mowa Panie, która uzdrawia wszystko.
13
Tu es enim, Dómine, qui vitæ et mortis habes potestátem, et dedúcis ad portas mortis, et redúcis: Tyś jest bowiem Panie, który żywot i śmierć masz w swej mocy, i przywodzisz do bram śmierci, i wywodzisz.
14
homo autem occídit quidem per malítiam, et cum exíerit spíritus, non revertétur, nec revocábit ánimam quæ recépta est: Ale człowiek acz ze złości zabije, a gdy wynidzie duch, nie wróci się ani przywróci dusze, która jest odjęta
15
sed tuam manum effúgere impossíbile est. Ale ujść ręki twojej jest rzecz niepodobna.
16
Negántes enim te nosse ímpii, per fortitúdinem bráchii tui flagelláti sunt: novis aquis, et grandínibus, et plúviis persecutiónem passi, et per ignem consúmpti. Bo którzy przeli, że cię nie znali niezbożni, mocą ramienia twego byli karani, nowemi wodami, i grady, i dżdżami prześladowanie cierpiąc, i ogniem zniszczeni.
17
Quod enim mirábile erat, in aqua, quæ ómnia exstínguit, plus ignis valébat: vindex est enim orbis iustórum. A co dziwniejsza, nad wodą, która wszystko gasi, więcej ogień przemagał: bo się mści świat sprawiedliwych.
18
Quodam enim témpore mansuetabátur ignis, ne combureréntur quæ ad ímpios missa erant animália: sed ut ipsi vidéntes scirent, quóniam Dei iudício patiúntur persecutiónem. Niekiedy bowiem uciszał się ogień, aby nie palił zwierząt, które były na złośniki puszczone: ale aby oni widząc obaczyli, iż za sądem Bożym cierpią udręczenie.
19
Et quodam témpore in aqua supra virtútem ignis exardescébat úndique, ut iníquæ terræ natiónem extermináret. Niekiedy zaś ogień rozpalał się nad siłę zewsząd w wodzie, aby ziemie złośliwej rodzaj wytracił.
20
Pro quibus angelórum esca nutrivísti pópulum tuum, et parátum panem de cælo præstitísti illis sine labóre, omne delectaméntum in se habéntem, et omnis sapóris suavitátem. Za co karmiłeś lud swój pokarmem Anielskim, i dałeś im z nieba bez prace chleb gotowy, mający w sobie wszystkie rozkoszy, i słodkość wszelakiego smaku.
21
Substántia enim tua dulcédinem tuam, quam in fílios habes, ostendébat: et desérviens uniuscuiúsque voluntáti, ad quod quisque volébat, convertebátur. Istność bowiem twoja pokazowała słodkość twą którą masz ku synom: a służąc wolej każdego, obracała się w co kto chciał.
22
Nix autem et glácies sustinébant vim ignis, et non tabescébant: ut scirent quóniam fructus inimicórum exterminábat ignis ardens in grándine et plúvia corúscans. Śnieg lepak i lód moc ogniową zadzierżawały i nieroztapiały się, aby zrozumieli, iż pożytki nieprzyjacielskie wygładzał ogień gorający błyskając się przez dżdże i przez grady.
23
Hic autem íterum ut nutriréntur iusti, étiam suæ virtútis oblítus est. A tenże zasię, aby się żywili sprawiedliwi, i mocy swej zabaczył.
24
Creatúra enim tibi Factóri desérviens, exardéscit in torméntum advérsus iniústos: et lénior fit ad benefaciéndum pro his, qui in te confídunt. Stworzenie bowiem tobie stworzycielowi usługując, zapala się ku męce na niesprawiedliwe: a ucisza się ku okazaniu dobrodziejstwa tym, którzy w tobie ufają.
25
Propter hoc et tunc in ómnia transfiguráta, ómnium nutríci grátiæ tuæ deserviébat, ad voluntátem eórum, qui a te desiderábant: Przetoż i na on czas we wszystko się odmieniając usługowało łasce twej, która wszystko obżywia, kwoli tym, którzy od ciebie żądali,
26
ut scirent fílii tui, quos dilexísti Dómine, quóniam non nativitátis fructus pascunt hómines, sed sermo tuus hos, qui in te credíderint, consérvat. Aby zrozumieli synowie twoi, któreś umiłował Panie, iż nie urodzaju pożytki nakarmiają ludzie: ale mowa twoja te zachowywa, którzy w cię uwierzą.
27
Quod enim ab igne non póterat exterminári, statim ab exíguo rádio solis calefáctum tabescébat: Bo co od ognia nie mogło być strawiono, wnet od maluczkiego promienia słonecznego zagrzawszy się roztopiło:
28
ut notum ómnibus esset, quóniam opórtet præveníre solem ad benedictiónem tuam, et ad ortum lucis te adoráre. Aby wszem wiadomo było, że potrzeba uprzedzić słońce ku błogosławieniu ciebie, a gdy wschodzi światłość, modlić się do ciebie.
29
Ingráti enim spes tamquam hibernális glácies tabéscet, et dispériet tamquam aqua supervácua. Niewdzięcznego bowiem nadzieja roztopi się jako lód z zimy, i rozpłynie się jako zbytnia woda.
17
1
Magna sunt enim iudícia tua Dómine, et inenarrabília verba tua: propter hoc indisciplinátæ ánimæ erravérunt. Wielkie bowiem są sądy twoje Panie, i niewymowne słowa twoje: dla tego dusze nieumiejętne pobłądziły.
2
Dum enim persuásum habent iníqui posse dominári natióni sanctæ, vínculis tenebrárum et longæ noctis compedíti, inclúsi sub tectis, fugitívi perpétuæ providéntiæ iacuérunt. Gdy bowiem niezbożnicy mniemają, żeby panować mogli nad narodem świętym: związkami ciemności i długiej nocy spętani, zamknieni pod dachy, od wiecznej opatrzności wygnani leżeli.
3
Et dum putant se latére in obscúris peccátis, tenebróso obliviónis velaménto dispérsi sunt, pavéntes horrénde, et cum admiratióne nímia perturbáti. I gdy mniemają, żeby się w tajemnych grzechach zataić mieli, ciemną zasłoną zapamiętania rozproszeni są ciężko przestraszeni, i z wielkiem podziwieniem strwożeni.
4
Neque enim quæ continébat illos spelúnca, sine timóre custodiébat: quóniam sónitus descéndens perturbábat illos, et persónæ tristes illis apparéntes pavórem illis præstábant. Ani bowiem jaskinia, która je zachowywała strzegła bez bojaźni: bo szum zstępujący trwożył je, i osoby straszliwe ukazujące się, lękania im dodawały.
5
Et ignis quidem nulla vis póterat illis lumen præbére, nec síderum límpidæ flammæ illumináre póterant illam noctem horréndam. I żadna moc ognia, światłości im dawać nie mogła: ani jasne gwiazd płomienie nie mogły oświecić onej strasznej nocy.
6
Apparébat autem illis subitáneus ignis, timóre plenus: et timóre percúlsi illíus, quæ non videbátur, faciéi, æstimábant deterióra esse quæ videbántur: A ukazował się im nagły ogień, strachu pełen, i bojaźnią onej twarzy, której nie widzieli, przerażeni, mniemali być coś gorszego to co widzieli.
7
et mágicæ artis appósiti erant derísus, et sapiéntiæ glóriæ corréptio cum contumélia. I okazały się obłudności nauki czarnoksięzkiej i chełpliwości mądrości skaranie z zelżywością.
8
Illi enim qui promittébant timóres et perturbatiónes expéllere se ab ánima languénte, hi cum derísu pleni timóre languébant. Ci bowiem, którzy obiecowali strachy i trwogi odegnać od dusze zachorzałej, ci z pośmiewiskiem pełni strachu mdleli.
9
Nam etsi nihil illos ex monstris perturbábat: tránsitu animálium et serpéntium sibilatióne commóti, tremebúndi períbant: et áerem, quem nulla ratióne quis effúgere posset, negántes se vidére. Bo chocia ich nic strasznego nie trwożyło: przechodzeniem zwierząt i krzykaniem wężów przestraszeni, ginęli ze drżeniem: prząc się, że nie widzieli powietrza, którego żadnym obyczajem nikt się uchronić nie może.
10
Cum sit enim tímida nequítia, dat testimónium condemnatiónis: semper enim præsúmit sæva, perturbáta consciéntia. Gdy bowiem złość jest rzecz lękliwa, daje świadectwo potępienia: bo zawsze się srogich rzeczy spodziewa sumieniem zatrwożona.
11
Nihil enim est timor nisi prodítio cogitatiónis auxiliórum. Nie bowiem bojaźń jest jedno wydanie pomocy od rozumu pochodzących.
12
Et dum ab intus minor est exspectátio, maiórem cómputat insciéntiam eius causæ, de qua torméntum præstat. A gdy jeszcze we wnątrz mniejsze jest oczekiwanie, za większą sobie poczyta niewiadomość tej przyczyny, która mękę zadaje.
13
Illi autem qui impoténtem vere noctem, et ab ínfimis et ab altíssimis ínferis superveniéntem, eúmdem somnum dormiéntes, A oni, którzy przez noc prawdziwie nieznośną i z naniższych i nagłębszych piekłów nadchodzącą, tymże snem uśpieni.
14
aliquándo monstrórum exagitabántur timóre, aliquándo ánimæ deficiébant traductióne: subitáneus enim illis et insperátus timor supervénerat. Czasem bojaźnią dziwów bywali trwożeni, czasem odstąpieniem dusze omdlewali, bo nagły a niespodziewany strach był przypadł na nie.
15
Deínde si quisquam ex illis decidísset, custodiebátur in cárcere sine ferro reclúsus. Potem, jeśli który z nich upadł, był zadzierżan w więzieniu bez żelaza zamkniony.
16
Si enim rústicus quis erat, aut pastor, aut agri labórum operárius præoccupátus esset, ineffugíbilem sustinébat necessitátem. Bo chociaż który oracz, abo pasterz, abo rolnej prace robotnik na polu był zachwycony, cierpiał niewolą przed którą uciec nie mógł.
17
Una enim caténa tenebrárum omnes erant colligáti. Sive spíritus síbilans, aut inter spissos árborum ramos ávium sonus suávis, aut vis aquæ decurréntis nímium, Jednym bowiem wszyscy łańcuchem ciemności związani byli. Chocia wiatr szumiący, abo między gęstym gałęziem drzew wdzięczny głos ptaszy, abo gwałt wody barzo zbiegającej.
18
aut sonus válidus præcipitatárum petrárum, aut ludéntium animálium cursus invísus, aut mugiéntium válida bestiárum vox, aut résonans de altíssimis móntibus echo: deficiéntes faciébant illos præ timóre. Abo ogromny trzask walących się skał, abo igrających zwierząt bieg nie dojrzany, abo głos srogi zwierząt ryczących, abo głos od gór nawyższych się odbijający, czynił, że od strachu omdlewali.
19
Omnis enim orbis terrárum límpido illuminabátur lúmine, et non impedítis opéribus continebátur. Wszystek bowiem okrąg ziemie jasną światłością był oświecony, i w nieprzekażonych robotach trwał.
20
Solis autem illis superpósita erat gravis nox, imágo tenebrárum, quæ superventúra illis erat. Ipsi ergo sibi erant gravióres ténebris. A nad onemi samemi wisiała ciężka noc, obraz ciemności, które na nie przypaść miały, A tak sami sobie byli cięższymi niż ciemności.
18
1
Sanctis autem tuis máxima erat lux, et horum quidem vocem audiébant, sed figúram non vidébant. Et quia non et ipsi éadem passi erant, magnificábant te: Ale świętym twoim wielka była światłość: a głos onych w prawdzie słyszeli, ale osoby nie widzieli a iż tego sami niecierpieli, wielbili cię:
2
et qui ante læsi erant, quia non lædebántur, grátias agébant: et ut esset differéntia, donum petébant. A którzy pierwej byli obrażeni, że nie byli trapieni, dziękowali: a żeby była różność łaski prosili.
3
Propter quod ignis ardéntem colúmnam ducem habuérunt ignótæ viæ, et solem sine læsúra boni hospítii præstitísti. Dla tego słup ognisty gorający mieli przewodnikiem nieznajomej drogi, i nie szkodliwe słońce dla dobrej gospody dałeś im.
4
Digni quidem illi carére luce, et pati cárcerem tenebrárum, qui inclúsos custodiébant fílios tuos, per quos incipiébat incorrúptum legis lumen sǽculo dari. Bo oni godni byli być bez światłości, i cierpieć więzienie ciemności, którzy w zamknieniu chowali syny twe, przez które wieczna światłość zakonu poczynała być światu podana.
5
Cum cogitárent iustórum occídere infántes, et uno expósito fílio, et liberáto, in traductiónem illórum, multitúdinem filiórum abstulísti, et páriter illos perdidísti in aqua válida. Gdy umyślili sprawiedliwych pomordować dziatki: i gdy jeden syn był wyrzucony, i wybawiony, na skaranie ich odjąłeś mnóstwo synów, i w gwałtownej wodzie pospołuś je potracił.
6
Illa enim nox ante cógnita est a pátribus nostris, ut vere sciéntes quibus iuraméntis credidérunt, animæquióres essent. Ona bowiem noc była przedtem ojcom naszym oznajmiona, aby wiedząc prawdziwie, którym przysięgam uwierzyli, spokojniejszego umysłu byli.
7
Suscépta est autem a pópulo tuo sánitas quidem iustórum, iniustórum autem exterminátio. A odniósł lud twój zdrowie w prawdzie sprawiedliwych a zginienie niesprawiedliwych.
8
Sicut enim læsísti adversários, sic et nos próvocans magnificásti. Bo jakoś obraził nieprzyjacioły, takeś i nas przyzwawszy uwielbił.
9
Abscónse enim sacrificábant iusti púeri bonórum, et iustítiæ legem in concórdia disposuérunt: simíliter et bona et mala receptúros iustos, patrum iam decantántes laudes. Potajemnie bowiem ofiary sprawowali sprawiedliwi synowie ludzi dobrych, i zakon sprawiedliwy w zgodzie stanowili: i dobre i złe jednako odniosą sprawiedliwi ojców już śpiewając chwały.
10
Resonábat autem inconvéniens inimicórum vox, et flébilis audiebátur planctus ploratórum infántium. A brzmiał niezgodliwy krzyk nieprzyjaciół i było słyszane żałosne narzekanie nad dziatkami, które opłakiwano.
11
Símili autem pœna servus cum dómino afflíctus est, et populáris homo regi simília passus. A jednakąż kaźnią sługa z Panem utrapion był, i człowiek pospolity za równo z królem cierpiał.
12
Simíliter ergo omnes, uno nómine mortis, mórtuos habébant innumerábiles: nec enim ad sepeliéndum vivi sufficiébant, quóniam uno moménto, quæ erat præclárior nátio illórum, extermináta est. Jednako tedy wszyscy jednakąż śmiercią mieli umarłych liczbę niezliczoną: bo i do pogrzebowania nie było dostatku żywych: gdyż w jednem oka mgnieniu co przedniejszy naród ich zaginął.
13
De ómnibus enim non credéntes, propter venefícia: tunc vero primum cum fuit extermínium primogenitórum, spopondérunt pópulum Dei esse. Bo wszystkiemu nie wierząc dla czarów, na ten czas dopiero gdy było zginienie pierworodnych, wyznawali je ludem być Bożym.
14
Cum enim quiétum siléntium continéret ómnia, et nox in suo cursu médium iter habéret, Gdy bowiem wszystko było w spokojnem milczeniu, a noc w swym biegu pół drogi miała,
15
omnípotens sermo tuus de cælo, a regálibus sédibus, durus debellátor in médiam extermínii terram prosilívit, Wszechmocne słowo twoje z nieba z stolice królewskiej, srogi walecznik, w pośrodek straconej ziemie przyskoczyło,
16
gládius acútus insimulátum impérium tuum portans: et stans replévit ómnia morte, et usque ad cælum attingébat stans in terra. Ostry miecz niosący nieomylne rozkazanie twoje, a stojąc wszystko napełniło śmiercią, a dosięgało aż do nieba stojąc na ziemi.
17
Tunc contínuo visus somniórum malórum turbavérunt illos, et timóres supervenérunt insperáti. Tedy natychmiast widzenia złych snów zatrwożyło je i nadeszły strachy niespodziewane.
18
Et álius álibi proiéctus semivívus, propter quam moriebátur causam demonstrábat mortis. A jeden tam drugi sam leżący na poły umarły, pokazował przyczynę śmierci, dla której umierał.
19
Visiónes enim, quæ illos turbavérunt, hæc præmonébant, ne ínscii quare mala patiebántur perírent. Widzenia bowiem, które je trwożyły o to przedtem upominały, aby nie poginęli, nie wiedząc przecz złe cierpieli.
20
Tétigit autem tunc et iustos tentátio mortis, et commótio in erémo facta est multitúdinis: sed non diu permánsit ira tua. Dotknęło też na on czas i sprawiedliwych doświadczenie śmierci, i stała się w pospólstwie porażka na puszczy: ale gniew twój nie długo trwał.
21
Prósperans enim homo sine queréla deprecári pro pópulis, próferens servitútis suæ scutum, oratiónem et per incénsum deprecatiónem allégans, réstitit iræ, et finem impósuit necessitáti, osténdens quóniam tuus est fámulus. Pospieszając się bowiem człowiek niewinny prosić za lud, wyniósszy tarczą służby swej modlitwę, i z kadzeniem prośbę swą ofiarując, zastawił się rozgniewaniu i uczynił koniec nędzy, pokazując, że był sługą twoim.
22
Vicit autem turbas non in virtúte córporis, nec armatúræ poténtia, sed verbo illum, qui se vexábat subiécit, iuraménta paréntum et testaméntum commémorans. A zwyciężył zamieszania ciała nie mocą, ani mocą zbroje, ale słowem tego który je trapił, podbił, wspominając przysięgi ojców i Testament.
23
Cum enim iam acervátim cecidíssent super altérutrum mórtui, intérstitit, et amputávit ímpetum, et divísit illam, quæ ad vivos ducébat viam. Bo gdy już umarli kupami jedni na drugie padali, w pośrodku się zastawił, i odciął gwałt, i przerwał one, która do żywych wiodła drogę.
24
In veste enim podéris quam habébat, totus erat orbis terrárum: et paréntum magnália in quátuor ordínibus lápidum erant sculpta, et magnificéntia tua in diadémate cápitis illíus sculpta erat. Bo na szacie długiej którą miał, był wszystek okrąg świata, i zacne sprawy ojców na czterech rzędach kamieni wyryte były, a majestat twój na koronie głowy jego był wyrażony.
25
His autem cessit qui exterminábat, et hæc extímuit: erat enim sola tentátio iræ suffíciens. Tymci ustąpił, który tracił, i tych się rzeczy ulękł. Abowiem na samem doświadczeniu gniewu dosyć było.
19
1
Impiis autem usque in novíssimum sine misericórdia ira supervénit. Præsciébat enim et futúra illórum: Ale za niezbożniki gniew bez miłosierdzia aż do końca przypadł, Bo przewiedział i przyszłe rzeczy ich:
2
quóniam cum ipsi permisíssent ut se edúcerent, et cum magna sollicitúdine præmisíssent illos, consequebántur illos pœniténtia acti. Bo gdy sami dopuścili, aby się wyprowadzili i z wielką pilnością je przed sobą wysłali, gonili je, żalem zjęci.
3
Adhuc enim inter manus habéntes luctum, et deplorántes ad monuménta mortuórum, áliam sibi assumpsérunt cogitatiónem insciéntiæ, et quos rogántes proiécerant, hos tamquam fugitívos persequebántur. Abowiem mając jeszcze żal w rękach i narzekając przy grobiech umarłych, wzięli przed się inną radę głupią: i które z prośbą byli wypędzili tych jako zbiegów gonili:
4
Ducébat enim illos ad hunc finem digna necéssitas: et horum, quæ accíderant, commemoratiónem amittébant, ut quæ déerant torméntis, repléret punítio: Słuszna bowiem potrzeba ku temu ich końcowi ciągnęła: i zapamiętywali tego co się z nimi działo, aby czego nie dostawało mękom karanie dołożyło.
5
et pópulus quidem tuus mirabíliter transíret, illi autem novam mortem invenírent. Ażeby lud twój dziwnie przeszedł, a oni nową śmierć naleźli.
6
Omnis enim creatúra ad suum genus ab inítio refigurabátur, desérviens tuis præcéptis, ut púeri tui custodiréntur illǽsi. Wszelkie bowiem stworzenie w swym rodzaju znowu się przetwarzało, służąc rozkazaniu twemu, aby dzieci twoje bez obrazy były zachowane,
7
Nam nubes castra eórum obumbrábat, et ex aqua, quæ ante erat, terra árida appáruit, et in mari Rubro via sine impediménto, et campus gérminans de profúndo nímio: Bo obłok zasłaniał obóz ich, a z wody, która pierwej była, ukazała się sucha ziemia, a na Czerwonem morzu droga bez przekazy, i zielone pole z zbytniej głębokości.
8
per quem omnis nátio transívit, quæ tegebátur tua manu, vidéntes tua mirabília et monstra. Przez które przeszedł wszystek lud, któryś okrywał ręką swoją, patrząc na dziwy i cuda twoje.
9
Tamquam enim equi depavérunt escam, et tamquam agni exsultavérunt, magnificántes te Dómine, qui liberásti illos. Jako bowiem konie spaśli pokarm, i weselili się jako jagnięta, wychwalając ciebie Panie, któryś je wybawił,
10
Mémores enim erant adhuc eórum, quæ in incolátu illórum facta fúerant, quemádmodum pro natióne animálium edúxit terra muscas, et pro píscibus eructávit flúvius multitúdinem ranárum. Jeszcze bowiem pamiętali na one rzeczy, które się działy w ich mieszkaniu, jako miasto rodzaju zwierząt wydała ziemia muchy, a rzeka miasto ryb wielkość żab wypuściła.
11
Novíssime autem vidérunt novam creatúram ávium, cum addúcti concupiscéntia postulavérunt escas epulatiónis. A na ostatek widzieli nowy rodzaj ptastwa, gdy poruszeni chciwością pożądali potraw używania,
12
In allocutióne enim desidérii, ascéndit illis de mari ortygométra: et vexatiónes peccatóribus supervenérunt, non sine illis, quæ ante facta erant, arguméntis per vim fúlminum: iuste enim patiebántur secúndum suas nequítias. Bo na pociechę chciwości, przyleciały im od morza przepiórki: i utrapienia przyszły na grzeszniki, nie bez tych, które się pierwej działy znaków przez gwałtowne pioruny: sprawiedliwie bowiem cierpieli wedle złości swoich.
13
Etenim detestabiliórem inhospitalitátem instituérunt: álii quidem ignótos non recipiébant ádvenas, álii autem bonos hóspites in servitútem redigébant. Abowiem brzydliwszą nieludzkość okazowali, niektórzy nieznajomych gości nie przyjmowali, a drudzy dobre goście w niewolą wprawowali:
14
Et non solum hæc, sed et álius quidam respéctus illórum erat: quóniam invíti recipiébant extráneos. A nie tylko to: ale jeszcze inszy wzgląd ich był; bo oni nie radzi cudzoziemców przyjmowali.
15
Qui autem cum lætítia recepérunt hos, qui eísdem usi erant iustítiis, sævíssimis afflixérunt dolóribus. A którzy z weselem tych przyjęli, którzy jednychże z nimi praw używali, okrutnemi boleściami utrapili.
16
Percússi sunt autem cæcitáte: sicut illi in fóribus iusti, cum subitáneis coopérti essent ténebris, unusquísque tránsitum óstii sui quærébat. A byli ślepotą zarażeni: jako oni we drzwiach sprawiedliwego, kiedy ogarnieni nagłą ciemnością szukał każdy przeszcia drzwi swoich.
17
In se enim eleménta dum convertúntur, sicut in órgano qualitátis sonus immutátur, et ómnia suum sonum custódiunt: unde æstimári ex ipso visu certo potest. Żywioły bowiem gdy się jedne w drugie odmieniają, jako na arfie odmieniają się głosy, a wszystkie swój dźwięk zachowują: co się z samego przypatrowania pewnie obaczyć może.
18
Agréstia enim in aquática convertebántur: et quæcúmque erant natántia, in terram transíbant. Ziemskie bowiem rzeczy odmieniały się w wodne a którekolwiek były pływające, wyłaziły na ziemię.
19
Ignis in aqua valébat supra suam virtútem, et aqua exstinguéntis natúræ obliviscebátur. Ogień przemagał w wodzie nad moc swoję, a woda zapominała przyrodzenia gaszącego,
20
Flammæ e contrário corruptibílium animálium non vexavérunt carnes coambulántium, nec dissolvébant illam, quæ fácile dissolvebátur sicut glácies, bonam escam. In ómnibus enim magnificásti pópulum tuum Dómine, et honorásti, et non despexísti, in omni témpore et in omni loco assístens eis. Płomienie przeciwnym obyczajem, zwierząt skazitelnych po nich chodzących mięsu nic nie szkodziły, ani roztapiały onego dobrego pokarmu, który się łacno jako lód roztapiał. We wszystkich bowiem rzeczach uwielmożyłeś Panie lud twój, i uczciłeś a nie wzgardziłeś każde go czasu, i na każdem miejscu przy nich stojąc.