Liber Ecclesiasticus
Księga Ekklesiastyk
1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 6 – 7 – 8 – 9 – 10 – 11 – 12 – 13 – 14 – 15 – 16 – 17 – 18 – 19 – 20 – 21 – 22 – 23 – 24 – 25 – 26 – 27 – 28 – 29 – 30 – 31 – 32 – 33 – 34 – 35 – 36 – 37 – 38 – 39 – 40 – 41 – 42 – 43 – 44 – 45 – 46 – 47 – 48 – 49 – 50 – 51
1
Omnis sapiéntia a Dómino Deo est: et cum illo fuit semper, et est ante ævum.
Wszelka mądrość od Pana Boga jest i z nim zawsze była jest przed wieki.
2
Arénam maris, et plúviæ guttas, et dies sǽculi, quis dinumerávit? Altitúdinem cæli, et latitúdinem terræ, et profúndum abýssi, quis diménsus est?
Piasek morski, i krople dżdżowe, i dni wieków, kto przeliczył? Wysokość niebios, i szerokość ziemie i głębokość przepaści, kto zmierzył?
3
Sapiéntiam Dei præcedéntem ómnia quis investigávit?
Mądrość Bożą uprzedzającą wszystko, kto wyszlakował?
4
Prior ómnium creáta est sapiéntia, et intelléctus prudéntiæ ab ævo.
Pierwsza ze wszystkich stworzona jest mądrość, a rozum roztropności od wieku.
5
Fons sapiéntiæ verbum Dei in excélsis, et ingréssus illíus mandáta ætérna.
Zdrój mądrości słowo Boże na wysokości, a drogi jej przykazania wieczne.
6
Radix sapiéntiæ cui reveláta est, et astútias illíus quis agnóvit?
Korzeń mądrości komuż objawion jest? i chytrości jej kto zrozumiał?
7
Disciplína sapiéntiæ cui reveláta est, et manifestáta? et multiplicatiónem ingréssus illíus quis intelléxit?
Nauka mądrości komuż odkryta i okazana jest? a rozmnożenie dróg jej kto poznał?
8
Unus est altíssimus Creátor omnípotens, et rex potens et metuéndus nimis, sedens super thronum illíus, et dóminans Deus.
Jeden jest nawyższy stworzyciel wszechmogący, i król możny, a barzo straszny, siedzący na stolicy swojej, i panujący Bóg.
9
Ipse creávit illam in Spíritu sancto, et vidit, et dinumerávit, et mensus est.
Ten ją stworzył w Duchu Świętym, i widział, i rozliczył, i rozmierzył.
10
Et effúdit illam super ómnia ópera sua, et super omnem carnem, secúndum datum suum, et prǽbuit illam diligéntibus se.
I rozlał ją po wszystkich sprawach swoich, i na wszystko ciało podług datku swego, i użyczył jej miłującym go.
11
Timor Dómini glória, et gloriátio, et lætítia, et coróna exsultatiónis.
Bojaźń Pańska chwała i chełpienie i radość i korona wesela.
12
Timor Dómini delectábit cor, et dabit lætítiam, et gáudium, et longitúdinem diérum.
Bojaźń Pańska ucieszy serce, i da radość i wesele, i długi żywot.
13
Timénti Dóminum bene erit in extrémis, et in die defunctiónis suæ benedicétur.
Temu kto się Pana boi, będzie się dobrze działo na ostatku, a w dzień śmierci swej będzie błogosławiony.
14
Diléctio Dei honorábilis sapiéntia.
Miłość Boga mądrość poczciwa.
15
Quibus autem apparúerit in visu, díligunt eam in visióne, et in agnitióne magnálium suórum.
A którym się pokaże w widzeniu, miłują ją ujrzawszy, i poznawszy zacność jej.
16
Inítium sapiéntiæ timor Dómini, et cum fidélibus in vulva concreátus est, cum eléctis féminis gráditur, et cum iustis et fidélibus agnóscitur.
Początek mądrości bojaźń Pańska, i z wiernymi w żywocie jest społu stworzona, a z wybranemi niewiastami chodzi, i sprawiedliwymi a z wiernymi bywa poznana.
17
Timor Dómini, sciéntiæ religiósitas.
Bojaźń Pańska umiejętne nabożeństwo.
18
Religiósitas custódiet et iustificábit cor, iucunditátem atque gáudium dabit.
Nabożeństwo strzedz będzie i usprawiedliwi serce, rozkosz i wesele da.
19
Timénti Dóminum bene erit, et in diébus consummatiónis illíus benedicétur.
Temu kto się Boga boi dobrze się powiedzie, a we dni konania jego błogosławion będzie.
20
Plenitúdo sapiéntiæ est timére Deum, et plenitúdo a frúctibus illíus.
Zupełność mądrości jest bać się Boga, i od owoców jej nasycenie.
21
Omnem domum illíus implébit a generatiónibus, et receptácula a thesáuris illíus.
Wszystek dom jego owocami napełni, a komory jego skarby swemi.
22
Coróna sapiéntiæ, timor Dómini, replens pacem, et salútis fructum:
Bojaźń Pańska korona mądrości napełniając pokój, i owoc zbawienny.
23
et vidit, et dinumerávit eam: útraque autem sunt dona Dei.
I widział i rozliczył ją, a oboje są dary Boże.
24
Sciéntiam, et intelléctum prudéntiæ sapiéntia compartiétur: et glóriam tenéntium se, exáltat.
Naukę i wyrozumienie roztropności mądrość podzielać będzie: i chwałę dzierżących ją podwyższa.
25
Radix sapiéntiæ est timére Dóminum, et rami illíus longǽvi.
Korzeń mądrości jest, bać się Pana: a gałązki jej długowieczne.
26
In thesáuris sapiéntiæ intelléctus, et sciéntiæ religiósitas: exsecrátio autem peccatóribus sapiéntia.
W skarbiech mądrości rozum i umiejętne nabożeństwo: ale grzesznym obrzydła mądrość.
27
Timor Dómini expéllit peccátum:
Bojaźń Pańska wypędza grzech:
28
nam qui sine timóre est, non póterit iustificári: iracúndia enim animositátis illíus, subvérsio illíus est.
Bo kto bez bojaźni jest, nie będzie mógł być usprawiedliwiony: bo zapalczywość śmiałości jego, jest wywróceniem jego.
29
Usque in tempus sustinébit pátiens, et póstea reddítio iucunditátis.
Aż do czasu zniesie cierpliwy, a potem oddanie wdzięczności.
30
Bonus sensus usque in tempus abscóndet verba illíus, et lábia multórum enarrábunt sensum illíus.
Dobry rozum aż do czasu zatai słowa swoje, a usta wiela ludzi będą wysławiać mądrość jego.
31
In thesáuris sapiéntiæ significátio disciplínæ:
W skarbiech mądrości okazanie nauki:
32
exsecrátio autem peccatóri, cultúra Dei.
Ale grzesznemu brzydka chwała Boża.
33
Fili concupíscens sapiéntiam, consérva iustítiam, et Deus præbébit illam tibi.
Synu pożądając mądrości, zachowaj sprawiedliwość, a Bóg da ją tobie.
34
Sapiéntia enim et disciplína timor Dómini: et quod beneplácitum est illi,
Mądrość bowiem i umiejętność Bojaźń Boża: i co mu się podoba,
35
fides, et mansuetúdo, et adimplébit thesáuros illíus.
Wiara i cichość, i napełni skarby jego.
36
Ne sis incredíbilis timóri Dómini, et ne accésseris ad illum dúplici corde.
Niewątp w bojaźni Pańskiej: a nie przystępuj do niego sercem dwoistem.
37
Ne fúeris hypócrita in conspéctu hóminum, et non scandalizéris in lábiis tuis.
Nie bądź pokrytym przed obliczem ludzkiem, a nie gorsz się wargami twemi.
38
Atténde in illis, ne forte cadas, et addúcas ánimæ tuæ inhonoratiónem,
Bądź ich pilen, abyś snać nie upadł, i nie przywiódł zelżenia duszy twojej:
39
et revélet Deus abscónsa tua, et in médio synagógæ elídat te:
I aby nie odkrył Bóg tajemnic twoich, a nie zrzucił cię w pośród zgromadzenia:
40
quóniam accessísti malígne ad Dóminum, et cor tuum plenum est dolo et fallácia.
Żeś obłudnie przystąpił do Pana, a serce twe jest pełne zdrady i fałszu.
1
Fili accédens ad servitútem Dei, sta in iustítia, et timóre, et prǽpara ánimam tuam ad tentatiónem.
Synu przystępując do służby Bożej, stój w sprawiedliwości i w bojaźni, a przygotuj duszę swą na pokusę.
2
Déprime cor tuum, et sústine: inclína aurem tuam, et súscipe verba intelléctus: et ne festínes in témpore obductiónis.
Poniż serce twe, a cierp: nakłoń ucha twego, a przyjmuj słowa rozumne, a nieskwapiaj się czasu przeciwnego.
3
Sústine sustentatiónes Dei: coniúngere Deo, et sústine, ut crescat in novíssimo vita tua.
Znoś oczekiwanie Boże: złącz się z Bogiem a trwaj, aby urósł na końcu żywot twój.
4
Omne, quod tibi applicítum fúerit, áccipe: et in dolóre sústine, et in humilitáte tua patiéntiam habe:
Wszystko co na cię przyjdzie, przyjmuj: a w boleści trwaj, a w uniżeniu twojem miej cierpliwość:
5
quóniam in igne probátur aurum et argéntum, hómines vero receptíbiles in camíno humiliatiónis.
Bo złoto i srebro ogniem bywa próbowane: a ludzie przyjemni w piecu utrapienia.
6
Crede Deo, et recuperábit te: et dírige viam tuam, et spera in illum: serva timórem illíus, et in illo veterásce.
Wierz Bogu, a on cię wydźwignie, i prostuj drogę twoję, a miej nadzieję w nim. Zachowaj bojaźń jego, a starzej się w nim.
7
Metuéntes Dóminum, sustinéte misericórdiam eius: et non deflectátis ab illo, ne cadátis.
Którzy się Pana boicie, czekajcie miłosierdzia jego: a nie odstępujcie od niego, abyście nie upadli.
8
Qui timétis Dóminum, crédite illi: et non evacuábitur merces vestra.
Którzy się Pana boicie: wierzcież mu: a nie zginie zapłata wasza.
9
Qui timétis Dóminum, speráte in illum: et in oblectatiónem véniet vobis misericórdia.
Którzy się Pana boicie, miejcie nadzieję w nim: a przyjdzie wam w kochanie miłosierdzie.
10
Qui timétis Dóminum, dilígite illum: et illuminabúntur corda vestra.
Którzy się Pana boicie, miłujcie go, a będą oświecone serca wasze.
11
Respícite fílii natiónes hóminum: et scitóte quia nullus sperávit in Dómino, et confúsus est.
Przypatrzcie się synowie narodom ludzkim, a wiedzcie, iż żaden nie był zawstydzon, który w Panu nadzieję miał.
12
Quis enim permánsit in mandátis eius, et derelíctus est? aut quis invocávit eum, et despéxit illum?
Bo kto trwał w rozkazaniu jego, a był opuszczony? abo kto wzywał go, a wzgardził im?
13
Quóniam pius et miséricors est Deus, et remíttet in die tribulatiónis peccáta: et protéctor est ómnibus exquiréntibus se in veritáte.
Gdyż dobrotliwy i miłosierny jest Bóg, i odpuści grzechy w dzień utrapienia: i obrońcą jest wszystkim, którzy go w prawdzie szukają.
14
Væ dúplici corde, et lábiis sceléstis, et mánibus malefaciéntibus, et peccatóri terram ingrediénti duábus viis.
Biada człowiekowi dwoistego serca i ustam złośliwym, i rękam źle czyniącym, i grzesznikowi, który po ziemi chodzi dwiema drogami.
15
Væ dissolútis corde, qui non credunt Deo: et ídeo non protegéntur ab eo.
Biada tym, którzy są upadłego serca, którzy nie wierzą Bogu: a przetoż też nie będą mieli obrony od niego.
16
Væ his, qui perdidérunt sustinéntiam, et qui dereliquérunt vias rectas, et divertérunt in vias pravas.
Biada tym, którzy utracili cierpliwość, i którzy opuścili drogi proste i udali się krzywemi drogami.
17
Et quid fácient cum inspícere cœ́perit Dóminus?
A cóż ci uczynią kiedy pocznie wglądać Pan?
18
Qui timent Dóminum, non erunt incredíbiles verbo illíus: et qui díligunt illum, conservábunt viam illíus.
Którzy się boją Pana, nie będą niewierni słowu jego, a którzy go miłują, będą strzedz drogi jego.
19
Qui timent Dóminum, inquírent quæ beneplácita sunt ei: et qui díligunt eum, replebúntur lege ipsíus.
Którzy się boją Pana, będą się pytać o tem co mu się podoba, a którzy go miłują, będą napełnieni zakonu jego.
20
Qui timent Dóminum, præparábunt corda sua, et in conspéctu illíus sanctificábunt ánimas suas.
Którzy się boją Pana, przygotują serca swe, a przed oczyma jego poświęcą duszę swoję.
21
Qui timent Dóminum, custódiunt mandáta illíus, et patiéntiam habébunt usque ad inspectiónem illíus,
Którzy się Pana boją, strzegą przykazania jego, i cierpliwość mieć będą aż do wejrzenia jego,
22
dicéntes: Si pœniténtiam non egérimus, incidémus in manus Dómini, et non in manus hóminum.
Mówiąc: Jeśli pokutować nie będziemy, wpadniem w ręce Pańskie a nie w ręce ludzkie.
23
Secúndum enim magnitúdinem ipsíus, sic et misericórdia illíus cum ipso est.
Bo wedle wielkości jego, tak i miłosierdzie jego z nim jest.
1
Fílii sapiéntiæ, ecclésia iustórum: et nátio illórum, obediéntia et diléctio.
Synowie mądrości, zgromadzenie sprawiedliwych, a rodzaj ich posłuszeństwo i miłość.
2
Iudícium patris audíte fílii, et sic fácite ut salvi sitis.
Wyroku ojcowskiego słuchajcie synowie, i tak czyńcie, abyście zbawieni byli.
3
Deus enim honorávit patrem in fíliis: et iudícium matris exquírens, firmávit in fílios.
Bóg abowiem ojca w syniech uczcił, i prawo macierzyńskie wyciągając, utwierdził nad syny.
4
Qui díligit Deum, exorábit pro peccátis, et continébit se ab illis, et in oratióne diérum exaudiétur.
Kto miłuje Boga, uprosi odpuszczenie grzechów, i powściągnie się od nich, a na modlitwie powszedniej wysłuchan będzie.
5
Et sicut qui thesaurízat, ita et qui honoríficat matrem suam.
A jako który skarbi, tak i kto ma w uczciwości matkę swą.
6
Qui honórat patrem suum, iucundábitur in fíliis, et in die oratiónis suæ exaudiétur.
Kto czci ojca swego, doczeka pociechy z dziatek, a w dzień modlitwy swej wysłuchan będzie,
7
Qui honórat patrem suum, vita vivet longióre: et qui obédit patri, refrigerábit matrem.
Kto czci ojca swego, będzie długo żyw: a kto jest posłuszen ojca, ochłodzi matkę,
8
Qui timet Dóminum honórat paréntes, et quasi dóminis sérviet his, qui se genuérunt.
Kto się boi Pana, ten czci rodzice, i jako Panom służyć będzie tym, którzy go porodzili.
9
In ópere et sermóne, et omni patiéntia honóra patrem tuum,
Uczynkiem i mową i wszelką cierpliwością czci ojca twego,
10
ut supervéniat tibi benedíctio ab eo, et benedíctio illíus in novíssimo máneat.
Aby na cię przyszło błogosławieństwo od niego, a błogosławieństwo jego aby aż do końca trwało.
11
Benedíctio patris firmat domos filiórum: maledíctio autem matris eradícat fundaménta.
Błogosławieństwo ojcowskie utwierdza domy dziatek: a przeklęctwo macierzyńskie wywraca fundamenty.
12
Ne gloriéris in contumélia patris tui: non enim est tibi glória eius confúsio.
Nie chlub się z zelżywości ojca twego: bo nie jest tobie ku sławie zelżywość jego.
13
Glória enim hóminis ex honóre patris sui, et dédecus fílii pater sine honóre.
Sława bowiem człowiecza z uczciwości ojca jego, a sromota synowska ociec bezeczci.
14
Fili súscipe senéctam patris tui, et non contrístes eum in vita illíus:
Synu wspomagaj starość ojca twego, a nie zasmucaj go za żywota jego.
15
et si defécerit sensu, véniam da, et ne spernas eum in virtúte tua: eleemósyna enim patris non erit in oblivióne.
A jeśli na baczeniu ustanie, odpuść: a nie wzgardzaj go w sile twojej: bo miłosierdzie ojcu pokazane nie przyjdzie w zapamiętanie.
16
Nam pro peccáto matris restituétur tibi bonum:
Abowiem za grzech matczyn będzieć oddano dobro, i będzieć budowano w sprawiedliwości,
17
et in iustítia ædificábitur tibi, et in die tribulatiónis commemorábitur tui: et sicut in seréno glácies, solvéntur peccáta tua.
A czasu utrapienia wspomnią na cię, a jako lód w pogodę rozpłyną się grzechy twoje.
18
Quam malæ famæ est, qui derelínquit patrem: et est maledíctus a Deo qui exásperat matrem.
O jako złą sławę ma, który opuszcza ojca; a przeklęty jest od Boga, który drażni matkę.
19
Fili in mansuetúdine ópera tua pérfice, et super hóminum glóriam diligéris.
Synu, rzeczy twe odprawuj w cichości, a będziesz miłowan nad chwałę ludzką.
20
Quanto magnus es, humília te in ómnibus, et coram Deo invénies grátiam:
Imeś jest więtszy, pokorniej się we wszystkiem zachowaj, i najdziesz łaskę przed Bogiem.
21
quóniam magna poténtia Dei solíus, et ab humílibus honorátur.
Bo wielka moc Boga samego, a od pokornych uczczon bywa.
22
Altióra te ne quæsíeris, et fortióra te ne scrutátus fúeris: sed quæ præcépit tibi Deus, illa cógita semper, et in plúribus opéribus eius ne fúeris curiósus.
Wyższych rzeczy nad cię nie pytaj się, a mocniejszych nad cię cie badaj się: ale coć Bóg rozkazał to rozmyślaj zawżdy, a w wielu uczynkach jego nie bądź dworny.
23
Non est enim tibi necessárium ea, quæ abscóndita sunt, vidére óculis tuis.
Bo nie potrzeba tobie, abyś skryte rzeczy oczyma twemi upatrował.
24
In supervácuis rebus noli scrutári multiplíciter, et in plúribus opéribus eius non eris curiósus.
W rzeczach niepotrzebnych nie zabawiaj się rozmaicie, a w wielu uczynkach jego nie będziesz dworny.
25
Plúrima enim super sensum hóminum osténsa sunt tibi.
Wiele rzeczy bowiem tobie nad rozum ludzki są pokazane.
26
Multos quoque supplantávit suspício illórum, et in vanitáte detínuit sensus illórum.
Wiele też ludzi omyliło ich domniemanie, i myśli ich w próżności zatrzymało.
27
Cor durum habébit male in novíssimo: et qui amat perículum in illo períbit.
Serce twarde źle się na ostatek będzie miało: a kto miłuje niebezpieczeństwo, w niem zginie.
28
Cor ingrédiens duas vias non habébit succéssus, et pravus corde in illis scandalizábitur.
Serce, które chodzi dwiema drogami, nie będzie miało szczęścia, a człowiek złego serca potknie się na nich.
29
Cor nequam gravábitur in dolóribus, et peccátor adíciet ad peccándum.
Serce złośliwe będzie obciążone boleściami: a grzesznik do grzeszenia przyda.
30
Synagógæ superbórum non erit sánitas: frutex enim peccáti radicábitur in illis, et non intelligétur.
Zbór pysznych nie będzie miał zdrowia, szczep bowiem grzechu rozkorzeni się w nich, a nie będzie zrozumian.
31
Cor sapiéntis intellígitur in sapiéntia, et auris bona áudiet cum omni concupiscéntia sapiéntiam.
Serce mądrego bywa poznane w mądrości, a ucho dobre słuchać będzie mądrości ze wszystką pilnością.
32
Sápiens cor, et intelligíbile abstinébit se a peccátis, et in opéribus iustítiæ succéssus habébit.
Mądre serce i rozumne wstrzyma się od grzechów, a w uczynkach sprawiedliwości będzie miało szczęście.
33
Ignem ardéntem exstínguit aqua, et eleemósyna resístit peccátis:
Ogień gorający gasi wodą: a jałmużna grzechom się przeciwia.
34
et Deus prospéctor est eius qui reddit grátiam: méminit eius in pósterum, et in témpore casus sui invéniet firmaméntum.
A Bóg jest opiekunem tego który nagradza łaskę: pamięta nań na patem, a czasu upadku swego najdzie pokrzepienie.
1
Fili eleemósynam páuperis ne defráudes, et óculos tuos ne transvértas a páupere.
Synu, nie odejmuj jałmużny ubogiemu, a oczu twoich nie odwracaj od ubogiego.
2
Animam esuriéntem ne despéxeris: et non exásperes páuperem in inópia sua.
Nie wzgardzaj dusze łaknącej: i nie drażni ubogiego w niedostatku jego.
3
Cor ínopis ne afflíxeris, et non prótrahas datum angustiánti.
Nie trap serca człowieka niedostatecznego, a nie odwłaczaj datku uciśnionemu.
4
Rogatiónem contribuláti ne abícias, et non avértas fáciem tuam ab egéno.
Nie odrzucaj prośby utrapionego, a nie odwracaj oblicza twego od potrzebującego.
5
Ab ínope ne avértas óculos tuos propter iram: et non relínquas quæréntibus tibi retro maledícere:
Nie odwracaj oczu twoich od ubogiego dla gniewu: a nie dopuszczaj proszącym z tyłu cię przeklinać:
6
maledicéntis enim tibi in amaritúdine ánimæ, exaudiétur deprecátio illíus: exáudiet autem eum, qui fecit illum.
Bo tego, który cię w gorzkości dusze przeklina modlitwa wysłuchana będzie: a wysłucha go ten, który go stworzył.
7
Congregatióni páuperum affábilem te fácito, et presbýtero humília ánimam tuam, et magnáto humília caput tuum.
Zgromadzeniu ubogich staw się łaskawym, a starszemu poniżaj duszę twoję, a przełożonemu nakłoń głowę swoję.
8
Declína páuperi sine tristítia aurem tuam, et redde débitum tuum, et respónde illi pacífica in mansuetúdine.
Nakłoń ubogiemu bez smutku ucha twego, i oddaj dług twój, a odpowiedz mu spokojnie w cichości,
9
Líbera eum, qui iniúriam pátitur de manu supérbi: et non ácide feras in ánima tua.
Wybaw tego, który krzywdę cierpi z ręki pysznego, a nie kwaśno znoś na duszy twojej.
10
In iudicándo esto pupíllis miséricors ut pater, et pro viro matri illórum:
Na sądzie bądź miłosierny, sierotom jako ociec, a matce ich miasta męża:
11
et eris tu velut fílius Altíssimi obédiens, et miserébitur tui magis quam mater.
I będziesz ty jako syn Nawyższego posłuszny, i zmiłuje się nad tobą więcej niźli matka,
12
Sapiéntia fíliis suis vitam inspírat: et súscipit inquiréntes se, et præíbit in via iustítiæ.
Mądrość synom swym wdycha żywot, i wspomaga tych którzy jej szukają, i wprzód pójdzie w drodze sprawedliwości.
13
Et qui illam díligit, díligit vitam: et qui vigiláverint ad illam, complecténtur placórem eius.
A kto ją miłuje, miłuje żywot: a którzy by czuli do niej, osięgną słodkość jej.
14
Qui tenúerint illam, vitam hereditábunt: et quo introíbit, benedícet Deus.
Którzy ją otrzymają, odziedziczą żywot: a gdzie wnidzie, Bóg będzie błogosławić.
15
Qui sérviunt ei, obsequéntes erunt sancto: et eos, qui díligunt illam, díligit Deus.
Którzy jej służą, będą posłuszni świętego: a tych, którzy ją miłują, Bóg miłuje.
16
Qui audit illam, iudicábit gentes: et qui intuétur illam, permanébit confídens.
Kto je słucha, będzie sądził narody; a który na nie patrzy, bezpiecznie mieszkać będzie.
17
Si credíderit ei, hereditábit illam, et erunt in confirmatióne creatúræ illíus:
Jeśli jej uwierzy, odziedziczy ją, i będą w potwierdzeniu potomkowie jego:
18
quóniam in tentatióne ámbulat cum eo, et in primis éligit eum.
Bo w doświadczaniu z nim chodzi, a naprzód go obiera.
19
Timórem et metum, et probatiónem indúcet super illum: et cruciábit illum in tribulatióne doctrínæ suæ, donec tentet eum in cogitatiónibus suis, et credat ánimæ illíus.
Strach i bojaźń i doświadczenie nawiedzie nań: i utrapi go utrapieniem nauki swej: aż go doświadczy w myślach jego: i uwierzy duszy jego,
20
Et firmábit illum, et iter addúcet diréctum ad illum, et lætificábit illum,
I umocnił go, i drogę prostą przywiedzie do niego, i uweseli go
21
et denudábit abscónsa sua illi, et thesaurizábit super illum sciéntiam et intelléctum iustítiæ.
I odkryje mu tajemnice swoje, i skarbić będzie nad nim umiejętność i rozumienie sprawiedliwości.
22
Si autem oberráverit, derelínquet eum, et tradet eum in manus inimíci sui.
Ale jeśli się obłądzi, opuści go, i poda go w ręce nieprzyjaciela jego.
23
Fili consérva tempus, et devíta a malo.
Synu pilnuj czasu a strzeż się złego.
24
Pro ánima tua ne confundáris dícere verum.
Nie wstydaj się mówić prawdy, za duszę twoję.
25
Est enim confúsio addúcens peccátum, et est confúsio addúcens glóriam et grátiam.
Bo jest wstyd przywodzący grzech, a jest wstyd przywodzący sławę i łaskę.
26
Ne accípias fáciem advérsus fáciem tuam, nec advérsus ánimam tuam mendácium.
Nie miej względu na osobę przeciw osobie twojej, ani na kłamstwo, przeciw duszy twojej.
27
Ne revereáris próximum tuum in casu suo:
Nie wstydź się bliźniego twego w upadku jego:
28
nec retíneas verbum in témpore salútis. Non abscóndas sapiéntiam tuam in décore suo.
Ani zawściągaj słowa czasu zbawiennego: nie kryj mądrości twej w ozdobie swej.
29
In lingua enim sapiéntia dignóscitur: et sensus, et sciéntia, et doctrína in verbo sensáti, et firmaméntum in opéribus iustítiæ.
Bo mądrość poznana bywa z języka, a zmysł i umiejętność, i nauka, z mowy roztropnego, i stateczność z uczynków sprawiedliwych,
30
Non contradícas verbo veritátis ullo modo, et de mendácio ineruditiónis tuæ confúndere.
Nie sprzeciwiaj się słowu prawdziwemu żadnym obyczajem: i sromaj się kłamstwa nieumiejętności twojej.
31
Non confundáris confitéri peccáta tua, et ne subícias te omni hómini pro peccáto.
Nie wstydaj się spowiadać grzechów twoich, a nie poddawaj się każdemu człowiekowi za grzech.
32
Noli resístere contra fáciem poténtis, nec conéris contra ictum flúvii.
Nie sprzeciwiaj się obliczu możnego, a nie usiłuj przeciw bystrości rzeki.
33
Pro iustítia agonizáre pro ánima tua, et usque ad mortem certa pro iustítia: et Deus expugnábit pro te inimícos tuos.
Za sprawiedliwością bojuj za duszę twoję, i bij się o prawdę aż do śmierci: a Bóg za cię zwalczy nieprzyjacioły twoje.
34
Noli citátus esse in lingua tua: et inútilis, et remíssus in opéribus tuis.
Nie bądź prędkim w języku twoim, a niepożytecznym i niedbałym w uczynkach twoich.
35
Noli esse sicut leo in domo tua, evértens domésticos tuos, et ópprimens subiéctos tibi.
Nie bądź jako lew w domu twym, wywracając domowniki twoje, a obciążając poddane tobie.
36
Non sit porrécta manus tua ad accipiéndum, et ad dandum collécta.
Niech nie będzie ręka twoja wyciągniona ku braniu, a skurczona ku dawaniu.
1
Noli atténdere ad possessiónes iníquas, et ne díxeris: Est mihi suffíciens vita: nihil enim próderit in témpore vindíctæ et obductiónis.
Nie patrz na majętności niesprawiedliwe, a nie mów, mam dosyć żywności: boć nic nie pomoże czasu pomsty i utrapienia.
2
Ne sequáris in fortitúdine tua concupiscéntiam cordis tui,
Nie naśladuj w mocy twej żądzy serca twego:
3
et ne díxeris: Quómodo pótui? aut quis me subíciet propter facta mea? Deus enim víndicans vindicábit.
A nie mów, jakom przemógł? abo kto mię podbije za uczynki moje? Abowiem Bóg mszcząc się mścić się będzie.
4
Ne díxeris: Peccávi, et quid mihi áccidit triste? Altíssimus enim est pátiens rédditor.
Nie mów zgrzeszyłem a cóż mi się złego stało? Abowiem Nawyższy jest cierpliwy oddawacz.
5
De propitiáto peccáto noli esse sine metu, neque adícias peccátum super peccátum.
Za odpuszczony grzech nie bądź bez bojaźni, ani przykładaj grzechu do grzechu.
6
Et ne dicas: Miserátio Dómini magna est, multitúdinis peccatórum meórum miserébitur.
I nie mów, miłosierdzie Pańskie wielkie jest, zmiłuje się nad mnóstwem grzechów moich.
7
Misericórdia enim et ira ab illo cito próximant, et in peccatóres réspicit ira illíus.
Miłosierdzie bowiem i gniew prędko przybliżają się od niego, a na grzeszniki patrzy gniew jego.
8
Non tardes convérti ad Dóminum, et ne dífferas de die in diem:
Nie omieszkawaj nawrócić się do Pana, a nie odkładaj odednia do dnia.
9
súbito enim véniet ira illíus, et in témpore vindíctæ dispérdet te.
Nagle bowiem przyjdzie gniew jego, a czasu pomsty zagubi cię.
10
Noli ánxius esse in divítiis iniústis: non enim próderunt tibi in die obductiónis et vindíctæ.
Nie frasuj się o bogactwa niesprawiedliwe: boć nie pomogą w dzień utrapienia i pomsty.
11
Non véntiles te in omnem ventum, et non eas in omnem viam: sic enim omnis peccátor probátur in dúplici lingua.
Nie chwiej się od każdego wiatru, i nie każdą drogą chodź: bo tak doświadczon bywa każdy grzesznik rozdwojonego języka,
12
Esto firmus in via Dómini, et in veritáte sensus tui et sciéntia: et prosequátur te verbum pacis et iustítiæ.
Bądź stateczny w drodze Pańskiej, i w prawdzie umysłu twego, i w umiejętności: a niech cię naśladuje słowo pokoju i sprawiedliwości.
13
Esto mansuétus ad audiéndum verbum, ut intélligas, et cum sapiéntia próferas respónsum verum.
Bądź cichy ku słuchaniu słowa, abyś wyrozumiał: a z mądrością dawaj odpowiedź prawdziwą.
14
Si est tibi intelléctus, respónde próximo: sin autem, sit manus tua super os tuum, ne capiáris in verbo indisciplináto, et confundáris.
Jeśli masz rozum, odpowiadaj bliźniemu: a jeśli nie, niech będzie ręka twoja na ustach twoich: by cię nie podchwycono w nieobacznem słowie, a byłbyś zawstydzon.
15
Honor et glória in sermóne sensáti, lingua vero imprudéntis subvérsio est ipsíus.
Cześć i chwała w mowie roztropnego: lecz język niebacznego jest upadek jego.
16
Non appelléris susúrro, et lingua tua ne capiáris, et confundáris.
Niechaj cię nie zową obmówcą, a językiem twoim nie daj się poimać i zawstydzać.
17
Super furem enim est confúsio et pœniténtia, et denotátio péssima super bilínguem: susurratóri autem ódium, et inimicítia, et contumélia.
Bo nad złodziejem jest sromota i żałość, a na człowieka dwoistego języka złe potępienie: a na obmówcę nienawiść i nieprzyjaźń i sromota.
18
Iustífica pusíllum, et magnum simíliter.
Usprawiedliwiaj jednako małego i wielkiego.
1
Noli fíeri pro amíco inimícus próximo: impropérium enim et contuméliam malus hereditábit, et omnis peccátor ínvidus et bilínguis.
Nie stawaj się bliźniemu z przyjaciela nieprzyjacielem: złą sławę bowiem i sromotę zły człowiek odziedziczy, i wszelki grzesznik zazdrościwy i dwoistego języka.
2
Non te extóllas in cogitatióne ánimæ tuæ velut taurus, ne forte elidátur virtus tua per stultítiam:
Nie wynoś się w myśli dusze twojej jako byk: aby snać nie była zrażona moc twoja przez głupstwo,
3
et fólia tua cómedat, et fructus tuos perdat, et relinquáris velut lignum áridum in erémo.
A nie pożarła liścia twego, i potraciła owocu twego, a zostałbyś jako drzewo suche na puszczy.
4
Anima enim nequam dispérdet qui se habet, et in gáudium inimícis dat illum, et dedúcet in sortem impiórum.
Dusza bowiem złościwa zatraci tego kto ją ma, i daje go pociechą nieprzyjaciołom, i powiedzie w dział niezbożników.
5
Verbum dulce multíplicat amícos, et mítigat inimícos: et lingua éucharis in bono hómine abúndat.
Wdzięczne słowo rozmnaża przyjacioły i ubłaga nieprzyjaciele: a język wymowny w dobrym człowiecze obfituje.
6
Multi pacífici sint tibi: et consiliárius sit tibi unus de mille.
Miej wiele życzliwych, a od porady miej jednego z tysiąca.
7
Si póssides amícum, in tentatióne pósside eum, et ne fácile credas ei.
Jeśli nabywasz przyjaciela, przez doświadczenie go nabywaj, a nie łacno mu wierz.
8
Est enim amícus secúndum tempus suum, et non permanébit in die tribulatiónis.
Bo jest przyjaciel według czasu swego, a nie wytrwa w dzień utrapienia.
9
Et est amícus, qui convértitur ad inimicítiam: et est amícus, qui ódium et rixam, et convítia denudábit.
I jest przyjaciel, który się obraca do nieprzyjaźni jest przyjaciel, który nienawiść i swar i hańbę objawi,
10
Est autem amícus sócius mensæ, et non permanébit in die necessitátis.
A jest przyjaciel towarzysz stołu, i nie zetrwa czasu potrzeby.
11
Amícus si permánserit fixus, erit tibi quasi coæquális, et in domésticis tuis fiduciáliter aget:
Przyjaciel, jeśli wytrwa statecznie, będzie tobie jako rowiennik, a między domowniki twemi bezpiecznie sobie poczynać będzie:
12
si humiliáverit se contra te, et a fácie tua abscónderit se, unánimem habébis amicítiam bonam.
Jeśli się uniży przeciw tobie, a skryje się przed tobą, jednomyślną będziesz miał przyjaźń dobrą.
13
Ab inimícis tuis separáre, et ab amícis tuis atténde.
Odłącz się od nieprzyjaciół twoich, a bądź ostrożny z przyjacioły twemi.
14
Amícus fidélis, protéctio fortis: qui autem invénit illum, invénit thesáurum.
Wierny przyjaciel jest mocna obrona, a kto go nalazł, skarb nalazł.
15
Amíco fidéli nulla est comparátio, et non est digna ponderátio auri et argénti contra bonitátem fídei illíus.
Wiernemu przyjacielowi niemasz porównania, i niemasz godnej wagi złota i srebra przeciw dobroci wiary jego.
16
Amícus fidélis, medicaméntum vitæ et immortalitátis: et qui métuunt Dóminum, invénient illum.
Przyjaciel wierny lekarstwo żywota i nieśmiertelności: a którzy się boją Pana, najdą go.
17
Qui timet Deum, æque habébit amicítiam bonam: quóniam secúndum illum erit amícus illíus.
Kto się Boga boi, równie będzie miał przyjacielstwo dobre: bo jakim on jest, takim będzie i przyjaciel jego.
18
Fili a iuventúte tua éxcipe doctrínam, et usque ad canos invénies sapiéntiam.
Synu od młodości twojej przyjmuj naukę, a najdziesz mądrość aż do szędziwości.
19
Quasi is qui arat, et séminat, accéde ad eam, et sústine bonos fructus illíus:
Jako ten, który orze i sieje, przychodź do niej, a czekaj dobrych jej owoców.
20
in ópere enim ipsíus exíguum laborábis, et cito edes de generatiónibus illíus.
Niewiele się bowiem spracujesz robiąc około niej, a rychło będziesz używał pożytków jej.
21
Quam áspera est nímium sapiéntia indóctis homínibus, et non permanébit in illa excors.
Jako przykra zbytnie jest mądrość nieumiejętnym ludziom, i nie wytrwa w niej głupi.
22
Quasi lápidis virtus probátio erit in illis, et non demorabúntur proícere illam.
Jako moc kamienia będzie w nich doświadczenie, a bez omieszkania odrzucą ją.
23
Sapiéntia enim doctrínæ secúndum nomen est eius, et non est multis manifésta: quibus autem cógnita est, pérmanet usque ad conspéctum Dei.
Mądrość bowiem nauki jest wedle imienia swego, i nie jest wielom znajoma: a którym jest znajoma, trwa aż do widzenia Bożego.
24
Audi fili, et áccipe consílium intelléctus, et ne abícias consílium meum.
Słuchaj synu, a przyjmi radę rozumu, a nie odrzucaj rady mojej.
25
Inice pedem tuum in cómpedes illíus, et in torques illíus collum tuum:
Podaj nogę twoję w pęta jej, i szyję twoję do łańcucha jej:
26
súbice húmerum tuum, et porta illam, et ne acediéris vínculis eius.
Podłóż ramię twoje, a noś ją, a niech ci się nie przykrzą związki jej.
27
In omni ánimo tuo accéde ad illam, et in omni virtúte tua consérva vias eius.
Ze wszystkiego umysłu twego, przychodź do niej, a ze wszystkiej mocy twej strzeż dróg jej.
28
Investíga illam, et manifestábitur tibi, et cóntinens factus, ne derelínquas eam:
Szukaj jej a oznajmi się tobie, a dostawszy nieopuszczaj jej:
29
in novíssimis enim invénies réquiem in ea, et convertétur tibi in oblectatiónem.
Bo na ostatek najdziesz w niej odpoczynienie, a obrócić się w kochanie.
30
Et erunt tibi cómpedes eius in protectiónem fortitúdinis, et bases virtútis, et torques illíus in stolam glóriæ:
I będą tobie pęta jej obroną mocną, i stałym fundamentem: a łańcuchy jej szatą chwały.
31
decor enim vitæ est in illa, et víncula illíus alligatúra salutáris.
Bo ubiór żywota jest w niej, a związki jej zawieszenie zbawienne.
32
Stolam glóriæ índues eam, et corónam gratulatiónis superpónes tibi.
W szatę chwały obleczesz ją, a koronę radości włożysz na się.
33
Fili, si atténderis mihi, disces: et si accommodáveris ánimum tuum, sápiens eris.
Synu będzieszli mię słuchał, nauczysz się: a jeśli przyłożysz myśli twej, mądrym będziesz.
34
Si inclináveris aurem tuam, excípies doctrínam: et si diléxeris audíre, sápiens eris.
Jeśli nakłonisz ucha twego, pojmiesz naukę, a jeślić miło będzie słuchać, mądrym zostaniesz.
35
In multitúdine presbyterórum prudéntium sta, et sapiéntiæ illórum ex corde coniúngere, ut omnem narratiónem Dei possis audíre, et provérbia laudis non effúgiant a te.
Stawaj w gromadzie starców roztropnych, a przyłączaj się z serca mądrości ich: abyś wszelką powieść Bozką słyszeć mógł, a przypowieści chwały godne, abyć tajne nie były.
36
Et si víderis sensátum, evígila ad eum, et gradus ostiórum illíus éxterat pes tuus.
A ujrzyszli mądrego, porań się do niego, a noga twoja niechaj trze progi drzwi jego.
37
Cogitátum tuum habe in præcéptis Dei, et in mandátis illíus máxime assíduus esto: et ipse dabit tibi cor, et concupiscéntia sapiéntiæ dábitur tibi.
Myśl twoję miej w przykazaniu Bożem, i w mandaciech jego nabarziej bądź ustawiczny: a on tobie da serce, i pożądanie mądrości będzie dano tobie.
1
Noli fácere mala, et non te apprehéndent.
Nie czyń złych rzeczy, a nie imą się ciebie,
2
Discéde ab iníquo, et defícient mala abs te.
Odstąp od nieprawnego, a odstąpią złe od ciebie.
3
Fili, non sémines mala in sulcis iniustítiæ, et non metes ea in séptuplum.
Synu nie siej złości na zagoniech niesprawiedliwości, a nie będziesz ich żął siedmiorako.
4
Noli quǽrere a Dómino ducátum, neque a rege cáthedram honóris.
Nie proś zwierzchności od Pana, ani żadnej stolice od króla.
5
Non te iustífices ante Deum, quóniam ágnitor cordis ipse est: et penes regem noli velle vidéri sápiens.
Nie czyń się sprawiedliwym przed Bogiem, bo poznawca serca on jest: a przed królem nie chciej być widzian mądrym.
6
Noli quǽrere fíeri iudex, nisi váleas virtúte irrúmpere iniquitátes: ne forte extiméscas fáciem poténtis, et ponas scándalum in æquitáte tua.
Nie staraj się abyś był sędzią, ażbyś mógł mocą przełomie nieprawości: byś się snać nie uląkł osoby możnego, i nie uczynił zgorszenia w sprawiedliwości twojej.
7
Non pecces in multitúdinem civitátis, nec te immíttas in pópulum,
Nie grzesz przeciwko mnóstwu miasta, ani się wdawaj między lud,
8
neque álliges duplícia peccáta: nec enim in uno eris immúnis.
Ani wiąż dwojakich grzechów: bo i za jeden wolen nie będziesz.
9
Noli esse pusillánimis in ánimo tuo:
Nie bądź bojaźliwym na umyśle twoim:
10
exoráre, et fácere eleemósynam ne despícias.
Modlić się i jałmużny czynić nie opuszczaj.
11
Ne dicas: In multitúdine múnerum meórum respíciet Deus, et offerénte me Deo altíssimo, múnera mea suscípiet.
Nie mów: za wielkością darów moich wejrzy Bóg, a gdy będę ofiarował Bogu Nawyższemu: przyjmie dary moje.
12
Non irrídeas hóminem in amaritúdine ánimæ: est enim qui humíliat et exáltat, circumspéctor Deus.
Nie naśmiewaj się z człowieka w gorzkości dusze: bo jest, który, uniża, i podwyższa Bóg wszystko widzący.
13
Noli amáre mendácium advérsus fratrem tuum: neque in amícum simíliter fácias.
Nie orz kłamstwa przeciw bratu twemu: ani przeciw przyjacielowi tak czyń.
14
Noli velle mentíri omne mendácium: assidúitas enim illíus non est bona.
Nie chciej kłamać wszelakiem kłamstwem: bo ustawiczność jego nie jest dobra.
15
Noli verbósus esse in multitúdine presbyterórum, et non íteres verbum in oratióne tua.
Nie bądź wielomownym w gromadzie starych, a nie powtarzaj słów na modlitwie twojej.
16
Non óderis laboriósa ópera, et rusticatiónem creátam ab Altíssimo.
Nie miej w nienawiści robót pracowitych, ani sprawowania rolej postanowionego od nawyższego,
17
Non te réputes in multitúdine indisciplinatórum.
Nie licz się w gromady niekarnych.
18
Meménto iræ, quóniam non tardábit.
Pamiętaj na gniew że nie omieszka.
19
Humília valde spíritum tuum: quóniam vindícta carnis ímpii, ignis et vermis.
Uniżaj barzo ducha twego: bo pomsta ciała złośliwego ogień i robak.
20
Noli prævaricári in amícum pecúniam differéntem, neque fratrem caríssimum auro spréveris.
Nie wykraczaj na przeciwko przyjacielowi odwłaczającemu pieniądze, ani brata namilszego dla złota nie wzgardzaj.
21
Noli discédere a mulíere sensáta et bona, quam sortítus es in timóre Dómini: grátia enim verecúndiæ illíus super aurum.
Nie odłączaj się od żony mądrej i dobrej, którejeś dostał w bojaźni Pańskiej: bo wdzięczność jej wstydliwości nad złoto.
22
Non lædas servum in veritáte operántem, neque mercenárium dantem ánimam suam.
Nie obrażaj czeladnika wiernie pracującego ani najemnika wydawającego duszę swą.
23
Servus sensátus sit tibi diléctus quasi ánima tua: non defráudes illum libertáte, neque ínopem derelínquas illum.
Sługa mądry niech ci będzie mił jako dusza twoja: nie omylaj go w wolności, i nie zostawuj go w ubóstwie,
24
Pécora tibi sunt? atténde illis: et si sunt utília, persevérent apud te.
Masz dobytek? przyglądajże go: a jeśli jest pożyteczny, niech trwa u ciebie.
25
Fílii tibi sunt? érudi illos, et curva illos a puerítia illórum.
Masz syny? ćwicz je, a nachylaj ich z dzieciństwa ich.
26
Fíliæ tibi sunt? serva corpus illárum, et non osténdas hílarem fáciem tuam ad illas.
Masz córki, strzeżże ciała ich, a nie okazuj im wesołej twarzy.
27
Trade fíliam, et grande opus féceris: et hómini sensáto da illam.
Wydaj córkę, a wielką rzecz sprawisz, a daj ją za człowieka roztropnego.
28
Múlier si est tibi secúndum ánimam tuam, non proícias illam: et odíbili non credas te. In toto corde tuo
Jeśli masz żonę według dusze twojej, nie porzucaj jej: a nie zwierzaj się tej, której nienawidzisz.
29
honóra patrem tuum, et gémitus matris tuæ ne obliviscáris:
Ze wszystkiego serca twego czci ojca twego, a nie zapominaj stękania matki twojej.
30
meménto quóniam nisi per illos natus non fuísses: et retríbue illis, quómodo et illi tibi.
Pomni, żebyś się był nie narodził: by nie przez nie: i oddawaj im jako i oni tobie.
31
In tota ánima tua time Dóminum, et sacerdótes illíus sanctífica.
Ze wszystkiej dusze twojej bój się Pana, a kapłany jego miej za święte.
32
In omni virtúte tua dílige eum qui te fecit: et minístros eius ne derelínquas.
Ze wszystkiej siły twojej miłuj tego, który cię uczynił, a sług jego nie opuszczaj.
33
Honóra Deum ex tota ánima tua, et honorífica sacerdótes, et propúrga te cum bráchiis.
Czci Boga ze wszystkiej dusze twojej, a czci kapłany, a oczyściaj się ramiony.
34
Da illis partem, sicut mandátum est tibi, primitiárum et purgatiónis: et de negligéntia tua purga te cum paucis.
Dawaj im część jakoś rozkazano pierwiastek, i oczyścienia, a za niedbałości twoje oczyść się z niewielą.
35
Datum brachiórum tuórum, et sacrifícium sanctificatiónis ófferes Dómino, et inítia sanctórum:
Dar łopatek twoich, i ofiarę poświęcenia ofiarujesz Panu, i pierwiastki rzeczy świętych:
36
et páuperi porríge manum tuam, ut perficiátur propitiátio et benedíctio tua.
I ubogiemu ściągni rękę twoję, aby się wykonało ubłaganie i błogosławieństwo twoje.
37
Grátia dati in conspéctu omnis vivéntis, et mórtuo non prohíbeas grátiam.
Wdzięczność datku przed oczyma u każdego żywiącego, a umarłemu nie zabraniaj łaski.
38
Non desis plorántibus in consolatióne, et cum lugéntibus ámbula.
Nie zaniechiwaj płaczących cieszyć, a z płaczącymi chodź.
39
Non te pígeat visitáre infírmum: ex his enim in dilectióne firmáberis.
Nie leń się nawiedzić chorego: bo ztąd w miłości będziesz utwierdzony.
40
In ómnibus opéribus tuis memoráre novíssima tua, et in ætérnum non peccábis.
We wszystkich sprawach twoich pamiętaj na ostatnie rzeczy twoje, a na wieki nie zgrzeszysz.
1
Non lítiges cum hómine poténte, ne forte íncidas in manus illíus.
Nie wadź się z człowiekiem możnym, byś snać nie wpadł w ręce jego.
2
Non conténdas cum viro locupléte, ne forte contra te constítuat litem tibi:
Nie spieraj się z człowiekiem bogatym, by snać przeciw tobie prawem nie czynił.
3
multos enim pérdidit aurum et argéntum, et usque ad cor regum exténdit et convértit.
Bo mnogich zatraciło złoto i srebro: i aż do serc królewskich przebyło, i wywróciło je.
4
Non lítiges cum hómine linguáto, et non strues in ignem illíus ligna.
Nie swarz się z człowiekiem języcznym, a nie przykładaj drew na ogień jego.
5
Non commúnices hómini indócto, ne male de progénie tua loquátur.
Nie obcuj z nieumiejętnym człowiekiem, aby źle nie mówił o rodzaju twoim,
6
Ne despícias hóminem averténtem se a peccáto, neque impróperes ei: meménto quóniam omnes in correptióne sumus.
Nie wzgardzaj człowieka, który się odwraca od grzechu, ani mu urągaj, pomni, żeśmy wszyscy godni karania.
7
Ne spernas hóminem in sua senectúte: étenim ex nobis senéscunt.
Nie gardź człowiekiem w starości jego: bo i z nas się zstarzeją.
8
Noli de mórtuo inimíco tuo gaudére: sciens quóniam omnes mórimur, et in gáudium nólumus veníre.
Nie raduj się z śmierci nieprzyjaciela twego: wiedząc, że wszyscy umieramy, a do wesela przyjść nie chcemy.
9
Ne despícias narratiónem presbyterórum sapiéntium, et in provérbiis eórum conversáre:
Nie lekce waż powieści starców mądrych, a w przypovieściach ich baw się.
10
ab ipsis enim disces sapiéntiam, et doctrínam intelléctus, et servíre magnátis sine queréla.
Bo się od nich nauczysz mądrości i nauki rozumu i służyć panom bez przygany.
11
Non te prætéreat narrátio seniórum: ipsi enim didicérunt a pátribus suis:
Nie puszczaj mimo się powieści starszych: bo się oni nauczyli od ojców swoich:
12
quóniam ab ipsis disces intelléctum, et in témpore necessitátis dare respónsum.
Bo od nich nauczysz się rozumu, i dawać odpowiedź czasu potrzeby.
13
Non incéndas carbónes peccatórum árguens eos, et ne incendáris flamma ignis peccatórum illórum.
Nie rozpalaj węgla grzeszników karząc je, i nie zapalaj się płomieniem ognia grzechów ich.
14
Ne contra fáciem stes contumeliósi, ne sédeat quasi insidiátor ori tuo.
Nie sprzeciwiaj się człowiekowi potwarnemu, aby nie siadł jako nieprzyjaciel przeciw ustam twoim.
15
Noli fœnerári hómini fortióri te: quod si fœneráveris, quasi pérditum habe.
Nie pożyczaj człowiekowi nad cię możniejszemu: a jeśli pożyczysz, miej za rzecz straconą.
16
Non spóndeas super virtútem tuam: quod si spopónderis, quasi restítuens cógita.
Nie ręcz nad przemożenie twoje: a jeśliś ręczył, obmyślaj jakobyś miał zapłacić.
17
Non iúdices contra iúdicem: quóniam secúndum quod iustum est iúdicat.
Nie sądź przeciw sędziemu: ponieważ według sprawiedliwości sądzi.
18
Cum audáce non eas in via, ne forte gravet mala sua in te: ipse enim secúndum voluntátem suam vadit, et simul cum stultítia illíus péries.
Nie chodź w drogę z człowiekiem śmiałym, by snać nie zwalił złości swoich na cię: bo on idzie według wolej swojej a wespół z jego szaleństwem zginiesz.
19
Cum iracúndo non fácias rixam, et cum audáce non eas in desértum: quóniam quasi nihil est ante illum sanguis, et ubi non est adiutórium, elídet te.
Nie będziesz się wadził z gniewliwym, a z śmiałym nie chodź na puszczą: bo jako nic w oczach jego jest krew, a gdzie niemasz ratunku zabije cię.
20
Cum fátuis consílium non hábeas: non enim póterunt dilígere nisi quæ eis placent.
Z głupimi nie miej rady: abowiem nie może się im podobać, jeno co im miło.
21
Coram extráneo ne fácias consílium: nescis enim quid páriet.
Przed obcym nie miej rady: bo nie wiesz co urodzi.
22
Non omni hómini cor tuum maniféstes, ne forte ínferat tibi grátiam falsam, et conviciétur tibi.
Nie każdemu człowiekowi otwarzaj serca twego: być snadź nie oddał łaską fałszywą, a nie szkalował cię.
1
Non zeles mulíerem sinus tui, ne osténdat super te malítiam doctrínæ nequam.
Nie miej w podejrzeniu niewiasty łona twego, aby nie okazała nad tobą złości nauki złej.
2
Non des mulíeri potestátem ánimæ tuæ, ne ingrediátur in virtútem tuam, et confundáris.
Nie dawaj niewieście mocy nad duszą twą, aby nie wstąpiła na siłę twoję, i byłbyś zawstydzony.
3
Ne respícias mulíerem multívolam, ne forte íncidas in láqueos illíus.
Nie patrz na niewiastę wielochciwą, byś snać nie wpadł w sidła jej.
4
Cum saltatríce ne assíduus sis, nec áudias illam, ne forte péreas in efficácia illíus.
Z tanecznicą nie bądź ustawiczny, ani jej słuchaj, byś snać nie zginął jej potężnością.
5
Vírginem ne conspícias, ne forte scandalizéris in decóre illíus.
Nie patrz na pannę, abyś się nie zgorszył z jej piękności.
6
Ne des fornicáriis ánimam tuam in ullo, ne perdas te et hereditátem tuam.
Nie daj dusze twojej niwczem wszetecznicam: abyś się nie zagubił i dziedzictwa twego.
7
Noli circumspícere in vicis civitátis, nec oberráveris in platéis illíus.
Nie poglądaj po ulicach miasta, ani się przebiegaj po rynkach jego.
8
Avérte fáciem tuam a mulíere compta, et ne circumspícias spéciem aliénam.
Odwróć oblicze twoje od niewiasty pięknie ubranej, a nie przypatruj się cudzej piękności,
9
Propter spéciem mulíeris multi periérunt: et ex hoc concupiscéntia quasi ignis exardéscit.
Wiele ludzi zginęło dla piękności niewieściej: a ztąd się pożądliwość zapala jako ogień.
10
Omnis múlier, quæ est fornicária, quasi stercus in via conculcábitur.
Każda niewiasta która jest nierządna, jako gnój na drodze podeptana będzie.
11
Spéciem mulíeris aliénæ multi admiráti, réprobi facti sunt: collóquium enim illíus quasi ignis exardéscit.
Piękności cudzej niewiasty wiełe dziwując się stali się złośliwemi, bo rozmowa z nią jako ogień się rozpala.
12
Cum aliéna mulíere ne sédeas omníno, nec accúmbas cum ea super cúbitum:
Z cudzą niewiastą, zgoła nie siadaj, ani siedź z nią podparwszy się łokcia:
13
et non altercéris cum illa in vino, ne forte declínet cor tuum in illam, et sánguine tuo labáris in perditiónem.
Ani z nią sporu wiedź nawinie by się snadź nie skłoniło ku niej serce twoje, a upadłbyś w zatracenie przez krew twoję.
14
Ne derelínquas amícum antíquum: novus enim non erit símilis illi.
Nie opuszczaj starego przyjaciela; bowiem nowy nie będzie mu podobny.
15
Vinum novum, amícus novus: veteráscet, et cum suavitáte bibes illud.
Nowe wino przyjaciel nowy: podstarzeje, a z rozkoszą pić je będziesz.
16
Non zeles glóriam, et opes peccatóris: non enim scis quæ futúra sit illíus subvérsio.
Nie zajrzy chwały i bogactw złośliwemu: bo nie wiesz które ma być wywrócenie jego.
17
Non pláceat tibi iniúria iniustórum, sciens quóniam usque ad ínferos non placébit ímpius.
Nie kochaj się w krzywdzie niesprawiedliwych, wiedząc, że aż do piekła nie będzie się podobał niezbożny.
18
Longe abésto ab hómine potestátem habénte occidéndi, et non suspicáberis timórem mortis.
Daleko bądź do człowieka, który ma moc zabić, a nie będziesz się obawiał bojaźni śmierci.
19
Et si accésseris ad illum, noli áliquid commíttere, ne forte áuferat vitam tuam.
A jeśli przystaniesz do niego, nie dopuszczaj się niczego, być snać nie odjął żywota twego.
20
Communiónem mortis scito: quóniam in médio laqueórum ingrediéris, et super doléntium arma ambulábis.
Wiedz o pospolitości śmierci: bo przez pośrodek sideł będziesz chodził, a po zbrojach ludzi bolejących będziesz się przechodził.
21
Secúndum virtútem tuam cave te a próximo tuo, et cum sapiéntibus et prudéntibus tracta.
Wedle możności twej waruj się od bliźniego twego, a z mądrymi i roztropnymi miewaj sprawy.
22
Viri iusti sint tibi convívæ, et in timóre Dei sit tibi gloriátio:
Ludzie sprawiedliwe miewaj u stołu swego, a w bojaźni Pańskiej niech będzie chluba twoja,
23
et in sensu sit tibi cogitátus Dei, et omnis enarrátio tua in præcéptis Altíssimi.
A w rozumie niech ci będzie myśl o Bogu, a wszystka rozmowa twoja o przykazaniu Nawyższego.
24
In manu artíficum ópera laudabúntur, et princeps pópuli in sapiéntia sermónis sui, in sensu vero seniórum verbum.
Z ręki rzemieślników robotę chwalić będą, a przełożonego nad ludem z mądrości mowy jego, a słowo z roztropności starszych.
25
Terríbilis est in civitáte sua homo linguósus: et temerárius in verbo suo odíbilis erit.
Straszny jest w mieście swem człowiek języczny, a niebaczny w mowie obrzydły będzie.
1
Iudex sápiens iudicábit pópulum suum, et principátus sensáti stábilis erit.
Sędzia mądry będzie sądził lud swój, a przełożeństwo roztropnego stałe będzie.
2
Secúndum iúdicem pópuli, sic et minístri eius: et qualis rector est civitátis, tales et inhabitántes in ea.
Jaki jest sędzia ludu, tacy też słudzy jego: a jaki przełożony miasta, tacy i mieszkający w niem.
3
Rex insípiens perdet pópulum suum: et civitátes inhabitabúntur per sensum poténtium.
Król nieumiejętny potraci lud swój: a miasta osadzone będą roztropnością mądrych.
4
In manu Dei potéstas terræ: et útilem rectórem suscitábit in tempus super illam.
W ręce Bożej władza nad ziemią: i pożytecznego sprawcę wzbudzi nad nią na czas.
5
In manu Dei prospéritas hóminis, et super fáciem scribæ impónet honórem suum.
W ręce Bożej szczęście człowiecze, a na osobę człowieka uczonego włoży sławę jego.
6
Omnis iniúriæ próximi ne memíneris, et nihil agas in opéribus iniúriæ.
Nie pamiętaj każdej krzywdy bliźniego, a nie czyń nic w sprawach krzywdy.
7
Odíbilis coram Deo est et homínibus supérbia: et exsecrábilis omnis iníquitas géntium.
Omierzła jest pycha przed Bogiem i przed ludźmi, i brzydliwa wszelka niesprawiedliwość narodów,
8
Regnum a gente in gentem transfértur propter iniustítias, et iniúrias, et contumélias, et divérsos dolos.
Królestwo bywa przenaszane od narodu do narodu, dla niesprawiedliwości i krzywd, i potwarzy, i rozmaitych zdrad.
9
Aváro autem nihil est sceléstius. Quid supérbit terra et cinis?
A nad łakomego nic niemasz gorszego. Przeczże się pyszni ziemia i popiół?
10
Nihil est iníquius quam amáre pecúniam: hic enim et ánimam suam venálem habet, quóniam in vita sua proiécit íntima sua.
Nic nie jest złościwszego jako miłować pieniądze. Bo ten i duszę swą ma przedajną? gdyż w żywocie swoim wyrzucił wnętrzności swoje.
11
Omnis potentátus brevis vita: languor prolíxior gravat médicum.
Wszystkich mocarzów krótki żywot. Długa niemoc obciąża lekarza.
12
Brevem languórem præcídit médicus: sic et rex hódie est, et cras moriétur.
Krótką niemoc odcina lekarz: tak i król dziś jest: a jutro umrze.
13
Cum enim moriétur homo, hereditábit serpéntes, et béstias, et vermes.
Bo kiedy człowiek umrze, odziedziczy węże i bestye i robaki.
14
Inítium supérbiæ hóminis, apostatáre a Deo:
Początek pychy człowieczej odstąpić od Boga.
15
quóniam ab eo, qui fecit illum, recéssit cor eius: quóniam inítium omnis peccáti est supérbia: qui tenúerit illam, adimplébitur maledíctis, et subvértet eum in finem.
Bo od tego, który go uczynił odstąpiło serce jego. Bo pycha jest początkiem grzechu każdego: kto się jej trzymać będzie, pełen będzie przeklęctwa, a na koniec go wywróci.
16
Proptérea exhonorávit Dóminus convéntus malórum, et destrúxit eos usque in finem.
Przeto Pan pohańbia zbory złych ludzi, i zepsował je do końca.
17
Sedes ducum superbórum destrúxit Deus, et sedére fecit mites pro eis.
Stolice książąt pysznych wywrócił Bóg, a na ich miejsce pokorne posadził.
18
Radíces géntium superbárum arefécit Deus, et plantávit húmiles ex ipsis géntibus.
Korzenie pysznych narodów ususzył Bóg, a wszczepił pokorne z tychże narodów.
19
Terras géntium evértit Dóminus, et pérdidit eas usque ad fundaméntum.
Ziemie narodów wywrócił Pan, i wytracił je aż do gruntu:
20
Arefécit ex ipsis, et dispérdidit eos, et cessáre fecit memóriam eórum a terra.
Wysuszył z nich i wytracił je, i wygładził pamiątkę ich z ziemie.
21
Memóriam superbórum pérdidit Deus, et relíquit memóriam humílium sensu.
Pamiątkę pysznych wytracił Bóg, i zostawił pamiątkę pokornych umysłem.
22
Non est creáta homínibus supérbia, neque iracúndia natióni mulíerum.
Nie jest stworzona dla ludzi pycha: ani gniew dla narodu niewieściego.
23
Semen hóminum honorábitur hoc, quod timet Deum: semen autem hoc exhonorábitur, quod prǽterit mandáta Dómini.
Nasienie ludzi to uczczone będzie, które się Boga boi, a to nasienie bezeczci będzie, które przestępuje Pańskie przykazanie.
24
In médio fratrum rector illórum in honóre: et qui timent Dóminum, erunt in óculis illíus.
Między bracią rządzca ich we czci: a którzy się boją Pana, będą w oczach jego.
25
Glória dívitum, honoratórum, et páuperum, timor Dei est.
Chluba bogatych, poczciwych, i ubogich, jest bojaźń Boża:
26
Noli despícere hóminem iustum páuperem, et noli magnificáre virum peccatórem dívitem.
Nie gardź człowiekiem sprawiedliwym ubogim, ani sobie waż człowieka grzesznego bogatego.
27
Magnus, et iudex, et potens est in honóre: et non est maior illo, qui timet Deum.
Wielki i sędzia i możny jest w uczciwości: a z nich niemasz więtszego nad tego, który się Boga boi.
28
Servo sensáto líberi sérvient: et vir prudens, et disciplinátus non murmurábit corréptus, et ínscius non honorábitur.
Niewolnikowi mądremu wolni służyć będą: a mąż roztropny i ćwiczony nie będzie szemrał strofowany: a nieuk nie będzie uczczony.
29
Noli extóllere te in faciéndo ópere tuo, et noli cunctári in témpore angústiæ.
Nie wynoś się w czynieniu roboty twojej: ani się ociągaj czasu niedostatku.
30
Mélior est qui operátur, et abúndat in ómnibus, quam qui gloriátur et eget pane.
Lepszy jest co robi, a ma dosyć wszystkiego: niż co się pyszni a nie ma i chleba.
31
Fili in mansuetúdine serva ánimam tuam, et da illi honórem secúndum méritum suum.
Synu w cichości zachowaj duszę twoję, a miej ją w uczciwości według godności jej.
32
Peccántem in ánimam suam quis iustificábit? et quis honorificábit exhonorántem ánimam suam?
Grzeszącego przeciw duszy swojej kto usprawiedliwi? a kto uczci nie czczącego dusze swojej?
33
Pauper gloriátur per disciplínam et timórem suum: et est homo qui honorificátur propter substántiam suam.
Ubogi dla swej nauki i bojaźni wsławion bywa: a jest człowiek którego czczą dla majętności jego.
34
Qui autem gloriátur in paupertáte, quanto magis in substántia? et qui gloriátur in substántia, paupertátem vereátur.
A kto jest wsławion w ubóstwie, jako daleko więcej w bogactwie: lecz kto jest wsławion dla majętności, niech się ubóstwa boi.
1
Sapiéntia humiliáti exaltábit caput illíus, et in médio magnatórum consedére illum fáciet.
Mądrość uniżonego wywyższy głowę jego: i w pośrodku wielkich Panów posadzi go.
2
Non laudes virum in spécie sua, neque spernas hóminem in visu suo.
Nie chwał człowieka z piękności jego, ani gardź człowiekiem dla osoby jego,
3
Brevis in volatílibus est apis, et inítium dulcóris habet fructus illíus.
Maluczka jest pszczoła między latającymi, a przodek słodkości ma owoc jej.
4
In vestítu ne gloriéris unquam, nec in die honóris tui extolláris: quóniam mirabília ópera Altíssimi solíus, et gloriósa, et abscónsa, et invísa ópera illíus.
Nie chlub się nigdy w odzieniu, ani się wynoś w dzień poczciwości twojej: bo dziwne są sprawy samego Nawyższego, a chwalebne i skryte i niewidome są uczynki jego.
5
Multi tyránni sedérunt in throno, et insuspicábilis portávit diadéma.
Wiele okrutników usiadło na stolicy, a ten, o którym nic nie myśłono, odniósł koronę.
6
Multi poténtes oppréssi sunt válide, et gloriósi tráditi sunt in manus alterórum.
Wiele możnych gwałtownie są ściśnieni, a zacni ludzie dani są w ręce innych
7
Priúsquam intérroges, ne vitúperes quemquam: et cum interrogáveris, córripe iuste.
Nie gań nikogo pierwej niż się wywiesz, a wywiedziawszy się, strofuj sprawiedliwie.
8
Priúsquam áudias, ne respóndeas verbum: et in médio sermónum ne adícias loqui.
Pierwej niż wysłuchasz nie odpowiadaj słowa: a w pośrodku mów nie wtrącaj się.
9
De ea re, quæ te non moléstat, ne certéris: et in iudício peccántium ne consístas.
Nie wadź się o to co cię nie dolega: a nie postawaj w sądzie grzeszników.
10
Fili ne in multis sint actus tui: et si dives fúeris, non eris immúnis a delícto. Si enim secútus fúeris, non apprehéndes: et non effúgies, si præcucúrreris.
Synu nie zabawiaj się wielą spraw a jeśli będziesz bogatym, nie będziesz wolny od występku: bo jeśli ścigać będziesz, nie dościgniesz: a choćbyś wybieżał, nie wybiegasz się.
11
Est homo labórans, et festínans, et dolens ímpius, et tanto magis non abundábit.
Jest człowiek pracujący i śpieszący się i bolejący niezbożnik, a tem więcej się nie zbogaci.
12
Est homo márcidus egens recuperatióne, plus defíciens virtúte, et abúndans paupertáte:
Jest człowiek leniwy, ratunku potrzebujący na sile barziej schodzący, a dosyć ubóstwa mający:
13
et óculus Dei respéxit illum in bono, et eréxit eum ab humilitáte ipsíus, et exaltávit caput eius: et miráti sunt in illo multi, et honoravérunt Deum.
A oko Bozkie wejrzało nań ku dobremu, i podniósł go od uniżenia jego, i podwyższył głowę jego: i dziwowali mu się wiele, i dali cześć Bogu.
14
Bona et mala, vita et mors, paupértas et honéstas a Deo sunt.
Dobre i złe, żywot i śmierć, ubóstwo i bogactwa, od Pana pochodzą.
15
Sapiéntia et disciplína, et sciéntia legis apud Deum. Diléctio, et viæ bonórum apud ipsum.
Mądrość i nauka, i umiejętność zakonu u Boga, miłość i drogi dobre od niego.
16
Error et ténebræ peccatóribus concreáta sunt: qui autem exsúltant in malis, consenéscunt in malo.
Grzesznikom błąd i cienności wrodzone są: a którzy się radują we złych rzeczach, starzeją się w złości.
17
Dátio Dei pérmanet iustis, et proféctus illíus succéssus habébit in ætérnum.
Dar Boży trwa sprawiedliwym, a pomnożenie powodzić się będzie na wieki.
18
Est qui locupletátur parce agéndo, et hæc est pars mercédis illíus.
Jest który się bogaci skąpo żyjąc, a ta jest część zapłaty jego,
19
In eo quod dicit: Invéni réquiem mihi, et nunc manducábo de bonis meis solus:
W tem co mówi: Nalazłem sobie odpoczynienie, a teraz będę sani używał dobra mego:
20
et nescit quod tempus prætériet, et mors appropínquet, et relínquat ómnia áliis, et moriétur.
A nie wie, że czas przeminie, a śmierć się przybliża, i wszystko innym zostawi, i umrze.
21
Sta in testaménto tuo, et in illo collóquere, et in ópere mandatórum tuórum veterásce.
Trwaj w postanowieniu twojem, a rozmawiaj o niem, i starzej się w uczynku przykazań tobie danych.
22
Ne mánseris in opéribus peccatórum: confíde autem in Deo, et mane in loco tuo.
Nie trwaj w uczynkach grzeszników. A ufaj Bogu, a mieszkaj na miejscu twojem.
23
Fácile est enim in óculis Dei súbito honestáre páuperem.
Bo łacno jest w oczach Bozkich natychmiast uczcić ubogiego.
24
Benedíctio Dei in mercédem iusti festínat, et in hora velóci procéssus illíus fructíficat.
Błogosławienie Boże prędkie jest ku zapłacie pobożnego, a w krótkim czasie postępek jego pożytek czyni.
25
Ne dicas: Quid est mihi opus? et quæ erunt mihi ex hoc bona?
Nie mów: Cóż po mnie, a cóż odtąd będzie dobre go?
26
Ne dicas: Suffíciens mihi sum: et quid ex hoc pessimábor?
Nie mów: Mani dostatek: a cóż im się odtąd przyda złego?
27
In die bonórum ne ímmemor sis malórum: et in die malórum ne ímmemor sis bonórum:
W dzień dobrego, nie zapominaj złego, a w dzień złego nie zapominaj dobrego.
28
quóniam fácile est coram Deo in die óbitus retribúere unicuíque secúndum vias suas.
Bo łacno jest przed Bogiem w dzień śmierci zapłacić każdemu według dróg jego.
29
Malítia horæ obliviónem facit luxúriæ magnæ, et in fine hóminis denudátio óperum illíus.
Złość godziny przynosi zapamiętanie zbytku wielkiego: a przy skończeniu człowieczem odkucie uczynków jego.
30
Ante mortem ne laudes hóminem quemquam: quóniam in fíliis suis agnóscitur vir.
Nie chwal przed śmiercią żadnego człowieka: bo w syniech swych poznan bywa mąż.
31
Non omnem hóminem indúcas in domum tuam: multæ enim sunt insídiæ dolósi.
Nie każdego człowieka wprowadzaj do domu swego: bo wiele jest chytrości zdradliwego.
32
Sicut enim erúctant præcórdia fœténtium, et sicut perdix indúcitur in cáveam, et ut cáprea in láqueum: sic et cor superbórum, et sicut prospéctor videns casum próximi sui.
Jako bowiem wypuszczają smród wnętrzności śmierdzących ludzi, i jako kuropatwę wprowadzają w klatkę, i jako sarnę w sidło: tak i serce pysznych ludzi, i jako stróż widzący upadek bliźniego swego.
33
Bona enim in mala convértens insidiátur, et in eléctis impónet máculam.
Dobre bowiem rzeczy we złe obracając zakłada zdrady, a w rzeczach wybranych włoży zmazę.
34
A scintílla una augétur ignis, et ab uno dolóso augétur sanguis: homo vero peccátor sánguini insidiátur.
Od jednej iskierki rozżarza się ogień, i od jednego zdradliwego mnoży się krew: a człowiek grzeszny godzi na krew.
35
Atténde tibi a pestífero, fábricat enim mala: ne forte indúcat super te subsannatiónem in perpétuum.
Strzeż się zaraźliwego: bowiem knuje złości, by snać nacię nie przywiódł pośmiewiska na wieki.
36
Admítte ad te alienígenam: et subvértet te in túrbine, et abalienábit te a tuis própriis.
Przypuść do siebie cudzoziemca, i wywróci cię w wichrze, i oddali cię od twego własnego.
1
Si beneféceris, scito cui féceris, et erit grátia in bonis tuis multa.
Jeśli uczynisz dobrze, wiedz komu uczynisz, i będzie wielka łaska w dobrach twoich.
2
Bénefac iusto, et invénies retributiónem magnam: et si non ab ipso, certe a Dómino.
Czyń dobrze sprawiedliwemu, a odniesiesz zapłatę wielką, jeśli nie od niego, pewnie od Pana.
3
Non est enim ei bene qui assíduus est in malis, et eleemósynas non danti: quóniam et Altíssimus ódio habet peccatóres, et misértus est pœniténtibus.
Bo nie dobrze się dzieje temu, który ustawiczny jest we złościach, i który jałmużny nie daje: ponieważ i nawyższy ma w nienawiści grzeszne, a zmiłował się nad pokutującymi.
4
Da misericórdi, et ne suscípias peccatórem: et ímpiis et peccatóribus reddet vindíctam, custódiens eos in diem vindíctæ.
Dawaj miłosiernemu, a nie wspomagaj grzesznika. I niezbożnym i grzesznikom odda pomstę, zachowując je na dzień pomsty.
5
Da bono, et non recéperis peccatórem.
Dawaj dobremu, a nie wspomagaj grzesznika.
6
Bénefac húmili, et non déderis ímpio: próhibe panes illi dari, ne in ipsis poténtior te sit:
Czyń pokornemu dobrze, a nie dawaj niepobożnemu: zakaż mu dawać chleba, aby przezeń nie był mocniejszy nad cię:
7
nam duplícia mala invénies in ómnibus bonis, quæcúmque féceris illi: quóniam et Altíssimus ódio habet peccatóres, et ímpiis reddet vindíctam.
Bo tyle dwoje złego odniesiesz za wszystko dobre któreś mu uczynił: bo i Nawyższy nienawidzi złośników, i niezbożnym odda pomstę.
8
Non agnoscétur in bonis amícus, et non abscondétur in malis inimícus.
Nie poznać będzie przyjaciela czasu szczęśliwego, ani się zatai nieprzyjaciel czasu przeciwnego.
9
In bonis viri, inimíci illíus in tristítia: et in malítia illíus, amícus ágnitus est.
W szczęściu męża, nieprzyjaciele jego w smutku, a w nieszczęściu jego przyjaciel poznan jest.
10
Non credas inimíco tuo in ætérnum: sicut enim æraméntum ærúginat nequítia illíus:
Nie wierz na wieki nieprzyjacielowi twemu: bo jako miedź rdzewieje złość jego:
11
et si humiliátus vadat curvus, ádice ánimum tuum, et custódi te ab illo.
A choćby upokorzony skurczywszy się chodził, miej się ty na pieczy, a strzeż się go.
12
Non státuas illum penes te, nec sédeat ad déxteram tuam, ne forte convérsus in locum tuum, inquírat cáthedram tuam: et in novíssimo agnósces verba mea, et in sermónibus meis stimuléris.
Nie stawiaj go podle siebie, a niech nie siedzi na prawicy twojej, by snać obróciwszy się do miejsca twego
13
Quis miserébitur incantatóri a serpénte percússo, et ómnibus qui apprópiant béstiis? et sic qui comitátur cum viro iníquo, et obvolútus est in peccátis eius.
Któż się zlituje nad zaklinaczem, którego wąż ukąsi, i nad wszystkiemi, którzy się ku zwierzom przystępują? Także i nad tym, który towarzyszy ze złym człowiekiem, a uwikłał się w grzechach jego.
14
Una hora tecum permanébit: si autem declináveris, non supportábit.
Na jedne godzinę będzie trwał przy tobie, ale jeśli się pochylisz nie dotrwa.
15
In lábiis suis indúlcat inimícus, et in corde suo insidiátur ut subvértat te in fóveam.
Łagodnie mówi wargami swemi nieprzyjaciel, a w sercu swem godzi jakoby cię w dół wtrącił.
16
In óculis suis lacrymátur inimícus: et si invénerit tempus, non satiábitur sánguine.
Płacze oczyma swemi nieprzyjaciel: ale jeśli trafi na czas, nie nasyci się krwie:
17
Et si incúrrerint tibi mala, invénies eum illic priórem.
A jeśli cię potka co złego, najdziesz go tam pierwszego.
18
In óculis suis lacrymátur inimícus, et quasi ádiuvans suffódiet plantas tuas.
Oczyma swemi płacze nieprzyjaciel, a wrzkomo ratując będzie podkopywał stopy twoje.
19
Caput suum movébit, et plaudet manu, et multa susúrrans commutábit vultum suum.
Głową swą będzie chwiał, i klaskał ręką, a wiele szepcąc odmieni oblicze swoje.
1
Qui tetígerit picem, inquinábitur ab ea: et qui communicáverit supérbo, índuet supérbiam.
Kto się smoły dotknie, pomaże się od niej: a kto ma z pysznym towarzystwo, oblecze się w pychę.
2
Pondus super se tollet, qui honestióri se commúnicat. Et ditióri te ne sócius fúeris.
Brzemię na się kładzie kto z poczciwszym nad się spółkuje: I bogatszemu nad cię nie bądź towarzyszem.
3
Quid communicábit cácabus ad ollam? quando enim se collíserint, confringétur.
Co za towarzystwo ma kocieł z garncem? bo kiedy w się uderzą, stłucze się.
4
Dives iniúste egit, et fremet: pauper autem læsus tacébit.
Bogaty niesprawiedliwie uczynił, i będzie zgrzytał zęboma, a ubogi obrażony milczeć będzie.
5
Si largítus fúeris, assúmet te: et si non habúeris, derelínquet te.
Jeśli będziesz dawał, przyjmie cię, ale jeśli nie będziesz miał, opuści cię.
6
Si habes, convívet tecum, et evacuábit te, et ipse non dolébit super te.
Jeśli masz, będzie używał z tobą, i wytrawi cię, a nie będzie cię żałował.
7
Si necessárius illi fúeris, supplantábit te, et subrídens spem dabit, narrans tibi bona, et dicet: Quid opus est tibi?
Jeśli mu cię będzie potrzeba, podejdzie cię, a uśmiechając się, będzieć nadzieję czynił powiadając ci dobre, i rzecze: A czegoć potrzeba?
8
Et confúndet te in cibis suis, donec te exinániat bis, et ter: et in novíssimo deridébit te, et póstea videns derelínquet te, et caput suum movébit ad te.
I zawstydzi cię potrawami swemi, aż cię wyniszczy po drugie i po trzecie: a na ostatek riaśmieje się z ciebie: a potem widząc opuści cię, a będzie chwiał głową przeciw tobie.
9
Humiliáre Deo, et exspécta manus eius.
Ukorz się Bogu, a czekaj rąk jego.
10
Atténde ne sedúctus in stultítiam humiliéris.
Strzeż się, abyś zwiedziony w głupstwie nie był poniżony.
11
Noli esse húmilis in sapiéntia tua, ne humiliátus in stultítiam seducáris.
Nie uniżaj się w mądrości twojej, byś uniżywszy się nie był zwiedzion w głupstwo.
12
Advocátus a potentióre discéde: ex hoc enim magis te advocábit.
Wezwany od możniejszego, odejdzi: bo cię odtąd więcej wzywać będzie.
13
Ne ímprobus sis, ne impingáris: et ne longe sis ab eo, ne eas in obliviónem.
Nie uprzykrzaj się, abyś odrzucon nie był: a bądź daleko od niego, abyś nie przyszedł w zapamiętanie.
14
Ne retíneas ex æquo loqui cum illo, nec credas multis verbis illíus: ex multa enim loquéla tentábit te, et subrídens interrogábit te de abscónditis tuis.
Nie zwyczaj się zarówno z nim mówić: ani wierz mnogim powieściom jego, bo z długiej rozmowy będzie cię doświadczał, a uśmiechając się będzie cię pytał o tajemnicach twoich,
15
Immítis ánimus illíus conservábit verba tua: et non parcet de malítia, et de vínculis.
Niemiłosierny umysł jego będzie zachowywał słowa twoje: a nie opuści, aby cię trapić i do więzienia dać nie naiaŁ
16
Cave tibi, et atténde diligénter audítui tuo: quóniam cum subversióne tua ámbulas.
Strzeż się a pilnuj tego co słyszysz: bo chodzisz z upadkiem twoim.
17
Audiens vero illa quasi in somnis vide, et vigilábis.
A słuchając tego jako we śnie, patrz i czuj.
18
Omni vita tua dílige Deum, et ínvoca illum in salúte tua.
Przez wszystek żywot twój miłuj Boga, i wzywaj go ku zbawieniu twemu,
19
Omne ánimal díligit símile sibi: sic et omnis homo próximum sibi.
Każde zwierzę miłuje sobie podobne, tak i każdy człowiek bliźniego swego.
20
Omnis caro ad símilem sibi coniungétur, et omnis homo símili sui sociábitur.
Wszelkie ciało przyłączy się ku podobnemu sobie, a wszelki człowiek przyłączy się do podobnego sobie.
21
Si communicábit lupus agno aliquándo, sic peccátor iusto.
Jeśli kiedy wilk z owcą spółkować będzie, tak grzesznik z sprawiedliwym,
22
Quæ communicátio sancto hómini ad canem? aut quæ pars díviti ad páuperem?
Co za spółkowanie świętemu człowiekowi ze psem? abo co za cześć bogatemu z ubogim?
23
Venátio leónis, ónager in erémo: sic et páscua dívitum sunt páuperes.
Osieł leśny jest łowem Iwowi na puszczy: tak pastwiskiem bogaczów są ubodzy.
24
Et sicut abominátio est supérbo humílitas: sic et exsecrátio dívitis pauper.
A jako pysznemu obrzydła jest pokora: tak i ubogi obrzydłość bogatemu.
25
Dives commótus confirmátur ab amícis suis: húmilis autem cum cecíderit, expellétur et a notis.
Bogacz pochylony bywa ratowany od przyjaciół swoich: a nędznik, gdy upadnie, i od znajomych bywa wypędzony.
26
Díviti decépto multi recuperatóres: locútus est supérba, et iustificavérunt illum.
Bogacz, gdy oszukany będzie, ma wiele pomocników: hardzie mówił i usprawiedliwi go:
27
Húmilis decéptus est, ínsuper et argúitur: locútus est sensáte, et non est datus ei locus.
Nędznik oszukany jest nad to, jeszcze nań fukają: mówił roztropnie, a miejsca mu nie dano:
28
Dives locútus est, et omnes tacuérunt, et verbum illíus usque ad nubes perdúcent.
Mówił bogacz, a wszyscy umilkli, i wywyższą aż pod obłoki słowa jego.
29
Pauper locútus est, et dicunt: Quis est hic? et si offénderit, subvértent illum.
Ubogi mówił: i mówią: Któż to jest? a jeśli śle potknie, wywrócą go,
30
Bona est substántia, cui non est peccátum in consciéntia: et nequíssima paupértas in ore ímpii.
Dobrać jest majętność, kto nie ma grzechu na stłumieniu: a złe ubóstwo w uściech złośnika.
31
Cor hóminis immútat fáciem illíus, sive in bona, sive in mala.
Serce człowiecze odmienia twarz jego, bądź ku dobremu, bądź ku złemu.
32
Vestígium cordis boni, et fáciem bonam diffícile invénies, et cum labóre.
Ślad serca dobrego: oblicze dobre, z trudna i z pracą najdziesz.
1
Beátus vir, qui non est lapsus verbo ex ore suo, et non est stimulátus in tristítia delícti.
Błogosławiony mąż, który się nie potknął w słowie ust swoich, i nie jest trapion frasunkiem grzechu.
2
Felix, qui non hábuit ánimi sui tristítiam, et non éxcidit a spe sua.
Szczęśliwy, który nie miał smutku na umyśle swoim, i nie stracił nadzieje swojej.
3
Viro cúpido et tenáci sine ratióne est substántia, et hómini lívido ad quid aurum?
Człowiek chciwy i skąpy próżno ma bogactwa, a człowiekowi zażdrościwemu na co złoto?
4
Qui acérvat ex ánimo suo iniúste, áliis cóngregat, et in bonis illíus álius luxuriábitur.
Kto zbiera niesłusznie, od dusze swej innym zbiera: a w dobrach jego inszy zbytku używać będzie,
5
Qui sibi nequam est, cui álii bonus erit? et non iucundábitur in bonis suis.
Kto sobie jest złym, komuż innemu dobrym będzie? i dobra swego z pociechą nie zażywie
6
Qui sibi ínvidet, nihil est illo néquius: et hæc reddítio est malítiæ illíus.
Kto sam sobie zajrzy, nic nadeń nie jest gorszego, i ta jest zapłata złości jego:
7
Et si bene fécerit, ignoránter et non volens facit: et in novíssimo maniféstat malítiam suam.
I jeśli co dobrze uczyni, niewiadomie, a niechcąc czyni: a na ostatek pokazuje złość swoję.
8
Nequam est óculus lívidi: et avértens fáciem suam, et despíciens ánimam suam.
Złośliwe jest oko zazdrościwego, i odwracające twarz, i gardzące duszą swoją.
9
Insatiábilis óculus cúpidi in parte iniquitátis: non satiábitur donec consúmat arefáciens ánimam suam.
Nie nasycone oko chciwego częścią niesprawiedliwości: nie nasyci się aż wyniszczy susząc duszę swoję,
10
Oculus malus ad mala, et non saturábitur pane, sed índigens et in tristítia erit super mensam suam.
Oko złe do złego: a nie naje się chleba, ale niedostateczne i smutne będzie u stołu swego.
11
Fili si habes, bénefac tecum, et Deo dignas oblatiónes offer.
Synu jeśli masz, czyń sam sobie dobrze, a ofiaruj Bogu godne ofiary.
12
Memor esto quóniam mors non tardat, et testaméntum inferórum quia demonstrátum est tibi: testaméntum enim huius mundi morte moriétur.
Pamiętaj, żeć śmierć nie omieszka, a iżci jest okazań testament piekielny: testament bowiem tego świata, śmiercią umrze.
13
Ante mortem bénefac amíco tuo, et secúndum vires tuas expórrigens da páuperi.
Przede śmiercią czyń dobrze przyjacielowi twemu, a według przemożenia twego ściągając dawaj ubogiemu.
14
Non defraudéris a die bono, et partícula boni doni non te prætéreat.
Nie utrącaj dnia dobrego, a cząstka dobrego dana niechaj cię nie mija.
15
Nonne áliis relínques dolóres et labóres tuos in divisióne sortis?
Izali inszytn nie zostawisz boleści i prace twojej na rozdział losu?
16
Da, et áccipe, et iustífica ánimam tuam.
Dawaj i bierz, a usprawiedliwiaj duszę swoję.
17
Ante óbitum tuum operáre iustítiam: quóniam non est apud ínferos inveníre cibum.
Przed śmiercią twą czyń dobrze: bo w piekle nie najdziesz pokarmu.
18
Omnis caro sicut fœnum veteráscet, et sicut fólium fructíficans in árbore víridi.
Wszelkie ciało zwiotszeje jako siano: i jako liście kwitnące na drzewie zielonem,
19
Alia generántur, et ália deiciúntur: sic generátio carnis et sánguinis, ália finítur, et ália náscitur.
Jedno roście, a drugie opada: tak rodzaj ciała i krwie, jeden zchodzi, a drugi nastawa:
20
Omne opus corruptíbile in fine defíciet, et qui illud operátur, ibit cum illo.
Każde dzieło skazitelne nakoniec ustanie: a który je czyni pójdzie z niem.
21
Et omne opus eléctum iustificábitur: et qui operátur illud, honorábitur in illo.
I wszelkie dzieło osobliwe będzie usprawiedliwione, a kto je czyni będzie uczczon przez nie.
22
Beátus vir, qui in sapiéntia morábitur, et qui in iustítia sua meditábitur, et in sensu cogitábit circumspectiónem Dei.
Błogosławiony mąż, który trwać będzie w mądrości i który w sprawiedliwości swej rozmyślać będzie, a w umyśle uważać będzie opatrzność Bożą.
23
Qui excógitat vias illíus in corde suo, et in abscónditis suis intélligens, vadens post illam quasi investigátor, et in viis illíus consístens:
Który rozmyśla drogę jej w sercu swojem, a tajemnice jej zrozumiewając, idąc za nią jakoby ślakujący, a na drogach jej stojący.
24
qui réspicit per fenéstras illíus, et in iánuis illíus áudiens:
Który wgląda przez okna jej, i u drzwi jej słucha:
25
qui requiéscit iuxta domum illíus, et in pariétibus illíus figens palum státuet cásulam suam ad manus illíus, et requiéscent in cásula illíus bona per ævum:
Który odpoczywa u domu jej, a wbiwszy gwóźdź w ściany jej, postawi domek swój pod ręką jej: i w domku jego będą odpoczywać dobra na wieki:
26
státuet fílios suos sub tégmine illíus, et sub ramis eius morábitur:
Postawi syny swe pod przykryciem jej, i będzie mieszkał pod jej gałązkami.
27
protegétur sub tégmine illíus a fervóre, et in glória eius requiéscet.
Będzie obronion od upalenia pod dachem jej, a w chwale jej będzie odpoczywał.
1
Qui timet Deum, fáciet bona: et qui cóntinens est iustítiæ, apprehéndet illam,
Kto się Boga boi, będzie czynił dobrze: a kto się trzyma sprawiedliwości, dostanie jej,
2
et obviábit illi quasi mater honorificáta, et quasi múlier a virginitáte suscípiet illum.
I zabieży mu jako uczciwa matka, a jako żona panną pojęta przyjmie go.
3
Cibábit illum pane vitæ et intelléctus, et aqua sapiéntiæ salutáris potábit illum: et firmábitur in illo, et non flectétur:
Nakarmi go chlebem żywota, i rozumienia, a wodą mądrości zbawiennej napoi go: i umocni się w nim, i nie pochyli się:
4
et continébit illum, et non confundétur: et exaltábit illum apud próximos suos:
I zatrzyma go i nie zawstydzi się, i wywyższy go u bliźnich jego:
5
et in médio ecclésiæ apériet os eius, et adimplébit illum spíritu sapiéntiæ et intelléctus, et stola glóriæ véstiet illum.
I wpośród kościoła otworzy usta jego, i napełni go duchem mądrości i rozumienia, i szatą chwały przyodzieje go.
6
Iucunditátem et exsultatiónem thesaurizábit super illum, et nómine ætérno hereditábit illum.
Wesele i radość będzie skarbiła nad nim: i imienia wiecznego dziedzicem go uczyni.
7
Hómines stulti non apprehéndent illam, et hómines sensáti obviábunt illi. Hómines stulti non vidébunt eam: longe enim abest a supérbia et dolo.
Ludzie głupi nie dostaną jej, a baczni ludzie zabieżą jej: ludzie nie oglądają jej, bo daleko jest od pychy i zdrady.
8
Viri mendáces non erunt illíus mémores: et viri veráces inveniéntur in illa, et succéssum habébunt usque ad inspectiónem Dei.
Ludzie kłamliwi nie wspomnią jej, a ludzie prawdziwi Bajdą się u niej, i szczęście mieć będą aż do oglądania Boga.
9
Non est speciósa laus in ore peccatóris:
Nie jest piękna chwała w usciech złośliwego,
10
quóniam a Deo profécta est sapiéntia: sapiéntiæ enim Dei astábit laus, et in ore fidéli abundábit, et Dominátor dabit eam illi.
Abowiem od Boga poszła mądrość, bo przy mądrości Bożej stać będzie chwalą, i rozmnoży się w usciech wiernego, a panujący da mu ją.
11
Non díxeris: Per Deum abest: quæ enim odit ne féceris.
Nie mów: przez Boga nie jest przy mnie: bo czego on nienawidzi, nie czyń,
12
Non dicas: Ille me implanávit: non enim necessárii sunt ei hómines ímpii.
Nie mów: On mię w błąd wprawił: bo mu nie potrzeba niezbożnych ludzi.
13
Omne exsecraméntum erróris odit Dóminus, et non erit amábile timéntibus eum.
Wszelkiej obrzydliwości błędu Pan nienawidzi, i nie będzie się podobała bojącym się go.
14
Deus ab inítio constítuit hóminem, et relíquit illum in manu consílii sui.
Bóg od początku stworzył człowieka, i ostawił go w ręce rady jego,
15
Adiécit mandáta et præcépta sua:
Przydał mandaty i przykazania swoje:
16
si volúeris mandáta serváre, conservábunt te, et in perpétuum fidem plácitam fácere.
Jeśli będziesz chciał mandaty zachować, zachowają i na wieki wiarę miłą trzymać.
17
Appósuit tibi aquam et ignem: ad quod volúeris porríge manum tuam.
Położył przed cię wodę i ogień: do czego chcesz ściągni rękę twoję.
18
Ante hóminem vita et mors, bonum et malum: quod placúerit ei, dábitur illi:
Przed człowiekiem żywot i śmierć, dobrze i złe: co się mu podoba będzie mu dano:
19
quóniam multa sapiéntia Dei, et fortis in poténtia, videns omnes sine intermissióne.
Iż wielka mądrość Boża, a silny jest w mocy, widzący wszystkie bez przestanku.
20
Oculi Dómini ad timéntes eum, et ipse agnóscit omnem óperam hóminis.
Oczy Pańskie ku tym, którzy się go boją, a on zna wszelką sprawę człowieczą,
21
Némini mandávit ímpie ágere, et némini dedit spátium peccándi:
Nikomu nie rozkazał źle czynić, i nie dał żadnemu czasu dla grzeszenia:
22
non enim concupíscit multitúdinem filiórum infidélium et inutílium.
Abowiem nie pragnie mnóstwa synów niewiernych i nieuożytecznych.
1
Ne iucundéris in fíliis ímpiis, si multiplicéntur: nec oblectéris super ipsos, si non est timor Dei in illis.
Nie raduj się ze złośliwych synów, jeśli się mnożą: ani się kochaj w nich, jeśli niemasz w nich bojaźni Bożej.
2
Non credas vitæ illórum, et ne respéxeris in labóres eórum.
Nie ufaj zdrowiu ich, ani patrz na roboty ich.
3
Mélior est enim unus timens Deum, quam mille fílii ímpii.
Lepszy bowiem jest jeden bojący się Boga, niźli tysiąc synów niezbożnych.
4
Et útile est mori sine fíliis, quam relínquere fílios ímpios.
I lepiej jest umrzeć bez potomstwa, niźli zostawić syny niepobożne:
5
Ab uno sensáto inhabitábitur pátria, tribus impiórum deserétur.
Przez jednego roztropnego miasto będzie osadzone, pokolenie niepobożnych spustoszeje.
6
Multa tália vidit óculus meus, et fortióra horum audívit auris mea.
Wiele takowych rzeczy widziało oko moje, a potężniejsze niż te słyszało ucho moje.
7
In synagóga peccántium exardébit ignis, et in gente incredíbili exardéscet ira.
We zborze grzeszących zapali się ogień, a w narodzie niewiernym zapali się gniew.
8
Non exoravérunt pro peccátis suis antíqui gigántes, qui destrúcti sunt confidéntes suæ virtúti:
Nie uprosili odpuszczenia grzechów swoich starodawni obrzymowie, którzy skażeni są, że ufali w siłach swoich:
9
et non pepércit peregrinatióni Lot, et exsecrátus est eos præ supérbia verbi illórum.
I nie przepuścił gościnie Lotowej, i obrzydził je dla pychy słowa ich.
10
Non misértus est illis, gentem totam perdens, et extolléntem se in peccátis suis.
Nie zmiłował się nad nimi, lud wszystek wytracając, i wynoszącego się w grzechach swoich.
11
Et sicut sexcénta míllia péditum, qui congregáti sunt in durítia cordis sui: et si unus fuísset cervicátus, mirum si fuísset immúnis.
I jako sześć kroć sto tysięcy pieszych, którzy się byli zgromadzili w uporze serca swego: A jeśliby jeden był twardej krzczyce, dziwby był kiedy by był uszedł,
12
Misericórdia enim et ira est cum illo. Potens exorátio, et effúndens iram.
Miłosierdzie bowiem i gniew jest u niego. Możne ubłaganie i gniew wylewający:
13
Secúndum misericórdiam suam, sic corréptio illíus hóminem secúndum ópera sua iúdicat.
Wedle miłosierdzia jego tak karanie jego, sądzi człowieka według spraw jego.
14
Non effúgiet in rapína peccátor, et non retardábit sufferéntia misericórdiam faciéntis.
Nie ujdzie grzesznik z drapieztwem, i nie omieszka cierpliwość miłosierdzie czyniącego.
15
Omnis misericórdia fáciet locum unicuíque, secúndum méritum óperum suórum, et secúndum intelléctum peregrinatiónis ipsíus.
Wszelkie miłosierdzie uczyni miejsce każdemu według zasługi uczynków jego, i według roztropności pielgrzymowania jego.
16
Non dicas: A Deo abscóndar, et ex summo quis mei memorábitur?
Nie mów: Skryję się przed Bogiem, a z wysokości kto na mię wspomni?
17
In pópulo magno non agnóscar: quæ est enim ánima mea in tam imménsa creatúra?
Między ludem wielkim nie poznają mię: bo cóż jest dusza moja między tak nie zliczonem stworzeniem?
18
Ecce cælum, et cæli cælórum, abýssus, et univérsa terra, et quæ in eis sunt, in conspéctu illíus commovebúntur.
Oto niebo i nieba niebios, głębokość i wszystka ziemia, i wszystko co w nich jest, poruszą się przed obliczno ścią jego,
19
Montes simul, et colles, et fundaménta terræ, cum conspéxerit illa Deus, tremóre concutiéntur.
Góry spółu i pagórki i fundamenty ziemie: gdy na nie Bóg pojrzy zatrzasną się od strachu.
20
Et in ómnibus his insensátum est cor, et omne cor intellígitur ab illo:
A w tem wszystkiem serce głupie jest: a on rozumie wszelkie serce:
21
et vias illíus quis intélligit, et procéllam, quam nec óculus vidébit hóminis?
A drogi jego, kto rozumem pojmie? i wicher, którego ani oko ludzkie nie dojrzy.
22
Nam plúrima illíus ópera sunt in abscónsis: sed ópera iustítiæ eius quis enuntiábit, aut quis sustinébit? Longe enim est testaméntum a quibúsdam, et interrogátio ómnium in consummatióne est.
Bo nawięcej spraw jego w skrytości: ale uczynki sprawiedliwości jego kto wymówi, abo kto zniesie? Zrządzenie bowiem daleko jest od niektórych, a wywiadowanie wszystkich na dokonaniu jest.
23
Qui minorátur corde cógitat inánia, et vir imprúdens et errans cógitat stulta.
Kto jest małego baczenia, myśli próżności, a mąż nierozumny i błędny, myśli głupie rzeczy.
24
Audi me fili, et disce disciplínam sensus, et in verbis meis atténde in corde tuo,
Słuchaj mię synu mój, a ucz się nauki rozumu, a słowa moje uważaj w sercu twojem:
25
et dicam in æquitáte disciplínam, et scrutábor enarráre sapiéntiam: et in verbis meis atténde in corde tuo, et dico in æquitáte spíritus virtútes, quas pósuit Deus in ópera sua ab inítio, et in veritáte enúntio sciéntiam eius.
A powiem naukę z uważaniem, i będę się starał mądrość wypowiedzieć: a słowa moje uważaj w sercu twojem: i powiem z uważeniem ducha mocy, które położył Bóg w uczynkach swoich od początku, i oznajmię wprawdzie umiejętność jego.
26
In iudício Dei ópera eius ab inítio, et ab institutióne ipsórum distínxit partes illórum, et inítia eórum in géntibus suis.
Z rozsądkiem Bożym sprawy jego od początku, a od stworzenia ich rozrządził części ich, i przełożeństwa ich, według rodzajów ich.
27
Ornávit in ætérnum ópera illórum: nec esuriérunt, nec laboravérunt, et non destitérunt ab opéribus suis.
Ozdobił sprawy ich na wieki, ani łaknęły ani pracowały, ani przestały od spraw swoich;
28
Unusquísque próximum sibi non angustiábit in ætérnum.
Żaden blizkiego sobie nie uciśnie aż na wieki.
29
Non sis incredíbilis verbo illíus.
Nie bądź nieposłuszny słowu jego.
30
Post hæc Deus in terram respéxit, et implévit illam bonis suis.
Potem Bóg pojrzał na ziemię, i napełnił ją dobrami swemi.
31
Anima omnis vitális denuntiávit ante fáciem ipsíus, et in ipsam íterum revérsio illórum.
Dusza wszelakiego żywiącego oznajmiła przed obliczem jej, i w nie zasię obrócenie ich.
1
Deus creávit de terra hóminem, et secúndum imáginem suam fecit illum.
Bóg stworzył z ziemie człowieka, a według obrazu swego uczynił go.
2
Et íterum convértit illum in ipsam, et secúndum se vestívit illum virtúte.
I zasię obrócił go w nie, i na kształt swój przyodział go mocą.
3
Númerum diérum, et tempus dedit illi, et dedit illi potestátem eórum, quæ sunt super terram.
Liczbę dni i czas dał mu, i dał mu moc nad temi rzeczami, które są na ziemi,
4
Pósuit timórem illíus super omnem carnem, et dominátus est bestiárum et volatílium.
Położył strach jego nadewszystkiem ciałem, i panował nad zwierzem i nad ptastwem:
5
Creávit ex ipso adiutórium símile sibi: consílium, et linguam, et óculos, et aures, et cor dedit illis excogitándi, et disciplína intelléctus replévit illos.
Stworzył z niego pomoc jemu podobną: i dał im radę i język, i oczy, i uszy, i serce ku myśleniu i nauką rozumu napełnił je.
6
Creávit illis sciéntiam spíritus, sensu implévit cor illórum, et mala et bona osténdit illis.
Stworzył w nich umiejętność duszną, rozumem napełnił serca ich, i złe i dobre ukazał im.
7
Pósuit óculum suum super corda illórum, osténdere illis magnália óperum suórum,
Przyłożył oko swe do serca ich, aby im okazał wielmożność spraw swoich,
8
ut nomen sanctificatiónis colláudent: et gloriári in mirabílibus illíus, ut magnália enárrent óperum eius.
Aby chwalili imię święte: i chlubili się w cudach jego, aby opowiadali wielmożności spraw jego.
9
Addidit illis disciplínam, et legem vitæ hereditávit illos.
Przydał im umiejętność, i zakon żywota dał im za dziedzictwo.
10
Testaméntum ætérnum constítuit cum illis, et iustítiam et iudícia sua osténdit illis.
Uczynił z nimi przymierze wieczne, i ukazał im sprawiedliwość i sądy swoje.
11
Et magnália honóris eius vidit óculus illórum, et honórem vocis audiérunt aures illórum. Et dixit illis: Atténdite ab omni iníquo.
I wiełmożność chwały jego widziało oko ich, a uszy ich słyszały cześć głosu jego, i rzekł im: Strzeżcie się wszełkiej nieprawości.
12
Et mandávit illis unicuíque de próximo suo.
I każdemu z osobna dał rozkazanie o bliźnim swoim.
13
Viæ illórum coram ipso sunt semper, non sunt abscónsæ ab óculis ipsíus.
Drogi ich zawżdy są przed nim, nie są zakryte przed oczyma jego.
14
In unamquámque gentem præpósuit rectórem:
Nad każdym narodem postanowił przełożonego,
15
et pars Dei, Israel facta est manifésta.
A Izrael stał się jawną częścią Bożą.
16
Et ómnia ópera illórum velut sol in conspéctu Dei: et óculi eius sine intermissióne inspiciéntes in viis eórum.
I wszystkie sprawy ich jako słońce przed oblicznością Bożą: a oczy jego bez przestanku patrzą na ich drogi,
17
Non sunt abscónsa testaménta per iniquitátem illórum, et omnes iniquitátes eórum in conspéctu Dei.
Nie zataiły się przymierza przez złości ich, a wszystkie nieprawości ich przed oblicznością Bożą.
18
Eleemósyna viri quasi signáculum cum ipso, et grátiam hóminis quasi pupíllam conservábit.
Jałmużna męża jako pieczęć u niego, a uczynność człowieka zachowa jako źrenicę:
19
Et póstea resúrget, et retríbuet illis retributiónem, unicuíque in caput ipsórum, et convértet in interióres partes terræ.
A potem powstanie, i odda im zapłatę, każdemu na głowę jego, i obróci na głębsze części ziemie,
20
Pœniténtibus autem dedit viam iustítiæ, et confirmávit deficiéntes sustinére, et destinávit illis sortem veritátis.
Ale pokutującym dał drogę sprawiedliwości, i utwierdził ustające w cierpieniu, i naznaczył im dział prawdy.
21
Convértere ad Dóminum, et relínque peccáta tua:
Nawróć się ku Panu, a opuść grzechy twoje:
22
precáre ante fáciem Dómini, et mínue offendícula.
Módl się przed oblicznością Pańską, a umniejszaj obrażenia.
23
Revértere ad Dóminum, et avértere ab iniustítia tua, et nimis ódito exsecratiónem:
Nawróć się do Pana, a odwróć się od niesprawiedliwości twojej, a barzo nienawidź obrzydłości:
24
et cognósce iustítias et iudícia Dei, et sta in sorte propositiónis, et oratiónis altíssimi Dei.
A poznaj sprawiedliwości i sądy Bożą a stój w dziale postanowienia, i w modlitwie Boga nawyższego.
25
In partes vade sǽculi sancti, cum vivis et dántibus confessiónem Deo.
Idź w strony wieku świętego, z żywiącymi i dającymi wyznanie Bogu.
26
Non demoréris in erróre impiórum, ante mortem confitére. A mórtuo quasi nihil, perit conféssio.
Nie mieszkaj w błędzie niezbożnych, przede śmiercią wyznawaj: od umarłego jako nic, ginie wyznanie.
27
Confitéberis vivens, vivus et sanus confitéberis, et laudábis Deum, et gloriáberis in miseratiónibus illíus.
Będziesz wyznawał żywiący: żywy i zdrowy będziesz wyznawał i chwalił Boga, i będziesz; się chlubił w miłosierdziu jego,
28
Quam magna misericórdia Dómini, et propitiátio illíus converténtibus ad se!
Jako wielkie jest miłosierdzie Paśskie, a litość jego nad tymi, którzy się do niego nawracają.
29
Nec enim ómnia possunt esse in homínibus, quóniam non est immortális fílius hóminis, et in vanitáte malítiæ placuérunt.
Wszystko bowiem nie może być w ludziach, gdyż nie jest nieśmiertelny syn człowieczy, a w próżności złości się podobały.
30
Quid lucídius sole? et hic defíciet. Aut quid néquius quam quod excogitávit caro et sanguis? et hoc arguétur.
Co jaśniejszego nad słońce? i to ustanie: abo co gorszego nad to co wymyśliło ciało i krew? i to będzie karano.
31
Virtútem altitúdinis cæli ipse cónspicit: et omnes hómines terra et cinis.
Moc wysokości nieba ono przegląda: a wszyscy ludzie ziemia i popiół.
1
Qui vivit in ætérnum, creávit ómnia simul. Deus solus iustificábitur, et manet invíctus rex in ætérnum.
Który żywie na wieki, wszystko w obec stworzył. Bóg sam usprawiedliwion będzie, a trwa na wieki król niezwyciężony.
2
Quis súfficit enarráre ópera illíus?
Któż sprosta wypowiedzieć sprawy jego?
3
Quis enim investigábit magnália eius?
Kto bowiem doścignie zacnych uczynków jego?
4
Virtútem autem magnitúdinis eius quis enuntiábit? aut quis adíciet enarráre misericórdiam eius?
A moc wielkości jego kto wysłowi? abo kto się będzie ważył wypowiedzieć miłosierdzie jego.
5
Non est minúere neque adícere, nec est inveníre magnália Dei.
Nie podobna ująć ani przydać, ani wybadać wielmożności Bożych.
6
Cum consummáverit homo, tunc incípiet: et cum quiéverit, aporiábitur.
Gdy człowiek skończy, dopiero pocznie: a gdy przestanie, wątpliwym jeszcze będzie.
7
Quid est homo? et quæ est grátia illíus? et quid bonum aut quid nequam illíus?
Cóż jest człowiek, abo co za pożytek jego? a co jest dobrego abo co złego od niego?
8
Númerus diérum hóminum, ut multum centum anni, quasi gutta aquæ maris deputáti sunt: et sicut cálculus arénæ, sic exígui anni in die ævi.
Liczba dni człowieczych nawięcej sto lat: jako kropla wody morskiej poczytane są, i jako piasek piasku, tak trocha lat przeciw dniowi wieku.
9
Propter hoc pátiens est Deus in illis, et effúndit super eos misericórdiam suam.
Dla tegoż cierpliwy jest Bóg z nimi, i wylewa na nie miłosierdzie swoje.
10
Vidit præsumptiónem cordis eórum, quóniam mala est: et cognóvit subversiónem illórum, quóniam nequam est.
Widział dumę serca ich, że zła jest, i poznał wywrócenie ich, iż haniebne jest.
11
Ideo adimplévit propitiatiónem suam in illis, et osténdit eis viam æquitátis.
Przetoż wypełnił zlitowanie swe nad nimi, i ukazał im drogę prawości.
12
Miserátio hóminis circa próximum suum: misericórdia autem Dei super omnem carnem.
Miłosierdzie człowiecze ku bliźniemu swemu: ale miłosierdzie Boże na wszelkie ciało.
13
Qui misericórdiam habet, docet et érudit quasi pastor gregem suum.
Który ma miłosierdzie naucza i ćwiczy jako pasterz trzodę swoję.
14
Miserétur excipiéntis doctrínam miseratiónis, et qui festínat in iudíciis eius.
Miłościw jest temu, który przyjmuje naukę miłosierdzia, a który kwapi się do sądów jego.
15
Fili in bonis non des querélam, et in omni dato non des tristítiam verbi mali.
Synu w dobrem nie uskarżaj się, a we wszelkim datku nie zasmucaj złem słowem.
16
Nonne ardórem refrigerábit ros? sic et verbum mélius quam datum.
Izali rosa nie ochłodzi gorącości? także i słowo lepsze niż datek.
17
Nonne ecce verbum super datum bonum? sed útraque cum hómine iustificáto.
Azaż oto słowo nie nad dobry datek? lecz oboje przy człowieku usprawiedliwionym.
18
Stultus ácriter improperábit: et datus indisciplináti tabéscere facit óculos.
Głupi ostrze na oczy wyrzucać będzie: a datek nie wyćwiczonego wysusza oczy.
19
Ante iudícium para iustítiam tibi, et ántequam loquáris disce.
Przed sądem gotuj sprawiedliwość sobie, a pierwej niż co mówisz naucz się.
20
Ante languórem ádhibe medicínam: et ante iudícium intérroga teípsum, et in conspéctu Dei invénies propitiatiónem.
Przed chorobą używaj lekarstwa, a przed sądem pytaj sam siebie, a przed oblicznością Bożą, najdziesz zmiłowanie.
21
Ante languórem humília te, et in témpore infirmitátis osténde conversatiónem tuam.
Przed chorobą ukorz się, a czasu niemocy pokazuj nawrócenie twoje,
22
Non impediáris oráre semper, et ne vereáris usque ad mortem iustificári: quóniam merces Dei manet in ætérnum.
Nie zatrudniaj się, abyś się zawsze modlić nie miał, a nie wstydź się aż do śmierci usprawiedliwiać się: bo zapłata Boża trwa na wieki.
23
Ante oratiónem prǽpara ánimam tuam, et noli esse quasi homo qui tentat Deum.
Przed modlitwą przygotuj duszę twoję: a nie bądź jako człowiek, który Boga kusi.
24
Meménto iræ in die consummatiónis, et tempus retributiónis in conversatióne faciéi.
Pamiętaj na gniew w dzień dokonania i na czas odpłaty w odwróceniu twarzy,
25
Meménto paupertátis in témpore abundántiæ, et necessitátum paupertátis in die divitiárum.
Pomni na ubóstwo czasu obfitości, a na potrzeby ubóstwa w dzień bogactw.
26
A mane usque ad vésperam immutábitur tempus, et hæc ómnia citáta in óculis Dei.
Odmieni się czas od poranku aż do wieczora, a to wszystko prędkie przed oczyma Bożemi.
27
Homo sápiens in ómnibus métuet, et in diébus delictórum atténdet ab inértia.
Człowiek mądry we wszystkich rzeczach obawiać się będzie, a we dni złości będzie się strzegł gnuśności.
28
Omnis astútus agnóscit sapiéntiam, et inveniénti eam dabit confessiónem.
Wszelki dowcipny poznawa mądrość, i tego który ją najdzie wysławiać będzie.
29
Sensáti in verbis et ipsi sapiénter egérunt, et intellexérunt veritátem et iustítiam, et implevérunt provérbia et iudícia.
Roztropni w słowiech i sami mądrze się sprawowali, i zrozumieli prawdę i sprawiedliwość, i wlewali przypowieści i sądy.
30
Post concupiscéntias tuas non eas, et a voluntáte tua avértere.
Nie chodź za pożądliwościami twemi, a odwracaj się od swej wolej.
31
Si præstes ánimæ tuæ concupiscéntias eius, fáciet te in gáudium inimícis tuis.
Jeśli pozwolisz duszy twojej żądze jej, wystawi cię na radość nieprzyjaciołom twoim.
32
Ne oblectéris in turbis nec in módicis: assídua enim est commíssio illórum.
Nie kochaj się w gromadzie ani w trosze: bo ustawiczne są występki ich.
33
Ne fúeris medíocris in contentióne ex fœ́nore, et est tibi nihil in sácculo: eris enim ínvidus vitæ tuæ.
Nie stawaj się chudym sprzeciwiając się z pożyczek, a niemasz nic w mieszku: bo zostaniesz zajrzącym żywotowi twemu.
1
Operárius ebriósus non locupletábitur: et qui spernit módica, paulátim décidet.
Robotnik opiły nie zbogaci się: a kto gardzi małemi rzeczami, pomału upadnie.
2
Vinum et mulíeres apostatáre fáciunt sapiéntes, et árguent sensátos:
Wino i niewiasty zwodzą mądre i wytkną roztropne:
3
et qui se iungit fornicáriis, erit nequam: putrédo et vermes hereditábunt illum, et extollétur in exémplum maius, et tollétur de número ánima eius.
A kto się przyłącza ku nierządnicam, będzie niecnota: zgniłość i robacy odziedziczą go, i będzie wyniesion na przykład więtszy, i będzie wyjęta z liczby dusza jego.
4
Qui credit cito, levis corde est, et minorábitur: et qui delínquit in ánimam suam, ínsuper habébitur.
Kto rychło wierzy jest lekkiego serca i umniejszon będzie, i nadto będzie mian za tego, który grzeszy przeciw duszy swojej.
5
Qui gaudet iniquitáte, denotábitur: et qui odit correptiónem, minuétur vita: et qui odit loquacitátem, exstínguit malítiam.
Kto się weseli z nieprawości, karan będzie: a kto nienawidzi karania, umniejszy mu się żywota, a kto nienawidzi wielomowności, gasi złość.
6
Qui peccat in ánimam suam, pœnitébit: et qui iucundátur in malítia, denotábitur.
Kto grzeszy przeciw duszy swojej, będzie pokutował, a kto się kocha we złości, karan będzie.
7
Ne íteres verbum nequam et durum, et non minoráberis.
Nie powtarzaj słowa złego i przykrego, a nic ci nie ubędzie.
8
Amíco et inimíco noli narráre sensum tuum: et si est tibi delíctum, noli denudáre:
Przyjacielowi i nieprzyjacielowi nie oznajmuj umysłu swego, a jeśli masz grzech nie odkrywaj.
9
áudiet enim te, et custódiet te, et quasi deféndens peccátum ódiet te, et sic áderit tibi semper.
Bo będzie cię słuchał, i będzie się strzegł ciebie, i jakoby broniąc grzechu, będzie cię nienawidział, i tak będzie przy tobie zawżdy.
10
Audísti verbum advérsus próximum tuum? commoriátur in te, fidens quóniam non te dirúmpet.
Słyszałeś słowo przeciw bliźniemu twemu, niech zaraz umrze w tobie, ufając, że się nie rozpukniesz od niego.
11
A fácie verbi párturit fátuus, tamquam gémitus partus infántis.
Od słowa rodząc pracuje głupi, jako stękanie rodzenia dziecięcia.
12
Sagítta infíxa fémori carnis, sic verbum in corde stulti.
Strzała, która utknęła w biedrze ciała, tak słowo w sercu głupiego.
13
Córripe amícum, ne forte non intelléxerit, et dicat: Non feci: aut, si fécerit, ne íterum addat fácere.
Strofuj przyjaciela, by snać nie zrozumiał i rzekł: Nie uczyniłem: abo jeśli uczynił, aby drugi raz nie czynił.
14
Córripe próximum, ne forte non díxerit: et si díxerit, ne forte íteret.
Strofuj bliźniego, by snać nie rzekł: a jeśli rzekł, by snać nie powtórzył.
15
Córripe amícum: sæpe enim fit commíssio.
Strofuj przyjaciela, bo często bywa występek.
16
Et non omni verbo credas: est qui lábitur lingua, sed non ex ánimo.
A nie wierz każdej powieści. Jest co się potyka w języku, ale nie z umysłu.
17
Quis est enim qui non delíquerit in lingua sua? Córripe próximum ántequam comminéris.
Któż jest bowiem, któryby nie zgrzeszył językiem swoim? strofuj bliźniego pierwej niż grozić będziesz.
18
Et da locum timóri Altíssimi: quia omnis sapiéntia timor Dei, et in illa timére Deum, et in omni sapiéntia disposítio legis.
A daj miejsce bojaźni nawyższego: bo wszystka mądrość bojaźń Boża, a w niej bać się Boga, a we wszelkiej mądrości wykonanie zakonu.
19
Et non est sapiéntia nequítiæ disciplína: et non est cogitátus peccatórum prudéntia.
A nauka złości nie jest mądrość: i myśl grzesznych nie jest roztropność.
20
Est nequítia, et in ipsa exsecrátio: et est insípiens qui minúitur sapiéntia.
Jest złość a w niej przeklęctwo: i jest głupi, któremu schodzi na mądrości.
21
Mélior est homo, qui minúitur sapiéntia, et defíciens sensu in timóre, quam qui abúndat sensu, et transgréditur legem Altíssimi.
Lepszy jest człowiek bogobojny, któremu schodzi na mądrości i niedostaje rozumu, niźli który ma dosyć rozumu, a przestępuje zakon Nawyższego.
22
Est solértia certa, et ipsa iníqua.
Jest chytrość osobliwa, a nie sprawiedliwa.
23
Et est qui emíttit verbum certum enárrans veritátem. Est qui néquiter humíliat se, et interióra eius plena sunt dolo:
I jest który wypuszcza słowo pewne, powiadając prawdę. Jest który się złośliwie korzy, a wnętrzności jego są pełne zdrady:
24
et est qui se nímium submíttit a multa humilitáte: et est qui inclínat fáciem suam, et fingit se non vidére quod ignorátum est:
A jest który się nazbyt zniża od wielkiej pokory: l jest który skłania oblicze swe, i czyni, jakoby nie widział czego niewidziane:
25
et si ab imbecillitáte vírium vetétur peccáre, si invénerit tempus malefaciéndi, malefáciet.
A jeśli słabość sił grzeszyć mu nie dopuści, jeśli czas najdzie źle czynienia, uczyni źle.
26
Ex visu cognóscitur vir, et ab occúrsu faciéi cognóscitur sensátus.
Z wejrzenia poznać męża, a od potkania oblicza poznać roztropnego.
27
Amíctus córporis, et risus déntium, et ingréssus hóminis enúntiant de illo.
Ubiór ciała, i oszczerzanie zębów w śmiechu, i chód człowieczy, wydawają go.
28
Est corréptio mendax in ira contumeliósi: et est iudícium, quod non probátur esse bonum: et est tacens, et ipse est prudens.
Jest skaranie fałszywe w gniewie sromocącego: i jest sąd, który się nie zda być dobrym: i jest milczący a ten jest roztropny.
1
Quam bonum est argúere, quam irásci, et confiténtem in oratióne non prohibére!
O jako lepiej jest skarać, niźli się gniewać, a wyznawającemu z prośbą nie przekazać.
2
Concupiscéntia spadónis devirginábit iuvénculam:
Zapalczywość trzebieńca zgwałci pannę: tak który przez gwałt odprawuje sąd niesprawiedliwy.
3
sic qui facit per vim iudícium iníquum.
O jako dobra rzecz jest, gdy skarany pokazuje żal? bo tak ujdziesz grzechu dobrowolnego.
4
Quam bonum est corréptum manifestáre pœniténtiam! sic enim effúgies voluntárium peccátum.
Jest milczący, który najduje się mądrym: i jest obrzydły, który płochy jest ku mówieniu.
5
Est tacens, qui invenítur sápiens: et est odíbilis, qui procax est ad loquéndum.
Jest milczący i nie ma rozumu do mówienia:
6
Est tacens non habens sensum loquélæ: et est tacens sciens tempus aptum.
A jest milczący, który wie czas przystojny.
7
Homo sápiens tacébit usque ad tempus: lascívus autem, et imprúdens non servábunt tempus.
Człowiek mądry będzie milczał aż do czasu słusznego: ale wszeteczny i głupi nie będą patrząc czasu.
8
Qui multis útitur verbis, lædet ánimam suam: et qui potestátem sibi sumit iniúste, odiétur.
Kto wiele słów używa, obrazi duszę swoję: a kto sobie moc przywłaszcza niesłusznie, będzie w nienawiści.
9
Est procéssio in malis viro indisciplináto, et est invéntio in detriméntum.
Jest powodzenie we złych rzeczach mężowi niekarnemu: a jest nalezienie ku szkodzie.
10
Est datum, quod non est útile: et est datum, cuius retribútio duplex.
Jest datek, który nie jest pożyteczny: a jest datek, którego dwojaka nagroda.
11
Est propter glóriam minorátio: et est qui ab humilitáte levábit caput.
Jest dla chwały umniejszenie, i jest który podniesie głowę z uniżenia.
12
Est qui multa rédimat módico prétio, et restítuens ea in séptuplum.
Jest co wiele za mało kupuje, a siedmiorako je wracający.
13
Sápiens in verbis seípsum amábilem facit: grátiæ autem fatuórum effundéntur.
Mądry w słowiech czyni samego siebie przyjemnym: a wdzięczności głupich wylane będą.
14
Datus insipiéntis non erit útilis tibi: óculi enim illíus septémplices sunt.
Datek od głupiego nie będzieć pożyteczny: abowiem oczy jego siedmiorakie są.
15
Exígua dabit, et multa improperábit: et apértio oris illíus inflammátio est.
Da mało, a wieleć wymówi: a otworzenie ust jego jest zapalenie.
16
Hódie fœnerátur quis, et cras éxpetit: odíbilis est homo huiúsmodi.
Dziś pożyczy kto a jutro się upomina: obrzydły jest człowiek takowy.
17
Fátuo non erit amícus, et non erit grátia bonis illíus:
Głupi nie będzie miał przyjaciela, i nie będzie łaska dobram jego.
18
qui enim edunt panem illíus, falsæ linguæ sunt. Quóties, et quanti irridébunt eum?
Bo którzy jedzą chleb jego, fałszywy język mają: jako wiele kroć a jako wiele ich będą się śmiać z niego.
19
Neque enim quod habéndum erat, dirécto sensu distríbuit: simíliter et quod non erat habéndum.
Bo ani tem co miał mieć, dobrze szafuje, także i tem czego mieć nie miał.
20
Lapsus falsæ linguæ, quasi qui in paviménto cadens: sic casus malórum festinánter véniet.
Upad fałszywego języka jako gdy kto na tło spadnie: tak złośników upadek prędko przydzie.
21
Homo ácharis quasi fábula vana, in ore indisciplinatórum assídua erit.
Człowiek niewdzięczny jako bajka próżna w uściech nieuków ustawiczna będzie.
22
Ex ore fátui reprobábitur parábola: non enim dicit illam in témpore suo.
Z ust głupiego nie jest przyjemna przypowieść: bo jej nie powiada czasu swego.
23
Est qui vetátur peccáre præ inópia, et in réquie sua stimulábitur.
Jest który nie może dla niedostatku grzeszyć, a w swem uspokojeniu będzie pobudzan.
24
Est qui perdet ánimam suam præ confusióne, et ab imprudénti persóna perdet eam: persónæ autem acceptióne perdet se.
Jest co dla wstydu utraci duszę swoję, i dla nie opatrznej osoby straci ją: a folgując cudzej osobie, straci sam siebie.
25
Est qui præ confusióne promíttit amíco, et lucrátus est eum inimícum gratis.
Jest który dla wstydu obiecuje przyjacielowi, a nabył go sobie nieprzyjacielem darmo.
26
Oppróbrium nequam in hómine mendácium, et in ore indisciplinatórum assídue erit.
Zelżywość barzo zła w człowiecze kłamstwo, a w uściech nieumiejętnych będzie ustawiczne.
27
Pótior fur quam assidúitas viri mendácis: perditiónem autem ambo hereditábunt.
Lepszy złodziej niż mąż ustawicznie kłamający: a oba odziedziczą zatracenie.
28
Mores hóminum mendácium sine honóre: et confúsio illórum cum ipsis sine intermissióne.
Obyczaje ludzi kłamliwych są bezecne, a sromota ich jest z nimi bez przestanku.
29
Sápiens in verbis prodúcet seípsum, et homo prudens placébit magnátis.
Mądry słowy swemi pokaże sam siebie, a człowiek roztropny spodoba się panom.
30
Qui operátur terram suam, inaltábit acérvum frugum: et qui operátur iustítiam, ipse exaltábitur: qui vero placet magnátis, effúgiet iniquitátem.
Kto sprawuje ziemię swoję, wyniesie wysoko bróg zboża: a kto czyni sprawiedliwość, ten powyższon będzie: a kto się podoba panom, ujdzie nieprawości.
31
Xénia et dona excǽcant óculos iúdicum, et quasi mutus in ore avértit correptiónes eórum.
Dary i upominki zaślepiają oczy sędziom: a jako niemy w uściech zawściąga karania ich.
32
Sapiéntia abscónsa, et thesáurus invísus: quæ utílitas in utrísque?
Mądrość zatajona, a skarb niewidziany, co za pożytek z obojga?
33
Mélior est qui celat insipiéntiam suam, quam homo qui abscóndit sapiéntiam suam.
Lepszy jest, który tai głupstwo swe, niż człowiek, który kryje mądrość swoję.
1
Fili peccásti? non adícias íterum: sed et de prístinis deprecáre, ut tibi dimittántur.
Synu, jeśliś zgrzeszył, nie przydawaj drugi raz, ale za dawne proś, abyć były odpuszczone.
2
Quasi a fácie cólubri fuge peccáta: et si accésseris ad illa, suscípient te.
Uciekaj przed grzechy jako przed wężem: a jeśli się do nich przystąpisz ukąszą cię.
3
Dentes leónis dentes eius, interficiéntes ánimas hóminum.
Zęby lwie zęby ich, zabijające dusze człowiecze.
4
Quasi rhomphǽa bis acúta omnis iníquitas, plagæ illíus non est sánitas.
Wszelki grzech jest jako miecz z obu stron siekący ranie jego nieniasz uleczenia.
5
Obiurgátio et iniúriæ annullábunt substántiam: et domus quæ nimis lócuples est annullábitur supérbia: sic substántia supérbi eradicábitur.
Pukania i krzywdy wniwecz obrócą majętność: a dom, który barzo bogaty jest, będzie zniszczon pychą: tak majętność pysznego wykorzeniona będzie.
6
Deprecátio páuperis ex ore usque ad aures eius pervéniet, et iudícium festináto advéniet illi.
Modlitwa z ust ubogiego przyjdzie aż do uszu jego, a sąd prędko przyjdzie nań.
7
Qui odit correptiónem, vestígium est peccatóris: et qui timet Deum, convertétur ad cor suum.
Kto nienawidzi karania, znak jest złośliwego: a kto się Boga boi, nawróci się do serca swego.
8
Notus a longe potens lingua audáci: et sensátus scit labi se ab ipso.
Możny w śmiałym języku, daleko słynie: a mądry wie, że bywa omylon od niego.
9
Qui ædíficat domum suam impéndiis aliénis, quasi qui cólligat lápides suos in híeme.
Kto buduje dom swój cudzym nakładem jako który zbiera kamienie swoje zimie.
10
Stupa collécta synagóga peccántium, et consummátio illórum flamma ignis.
Zbór grzeszących kupa zgrzebl, a dokonanie ich płomień ognisty.
11
Via peccatórum complanáta lapídibus: et in fine illórum ínferi, et ténebræ, et pœnæ.
Droga grzeszących kamieniem ubrukowana: a na końcu ich piekło i ciemności i męki.
12
Qui custódit iustítiam, continébit sensum eius.
Kto strzeże sprawiedliwości, obejmie zrozumienie jej.
13
Consummátio timóris Dei, sapiéntia et sensus.
Doskonałość bojaźni Bożej mądrość i rozum.
14
Non erudiétur qui non est sápiens in bono.
Nie będzie nauczon, który nie jest mądry w dobrem.
15
Est autem sapiéntia, quæ abúndat in malo: et non est sensus ubi est amaritúdo.
A jest mądrość, która obfituje we złości: a niemasz rozumu gdzie jest gorzkość.
16
Sciéntia sapiéntis tamquam inundátio abundábit, et consílium illíus sicut fons vitæ pérmanet.
Nauka mądrego jako powódź wzbierze, a rada jego trwa jako źródło żywota.
17
Cor fátui quasi vas confráctum, et omnem sapiéntiam non tenébit.
Serce głupiego jako naczynie stłuczone: a żadnej mądrości nie zadzierży.
18
Verbum sápiens quodcúmque audíerit scius laudábit, et ad se adíciet: audívit luxuriósus, et displicébit illi, et proíciet illud post dorsum suum.
Słowo mądre, którekolwiek usłyszy umiejętny pochwali i jeszcze przyda do niego: usłyszał rozkosznik i nie podoba mu się, i zarzuci je w tył swój.
19
Narrátio fátui quasi sárcina in via: nam in lábiis sensáti inveniétur grátia.
Powieść głupiego jako tłomok w drodze, bo w uściech roztropnego najdzie się przyjemność.
20
Os prudéntis quǽritur in ecclésia, et verba illíus cogitábunt in córdibus suis.
Ust mądrego szukają w zgromadzeniu, a słowa jego uważać będą w sercach swoich.
21
Tamquam domus extermináta, sic fátuo sapiéntia: et sciéntia insensáti inenarrabília verba.
Jako dom zniszczony, tak mądrość głupieniu: a nauka nieumiejętnego niewymówione słowa.
22
Cómpedes in pédibus, stulto doctrína: et quasi víncula mánuum super manum dextram.
Pęta na nogach nauka głupieniu, a jako okowy rąk na prawej ręce.
23
Fátuus in risu exáltat vocem suam: vir autem sápiens vix tácite ridébit.
Szalony śmiejąc się gfos swój podnosi: a człowiek mądry zaledwie milczkiem się uśmiechać będzie.
24
Ornaméntum áureum prudénti doctrína, et quasi brachiále in bráchio dextro.
Złote ochędóztwo nauka mądremu, a jako ramiennik na prawem ramieniu.
25
Pes fátui fácilis in domum próximi: et homo perítus confundétur a persóna poténtis.
Noga głupiego łacna w dom bliźniego: ale człowiek świadomy wstydzi się osoby możnego.
26
Stultus a fenéstra respíciet in domum: vir autem erudítus foris stabit.
Głupi przez okno patrzeć będzie do domu: ale mąż ćwiczony stać będzie na dworze.
27
Stultítia hóminis auscultáre per óstium: et prudens gravábitur contumélia.
Głupstwo człowiecze słuchać przeze drzwi, a mądremu będzie za ciężką sromotę.
28
Lábia imprudéntium stulta narrábunt: verba autem prudéntium statéra ponderabúntur.
Usta nieopatrznych mówić będą głupie rzeczy: a słowa mądrych na wadze będą rozważone.
29
In ore fatuórum cor illórum: et in corde sapiéntium os illórum.
W uściech głupich serca ich, a w sercu mądrych usta ich.
30
Dum maledícit ímpius diábolum, maledícit ipse ánimam suam.
Gdy niezbożny przeklina szatana, sam przeklina duszę swoję.
31
Susúrro coinquinábit ánimam suam, et in ómnibus odiétur: et qui cum eo mánserit, odiósus erit: tácitus et sensátus honorábitur.
Obmówca splugawi duszę swoję, i u wszystkich będzie w nienawiści: a kto z nim przebywa też przemierzłym będzie: milczący a baczny uczczon będzie.
1
In lápide lúteo lapidátus est piger: et omnes loquéntur super aspernatiónem illíus.
Kamieniem ubłoconym leniwiec jest ukamionowan, a wszyscy będą mówić ku wzgardzie jego.
2
De stércore boum lapidátus est piger: et omnis, qui tetígerit eum, excútiet manus.
Gnojem wołowym leniwy jest ukamionowany: a każdy kto się go dotknie, otrząśnie ręce.
3
Confúsio patris est de fílio indisciplináto: fília autem in deminoratióne fiet.
Sromota ojcowska jest z syna źle wychowanego: a córka w umniejszeniu będzie
4
Fília prudens heréditas viro suo: nam quæ confúndit, in contuméliam fit genitóris.
Córka mądra dziedzictwo mężowi swemu: bo która lekkość czyni, bywa ku zelżywości ojcu.
5
Patrem et virum confúndit audax, et ab ímpiis non minorábitur: ab utrísque autem inhonorábitur.
Ojca i męża zawstydza bezpieczna (i nad niezbożne mniejsza nie będzie) a od obu będzie nie uczczona.
6
Música in luctu importúna narrátio: flagélla et doctrína in omni témpore sapiéntia.
Muzyka w żałobie, powieść nie wedle czasu: karanie i nauka na każdy czas mądrość.
7
Qui docet fátuum, quasi qui conglútinat testam.
Kto uczy głupiego, jako kto skorupy zlepia.
8
Qui narrat verbum non audiénti, quasi qui éxcitat dormiéntem de gravi somno.
Kto powiada słowo nie słuchającemu; jako który budzi śpiącego z twardego snu.
9
Cum dormiénte lóquitur qui enárrat stulto sapiéntiam: et in fine narratiónis dicit: Quis est hic?
Z śpiącym gada który powiada mądrość głupiemu: a na końcu powieści mówi: Któż to jest?
10
Supra mórtuum plora, defécit enim lux eius: et supra fátuum plora, defécit enim sensus.
Płacz nad umarłym, bo ustała światłość jego: i nad głupim płacz, bo rozum ustaje.
11
Módicum plora super mórtuum, quóniam requiévit.
Mało płacz nad umarłym, abowiem od poczynał.
12
Nequíssimi enim nequíssima vita super mortem fátui.
Bo niecnotłiwego niecnotliwy żywot nad śmierć głupiego.
13
Luctus mórtui septem dies: fátui autem et ímpii omnes dies vitæ illórum.
Żałoba po umarłym przez siedm dni, ale po głupim i niezbożnym po wszystkie dni żywota ich.
14
Cum stulto ne multum loquáris, et cum insensáto ne abíeris.
Z głupim nie wiele mów, a z niemądrym nie chodź.
15
Serva te ab illo, ut non moléstiam hábeas, et non coinquináberis peccáto illíus.
Strzeż się go, abyś trudności nie miał, a nie będziesz splugawion grzechem jego.
16
Deflécte ab illo, et invénies réquiem, et non acediáberis in stultítia illíus.
Odstąp od niego, a najdziesz pokój, i nie będziesz utrapion głupstwem jego.
17
Super plumbum quid gravábitur? et quod illi áliud nomen quam fátuus?
Nad słowo co ciężyć będzie? a które insze Imię jemu jedno głupi?
18
Arénam, et salem, et massam ferri facílius est ferre quam hóminem imprudéntem, et fátuum, et ímpium.
Piasek, i sól, i brełę żelaza łacniej jest nieść, niż człowieka nieroztropnego, i głupiego, i niezbożnego.
19
Loraméntum lígneum colligátum in fundaménto ædifícii non dissolvétur: sic et cor confirmátum in cogitatióne consílii.
Wiązanie drzewiane spojone na fundamencie budowania nie rozerwie się: tak i serce umocnione rozmyślaniem rady.
20
Cogitátus sensáti in omni témpore metu non depravábitur.
Myśl mądrego na każdy czas bojaźnią nie będzie skażona.
21
Sicut pali in excélsis, et cæménta sine impénsa pósita contra fáciem venti non permanébunt:
Jako koły na wysokicm miejscu, i wapno bez nakładu, nie ostoją się położone przeciw wiatru:
22
sic et cor tímidum in cogitatióne stulti contra ímpetum timóris non resístet.
Tak i serce lękliwe w myśli głupiego nie ostoi się przeciw gwałtowi strachu.
23
Sicut cor trépidum in cogitatióne fátui, omni témpore non métuet, sic et qui in præcéptis Dei pérmanet semper.
Jako serce lękliwe w myśli głupiego, na każdy czas nie będzie się bało: tale i ten, który w przykazaniu Bożem trwa ustawicznie.
24
Pungens óculum dedúcit lácrymas, et qui pungit cor profert sensum.
Kto kole oko, wywodzi łzy, a kto bodzie serce, pokazuje czucie.
25
Mittens lápidem in volatília, deíciet illa: sic et qui conviciátur amíco, dissólvit amicítiam.
Kto ciska kamieniem na ptaki, spędzi je, tak i który łaje przyjacielowi, rozrywa przyjaźń.
26
Ad amícum etsi prodúxeris gládium, non despéres: est enim regréssus. Ad amícum
Choćbyś dobył miecza na przyjaciela, nie rozpaczaj: bo jest nawrót. Na przyjaciela,
27
si aperúeris os triste, non tímeas: est enim concordátio: excépto convítio, et impropério, et supérbia, et mystérii revelatióne, et plaga dolósa: in his ómnibus effúgiet amícus.
Jeśli otworzysz usta przykre, nie bój się, bo jest pojednanie: wyjąwszy przymówki, i wyrzucanie na oczy i pychę, i objawienie tajemnice, i ranę zdradliwą: dla tych wszystkich odbieży przyjaciel.
28
Fidem pósside cum amíco in paupertáte illíus, ut et in bonis illíus lætéris.
Zachowaj wiarę z przyjacielem w ubóstwie jego, abyś się i w szczęściu jego weselił.
29
In témpore tribulatiónis illíus pérmane illi fidélis, ut et in hereditáte illíus cohǽres sis.
Czasu ucisku jego trwaj mu wiernym, abyś w dziedzictwie jego był spół dziedzicem.
30
Ante ignem camíni vapor, et fumus ignis inaltátur: sic et ante sánguinem maledícta, et contuméliæ, et minæ.
Przed ogniem z komina, para i dym ognisty w zgórę idzie, tak i przede krwią złorzeczeństwa, i potwarzy i groźby.
31
Amícum salutáre non confúndar, a fácie illíus non me abscóndam: et si mala mihi evénerint per illum, sustinébo.
Pozdrawiać przyjaciela nie będę się wstydził, nie skryję się przed nim: a jeśli mi się co złego przezeń przyda, ścierpię.
32
Omnis qui áudiet, cavébit se ab eo.
Każdy kto usłyszy, będzie się go strzegł.
33
Quis dabit ori meo custódiam, et super lábia mea signáculum certum, ut non cadam ab ipsis, et lingua mea perdat me?
Któż da straż ustom moim, a pieczęć pewną na wargi moje, abym nie upadł dla nich, a język mój, żeby mię nie zatracił?
1
Dómine pater, et dominátor vitæ meæ, ne derelínquas me in consílio eórum, nec sinas me cádere in illis.
Panie ojcze, i panujący żywotowi memu, nie opuszczaj mię w radzie ich, i nie dopuszczaj mi dla nich upaść.
2
Quis superpónet in cogitátu meo flagélla, et in corde meo doctrínam sapiéntiæ, ut ignoratiónibus eórum non parcant mihi, et non appáreant delícta eórum,
Któż włoży na myśli moje karanie, a na serce moje naukę mądrości, aby nieumiejętnościam ich nie folgowano mnie, a nie pokazały się grzechy ich,
3
et ne adincréscant ignorántiæ meæ, et multiplicéntur delícta mea, et peccáta mea abúndent, et íncidam in conspéctu adversariórum meórum, et gáudeat super me inimícus meus?
I aby się nie rozrosły niewiadomości moje, i nie rozmnożyły się występki moje, a grzechy moje nie obfitowały, i abych nie upadł przed oczyma przeciwników moich, a nie radował się nadeinną nieprzyjaciel mój?
4
Dómine pater, et Deus vitæ meæ, ne derelínquas me in cogitátu illórum.
Panie ojcze, i Boże żywota niego, nie opuszczaj mię w myśli ich.
5
Extolléntiam oculórum meórum ne déderis mihi, et omne desidérium avérte a me.
Podwyższenia oczu moich nie dawał mi, i wszelką żądzę odwróć odemnie.
6
Aufer a me ventris concupiscéntias, et concúbitus concupiscéntiæ ne apprehéndant me, et ánimæ irreverénti et infrunítæ ne tradas me.
Oddal odemnie pożądliwość brzucha, i pożądliwości nierządu niech mię nie ogarną, a duszy niewstydliwej i niebacznej nie podawaj mię.
7
Doctrínam oris audíte fílii: et qui custodíerit illam, non périet lábiis, nec scandalizábitur in opéribus nequíssimis.
Słuchajcie synowie nauki o uściech: i kto jej strzedz będzie, nie zginie usty ani się obrazi uczynkami złemi.
8
In vanitáte sua apprehénditur peccátor: et supérbus et malédicus scandalizábitur in illis.
W próżności swej ułowion bywa złośnik, a pyszny i złorzeczący obrazi się przez nie.
9
Iuratióni non assuéscat os tuum: multi enim casus in illa.
Przysięganiu nie przywykają usta twoje, bo wiele upaści w nim.
10
Nominátio vero Dei non sit assídua in ore tuo, et nomínibus sanctórum non admisceáris: quóniam non eris immúnis ab eis.
A mianowanie Boga niech nie będzie ustawiczne w uściech twoich, i do mianowania świętych nie przymieszawaj się: abowiem nie będziesz bez obrazy od nich.
11
Sicut enim servus interrogátus assídue a livóre non minúitur, sic omnis iurans et nóminans in toto a peccáto non purgábitur.
Bo jako niewolnik często męczony, nie jest bez siności: tak wszelki przysięgający i wspominający wcale od grzechów nie będzie oczyścion.
12
Vir multum iurans implébitur iniquitáte, et non discédet a domo illíus plaga.
Mąż często przysięgający będzie pełen nieprawości, a nie wynidzie z domu jego karanie.
13
Et si frustráverit, delíctum illíus super ipsum erit: et si dissimuláverit, delínquit duplíciter:
A jeśli nie spełni, wina jego na nim zostanie: a jeśli nie uzna, dwojako grzeszy.
14
et si in vácuum iuráverit, non iustificábitur: replébitur enim retributióne domus illíus.
A jeśli próżno przysiągł, nie będzie woien: bo dom jego napełni się pomstą.
15
Est et ália loquéla contrária morti: non inveniátur in hereditáte Iacob.
Jest i inna mowa przeciwna, ku śmierci, bodaj się nie nalazła w osiadłości Jakóbowej.
16
Etenim a misericórdibus ómnia hæc auferéntur, et in delíctis non volutabúntur.
Bo od miłosiernych wszystko to będzie oddalono, a w grzechach walać się nie będą.
17
Indisciplinátæ loquélæ non assuéscat os tuum: est enim in illa verbum peccáti.
Nieobyczajnej mowie niechaj nie przywykają usta twoje: abowiem w niej jest słowo grzechu.
18
Meménto patris et matris tuæ, in médio enim magnatórum consístis:
Pamiętaj na ojca i na matkę twoję, bo w pośrodku panów stoisz.
19
ne forte obliviscátur te Deus in conspéctu illórum, et assiduitáte tua infatuátus, impropérium patiáris, et maluísses non nasci, et diem nativitátis tuæ maledícas.
By snać ciebie Bóg przed oczyma ich nie zapamiętał, abyś od zwyczaju twego zgłupiawszy lekkości nie cierpiał, a wolałbyś się był nie narodzić, i przeklinałbyś dzień narodzenia swego.
20
Homo assuétus in verbis impropérii, in ómnibus diébus suis non erudiétur.
Człowiek, który przywykł słowo, urągania, przez wszystkie dni swoje, nie będzie wyćwiczon.
21
Duo génera abúndant in peccátis, et tértium addúcit iram et perditiónem.
Dwa rodzaje obfitują w grzechach, a trzeci przywodzi gniew i zatracenie.
22
Anima cálida quasi ignis ardens, non exstinguétur donec áliquid glútiat:
Dusza gorąca jako ogień pałający, nie będzie ugaszona aż co połknie:
23
et homo nequam in ore carnis suæ non désinet donec incéndat ignem.
A człowiek złośliwy w uściech ciała swego nie przestanie aż ogień podpali.
24
Hómini fornicário omnis panis dulcis: non fatigábitur transgrédiens usque ad finem.
Człowiekowi nieczystemu każdy chleb jest słodki, nie spracuje się przestępując aż do końca,
25
Omnis homo qui transgréditur lectum suum, contémnens in ánimam suam, et dicens: Quis me videt?
Każdy człowiek, który występuje z łoża swego, wzgardzający duszę swoję, i mówiący: Któż mię widzi?
26
Ténebræ circúmdant me, et paríetes coopériunt me, et nemo circúmspicit me: quem véreor? delictórum meórum non memorábitur Altíssimus.
Ciemności ogarnęły mię, a ściany mię okryły, a żaden mię nie widzi: kogóż się obawiam? grzechów moich nie będzie pamiętał Nawyższy.
27
Et non intélligit quóniam ómnia videt óculus illíus, quóniam expéllit a se timórem Dei huiúsmodi hóminis timor, et óculi hóminum timéntes illum:
A nie rozumie, iż wszystko widzi oko jego, abowiem wypędza od niego bojaźń Bożą, taka bojaźń człowieka, i oczy człowiecze bojące się go:
28
et non cognóvit quóniam óculi Dómini multo plus lucidióres sunt super solem, circumspiciéntes omnes vias hóminum, et profúndum abýssi, et hóminum corda, intuéntes in abscónditas partes.
A nie baczy, iż oczy Pańskie daleko są jaśniejsze nad słońce, wypatrujące wszystkie drogi człowiecze, i głębokość przepaści, i na ludzkie serca patrzające na skryte strony.
29
Dómino enim Deo ántequam crearéntur, ómnia sunt ágnita: sic et post perféctum réspicit ómnia.
Abowiem Panu Bogu pierwej niźli były stworzone wszystkie rzeczy znajome są: także i po dokończeniu na wszystko patrzą.
30
Hic in platéis civitátis vindicábitur, et quasi pullus equínus fugábitur, et ubi non sperávit apprehendétur.
Ten na ulicach miejskich pomstę odniesie, a jako źrebiec koński gonion będzie, a gdzie się nie spodzieje będzie poiman.
31
Et erit dédecus ómnibus, eo quod non intelléxerit timórem Dómini.
I będzie sromotą wszystkim dla tego, iż nie rozumiał bojaźni Pańskiej.
32
Sic et múlier omnis relínquens virum suum, et státuens hereditátem ex aliéno matrimónio:
Tak i niewiasta każda, która opuszcza męża swego, i stanowi dziedzictwo z cudzego małżeństwa:
33
primo enim in lege Altíssimi incredíbilis fuit: secúndo in virum suum delíquit: tértio in adultério fornicáta est, et ex álio viro fílios státuit sibi.
Naprzód bowiem była niewierna w zakonie Nawyższego: potem zgrzeszyła przeciw mężowi swemu: po trzecie przez cudzołóstwo nierząd popełniła, a z innego męża dzieci podrzuciła,
34
Hæc in ecclésiam adducétur, et in fílios eius respiciétur.
Ta będzie wywiedziona do zgromadzenia, a o synach jej dozór się uczyni.
35
Non tradent fílii eius radíces, et rami eius non dabunt fructum:
Nie rozkorzenią się dziatki jej, a gałązki jej nie dadzą owocu.
36
derelínquet in maledíctum memóriam eius, et dédecus illíus non delébitur.
Zostawi pamiątkę swą na przeklęctwo, a sromota jej nie będzie zgładzona:
37
Et agnóscent qui derelícti sunt, quóniam nihil mélius est quam timor Dei: et nihil dúlcius, quam respícere in mandátis Dómini.
I poznają, którzy pozostali, iż nie jest nic lepszego jako bojaźń Boża: a nic wdzięczniejszego jako pilnować rozkazania Pańskiego:
38
Glória magna est sequi Dóminum: longitúdo enim diérum assumétur ab eo.
Wielka jest chwała naśladować Pana: bo przedłużenie żywota będzie wzięte od niego.
1
Sapiéntia laudábit ánimam suam, et in Deo honorábitur, et in médio pópuli sui gloriábitur,
Mądrość zaleci duszę swoję, a w Bogu będzie uczczona, a w pośród ludu swego będzie się chlubiła,
2
et in ecclésiis Altíssimi apériet os suum, et in conspéctu virtútis illíus gloriábitur,
I w kościelech Nawyższego otworzy usta swe, a przed oczyma wojska jego będzie się chlubiła.
3
et in médio pópuli sui exaltábitur, et in plenitúdine sancta admirábitur,
A w pośród ludu swego będzie wywyższona, a w zupełności świętej będzie w podziwieniu,
4
et in multitúdine electórum habébit laudem, et inter benedíctos benedicétur, dicens:
A w wielkości wybranych będzie miała chwałę, a między błogosławionymi będzie błogosławiona, mówiąc:
5
Ego ex ore Altíssimi prodívi, primogénita ante omnem creatúram:
Jam wyszła z ust Nawyższego, pierworodna przed wszystkiem stworzeniem:
6
ego feci in cælis ut orirétur lumen indefíciens, et sicut nébula texi omnem terram:
Jam sprawiła na niebie, aby wschodziła światłość nieustająca, a jako mgła okryłam wszystkę ziemię:
7
ego in altíssimis habitávi, et thronus meus in colúmna nubis.
Jam mieszkała na wysokości, a stolec mój na słupie obłokowym.
8
Gyrum cæli circuívi sola, et profúndum abýssi penetrávi, in flúctibus maris ambulávi,
Samam obeszła okrąg niebios, i przeniknęłam głębokość przepaści, chodziłam po walech morskich,
9
et in omni terra steti: et in omni pópulo,
I stałam na wszelkiej ziemi i między wszelkim ludem,
10
et in omni gente primátum hábui:
I w każdym narodzie miałam przodek:
11
et ómnium excelléntium et humílium corda virtúte calcávi: et in his ómnibus réquiem quæsívi, et in hereditáte Dómini morábor.
A wszystkich wysokich i niskich serca mocąm podeptała: a w tem wszystkiem szukałam odpoczynku, i w dziedzictwie Pańskiem mieszkać będę,
12
Tunc præcépit, et dixit mihi Creátor ómnium: et qui creávit me, requiévit in tabernáculo meo,
Tedy przykazał i rzekł mi stworzyciel wszech rzeczy: a który mię stworzył odpoczynął w przybytku moim,
13
et dixit mihi: In Iacob inhábita, et in Israel hereditáre, et in eléctis meis mitte radíces.
I rzekł mi: mieszkaj w Jakóbie, a w Izraelu weźmi dziedzictwo, a między wybranymi memi rozpuść korzenie.
14
Ab inítio, et ante sǽcula creáta sum, et usque ad futúrum sǽculum non désinam, et in habitatióne sancta coram ipso ministrávi.
Od początku i przed wieki jestem stworzona, i aż do przyszłego wieku nie ustanę, a w mieszkaniu świętem służyłam przed nim.
15
Et sic in Sion firmáta sum, et in civitáte sanctificáta simíliter requiévi, et in Ierúsalem potéstas mea.
I takem w Sionie jest utwierdzona, a w mieście świętem takżem odpoczywała, a w Jeruzalem władza moja,
16
Et radicávi in pópulo honorificáto, et in parte Dei mei heréditas illíus, et in plenitúdine sanctórum deténtio mea.
I rozkorzeniłam się w zacnym narodzie, i w dziale Boga mego dziedzictwo jego, a w pełności świętych zadzierżenie moje.
17
Quasi cedrus exaltáta sum in Líbano, et quasi cypréssus in monte Sion:
Wyniesionam w zgórę jako drzewo cedrowe na Libanie, i jako cyprys na górze Sionie.
18
quasi palma exaltáta sum in Cades, et quasi plantátio rosæ in Iéricho:
Wywyższyłam się jako palma w Kades, i jako szczepienie rożej w Jerychu:
19
quasi olíva speciósa in campis, et quasi plátanus exaltáta sum iuxta aquam in platéis.
Jako piękna oliwa na polu, a jako jawor jestem powyższona nad wodą na ulicach.
20
Sicut cinnamómum, et bálsamum aromatízans odórem dedi: quasi myrrha elécta dedi suavitátem odóris:
Jako cynamon i balsam wonią jacy wydałam wonność, jako mirrha wyborna dałam słodkość wonności:
21
et quasi storax, et gálbanus, et úngula, et gutta, et quasi Líbanus non incísus vaporávi habitatiónem meam, et quasi bálsamum non mistum odor meus.
A jako storax, i galban, i ungula, i gutta, i jako kadzidło nienarznione napełniłam wonnością mieszkanie moje, i jako balsam nie mieszany wonność moja.
22
Ego quasi terebínthus exténdi ramos meos, et rami mei honóris et grátiæ.
Ja jako terebint rozciągnęłam gałęzie moje, a gałęzie moje czci i łaski.
23
Ego quasi vitis fructificávi suavitátem odóris: et flores mei fructus honóris et honestátis.
Ja jako winne drzewo wypuściłam wdzięczną wonność, a kwiatki moje owocem czci i uczciwości.
24
Ego mater pulchræ dilectiónis, et timóris, et agnitiónis, et sanctæ spei.
Ja matka pięknej miłości i bogobojności, i uznania i nadzieję świętej.
25
In me grátia omnis viæ et veritátis, in me omnis spes vitæ et virtútis.
We mnie wszelka łaska drogi i prawdy, we mnie wszystka nadzieja żywota i cnoty.
26
Transíte ad me omnes qui concupíscitis me, et a generatiónibus meis implémini:
Przejdźcie do mnie wszyscy, którzy mnie pragniecie, i najedzcie się owoców moich:
27
spíritus enim meus super mel dulcis, et heréditas mea super mel et favum:
Abowiem duch mój słodszy nad miód, a dziedzictwo moje nad miód i plastr miodu:
28
memória mea in generatiónes sæculórum.
Pamiątka moja na rodzaje wieków.
29
Qui edunt me, adhuc esúrient: et qui bibunt me, adhuc sítient.
Którzy mię jedzą, jeszcze łaknąć będą, a którzy mię piją jeszcze pragnąć będą.
30
Qui audit me, non confundétur: et qui operántur in me, non peccábunt.
Kto mię słucha, nie będzie zawstydzon: a którzy przez mię sprawują, nie zgrzeszą.
31
Qui elúcidant me, vitam ætérnam habébunt.
Którzy mię objaśniają, będą mieć żywot wieczny:
32
Hæc ómnia liber vitæ, et testaméntum Altíssimi, et agnítio veritátis.
To wszystko księgi żywota i testament nawyższego, i poznanie prawdy.
33
Legem mandávit Móyses in præcéptis iustitiárum, et hereditátem dómui Iacob, et Israel promissiónes.
Zakon rozkazał Mojżesz w przykazaniu sprawiedliwości, za dziedzictwo domowi Jakóbowemu, i obietnice Izraelowi:
34
Pósuit David púero suo excitáre regem ex ipso fortíssimum, et in throno honóris sedéntem in sempitérnum.
Postanowił Dawidowi słudze swemu wzbudzić z niego króla namocniejszego, a na stolicy majestatu siedzącego na wieki.
35
Qui implet quasi Phison sapiéntiam, et sicut Tigris in diébus novórum.
Który obficie wylewa jako Phison mądrość, a jako Tygrys czasu nowych zbóż.
36
Qui adímplet quasi Euphrátes sensum: qui multíplicat quasi Iordánis in témpore messis.
Który jako Eufrates napełnia rozum: który zbiera jako Jordan we żniwa.
37
Qui mittit disciplínam sicut lucem, et assístens quasi Gehon in die vindémiæ.
Który wydawa naukę jako światłość, a stawia jako Gehon czasu zbierania wina.
38
Qui pérficit primus scire ipsam, et infírmior non investigábit eam.
Który ją sam pierwszy poznał doskonale, a mdlejszy nie doścignie jej:
39
A mari enim abundávit cogitátio eius, et consílium illíus ab abýsso magna.
Bo nad morze obfitowało zrozumienie jej, a rada jej nad przepaść wielka.
40
Ego sapiéntia effúdi flúmina.
Ja mądrość wylałam rzeki.
41
Ego quasi trames aquæ imménsæ de flúvio, ego quasi flúvii dióryx, et sicut aquædúctus exívi de paradíso:
Jam jako przekop wody niezmierny z rzeki: jam jako rów rzeki, a jako rury wywiedzienie wyszłam z raju.
42
dixi: Rigábo hortum meum plantatiónum, et inebriábo prati mei fructum.
Rzekłam: poleję ogród mój szczepienia, i napoję owoc łąki mojej.
43
Et ecce factus est mihi trames abúndans, et flúvius meus appropinquávit ad mare:
A oto stał mi się przekop pełny, a rzeka moja podobna morzu.
44
quóniam doctrínam quasi antelucánum illúmino ómnibus, et enarrábo illam usque ad longínquum.
Bo naukę jako świtanie oświecam wszystkim, i opowiem ją aż w dalekie strony.
45
Penetrábo omnes inferióres partes terræ, et inspíciam omnes dormiéntes, et illuminábo omnes sperántes in Dómino.
Przeniknę wszystkie niższe części ziemie, a oglądam wszystkie śpiące, i oświecę wszystkie ufające w Panu.
46
Adhuc doctrínam quasi prophetíam effúndam, et relínquam illam quæréntibus sapiéntiam, et non désinam in progénies illórum usque in ævum sanctum.
Jeszcze wyleję naukę jako proroctwo, i zostawię ją szukającym mądrości, a nie przestanę w rodzaju ich aż do wieku świętego.
47
Vidéte quóniam non soli mihi laborávi, sed ómnibus exquiréntibus veritátem.
Obaczcie, żemci nie sam sobie pracował, ale wszystkim szukającym prawdy.
1
In tribus plácitum est spirítui meo, quæ sunt probáta coram Deo et homínibus:
We trzech rzeczach upodobało się duchowi memu, które się podobają przed Bogiem i przed ludźmi:
2
concórdia fratrum, et amor proximórum, et vir et múlier bene sibi consentiéntes.
Zgoda braciej, a miłość blizkich, a mąż i niewiasta dobrze się z sobą zgadzający.
3
Tres spécies odívit ánima mea, et ággravor valde ánimæ illórum:
Trzech rodzajów nienawidzi dusza moja, a ciężko mi barzo na duszę ich:
4
páuperem supérbum, dívitem mendácem, senem fátuum et insensátum.
Ubogiego pysznego: bogacza kłamliwego: a starca głupiego i bezrozumnego.
5
Quæ in iuventúte tua non congregásti, quómodo in senectúte tua invénies?
Czegoś w: młodości swej nie zgromadził, jako w swej starości najdziesz?
6
Quam speciósum canitiéi iudícium, et presbýteris cognóscere consílium!
Jako piękny szedziwości rozsądek, a starcom wiedzieć radę!
7
Quam speciósa veteránis sapiéntia, et gloriósis intelléctus, et consílium!
Jako piękna starzałym mądrość, a sławnym rozum i rada.
8
Coróna senum multa perítia, et glória illórum timor Dei.
Korona starych wielka wiadomość, a sława ich bojaźń Boża.
9
Novem insuspicabília cordis magnificávi: et décimum dicam in lingua homínibus:
Dziewięć rzeczy sercu nic podejrzanych wielcem ważył, a dziesiątą opowiem ludziom językiem.
10
homo, qui iucundátur in fíliis, vivens et videns subversiónem inimicórum suórum.
A człowiek, który za żywota ma pociechę z dziatek, a widzi upadek nieprzyjaciół swoich.
11
Beátus, qui hábitat cum mulíere sensáta, et qui lingua sua non est lapsus, et qui non servívit indígnis se.
Szczęśliwy, który mieszka z roztropną żoną, a który się nie potknął językiem swoim, i który nie służył niegodnym siebie.
12
Beátus, qui invénit amícum verum, et qui enárrat iustítiam auri audiénti.
Szczęśliwy, który nalazł przyjaciela wiernego, i który opowiada sprawiedliwość uszom słuchającym.
13
Quam magnus, qui invénit sapiéntiam et sciéntiam! sed non est super timéntem Dóminum.
O jako wielki, który nalazł mądrość i umiejętność; ale nie jest nad bojącego się Pana.
14
Timor Dei super ómnia se superpósuit.
Bo jaźń Boża wyniosła się nadewszystko.
15
Beátus homo, cui donátum est habére timórem Dei: qui tenet illum, cui assimilábitur?
Błogosławiony człowiek, któremu darowano jest, aby miał bojaźń Bożą: kto ją otrzyma, komuż przyrównan będzie?
16
Timor Dei inítium dilectiónis eius: fídei autem inítium agglutinándum est ei.
Bojaźń Boża początek miłości jego: ale wiary początek ma być przyłączon do niej.
17
Omnis plaga tristítia cordis est: et omnis malítia, nequítia mulíeris.
Wszelka rana smutek serdeczny jest: a wszelka złość, złość niewieścia.
18
Et omnem plagam, et non plagam vidébit cordis:
I wszelką ranę i nie ranę zniesie serdeczną:
19
et omnem nequítiam, et non nequítiam mulíeris:
I wszelką złość i nie złość niewieścią:
20
et omnem obdúctum, et non obdúctum odiéntium:
I wszelkie utrapienie i nieutrapienie nienawidzących:
21
et omnem vindíctam, et non vindíctam inimicórum.
I każdą pomstą i nie pomstę nieprzyjacielską.
22
Non est caput néquius super caput cólubri:
Niemasz głowy gorszej nad głowę wężową, i niemasz gniewu nad gniew niewieści.
23
et non est ira super iram mulíeris. Commorári leóni et dracóni placébit, quam habitáre cum mulíere nequam.
Mieszkać ze lwem i ze smokiem będzie się podobało raczej niż mieszkać ze złą niewiastą.
24
Nequítia mulíeris immútat fáciem eius: et obcǽcat vultum suum tamquam ursus: et quasi saccum osténdit. In médio proximórum eius
Złość niewieścia odmienia oblicze jej: i zaślepia twarz swą jako niedźwiedź: ukazuje jako wór. Między blizkimi swemi.
25
ingémuit vir eius, et áudiens suspirávit módicum.
Zapłakał mąż jej, a usłyszawszy westchnął mało.
26
Brevis omnis malítia super malítiam mulíeris: sors peccatórum cadat super illam.
Mała jest każda złość przeciw złości niewieściej: dział grzeszników niech na nie przypadnie.
27
Sicut ascénsus arenósus in pédibus veteráni, sic múlier linguáta hómini quiéto.
Jako wstępowanie piaszczyste nogom starego, tak niewiasta świegotliwa człowiekowi spokojnemu.
28
Ne respícias in mulíeris spéciem, et non concupíscas mulíerem in spécie.
Nie patrz na piękność niewieścią, a nie pożądaj niewiasty dla piękności.
29
Mulíeris ira, et irreveréntia, et confúsio magna.
Niewieści gniew i nieuczciwość i zawstydzenie wielkie.
30
Múlier si primátum hábeat, contrária est viro suo.
Niewiasta jeśli ma przodek, jest przeciwna mężowi swemu.
31
Cor húmile, et fácies tristis, et plaga cordis, múlier nequam.
Serce poniżone, i twarz smutna, i rana serdeczna zła niewiasta.
32
Manus débiles, et génua dissolúta, múlier quæ non beatíficat virum suum.
Słabe ręce, i zemdlałe kolana, żona, która nie błogosławi męża swego.
33
A mulíere inítium factum est peccáti, et per illam omnes mórimur.
Od niewiasty stał się początek grzechu, i przez nie wszyscy umieramy.
34
Non des aquæ tuæ éxitum, nec módicum: nec mulíeri nequam véniam prodeúndi.
Nie dawaj wodzie twej wyszcia by namniej, a niewieście złej wolności wychodzenia.
35
Si non ambuláverit ad manum tuam, confúndet te in conspéctu inimicórum.
Jeśli nie będzie chodziła pod ręką twoją, zelży cię przed oczyma nieprzyjaciół.
36
A cárnibus tuis abscínde illam, ne semper te abutátur.
Odetni ją od ciała twego, aby cię zawżdy źle nie używała.
1
Mulíeris bonæ beátus vir: númerus enim annórum illíus duplex.
Niewiasty dobrej błogosławiony mąż: bo liczba lat jego dwojaka.
2
Múlier fortis obléctat virum suum, et annos vitæ illíus in pace implébit.
Niewiasta mocna rozwesela męża swego, i lata żywota jego w pokoju jego wypełni.
3
Pars bona, múlier bona, in parte timéntium Deum dábitur viro pro factis bonis:
Dobry dział żona dobra, w dziale bojących się Boga będzie dana mężowi za uczynki dobre:
4
dívitis autem, et páuperis cor bonum, in omni témpore vultus illórum hílaris.
A bogatego i ubogiego serce dobre, na każdy czas twarz ich wesoła.
5
A tribus tímuit cor meum, et in quarto fácies mea métuit:
Trzech się rzeczy lękało serce moje, a czwartej bała się twarz moja:
6
delatúram civitátis, et collectiónem pópuli:
Niesławy miejskiej: i wzruszenia pospólstwa:
7
calúmniam mendácem, super mortem, ómnia grávia.
Po twarzy kłamliwej, co wszystko cięższe niźli śmierć.
8
Dolor cordis et luctus, múlier zelótypa.
Boleść serdeczna i zła niewiasta złego mniemania o mężu.
9
In mulíere zelótypa flagéllum linguæ, ómnibus commúnicans.
W niewieście niewierzącej mężowi, bicz języka przed wszystkimi powiadający.
10
Sicut boum iugum, quod movétur, ita et múlier nequam: qui tenet illam, quasi qui apprehéndit scorpiónem.
Jako jarzmo wołów, które się chwieje, tak i zła niewiasta: kto ją trzyma, jakoby trzymał niedźwiadka.
11
Múlier ebriósa, ira magna: et contumélia, et turpitúdo illíus non tegétur.
Niewiasta opiła gniew wielki: a zelżywość i szkaradość jej nie będzie zakryta.
12
Fornicátio mulíeris in extolléntia oculórum, et in pálpebris illíus agnoscétur.
Nieczystość niewiasty w podniosłych oczach i w powiekach jej będzie poznana.
13
In fília non averténte se, firma custódiam: ne invénta occasióne utátur se.
Nad córką nieodwracającą się postaw straż: by upatrzywszy czasu nie użyła swej wolej.
14
Ab omni irreveréntia oculórum eius cave, et ne miréris si te negléxerit:
Strzeż się wszelkiej niewstydliwości oczu jej, a nie dziwuj się jeśli cię zaniedba.
15
sicut viátor sítiens ad fontem os apériet, et ab omni aqua próxima bibet, et contra omnem palum sedébit, et contra omnem sagíttam apériet pháretram donec defíciat.
Jako podróżny pragnący u zdroju odtworzy usta, i z każdej wody blizkiej będzie piła, i u każdego kołu usiędzie, i przeciw każdej strzale otworzy sajdak aż ustanie.
16
Grátia mulíeris sédulæ delectábit virum suum, et ossa illíus impinguábit.
Wdzięczność żony pilnej ucieszy męża swego, i wytuczy kości jego.
17
Disciplína illíus datum Dei est.
Wyćwiczenie jej jest dar Boży.
18
Múlier sensáta et tácita, non est immutátio erudítæ ánimæ.
Żona roztropna a milcząca, niemasz frymarku na duszę wyćwiczoną.
19
Grátia super grátiam, múlier sancta et pudoráta.
Łaska nad łaskę, żona święta, i sromieźliwa.
20
Omnis autem ponderátio non est digna continéntis ánimæ.
I niemasz wagi, któraby godna była dusze wstrzemięźliwej.
21
Sicut sol óriens mundo in altíssimis Dei, sic mulíeris bonæ spécies in ornaméntum domus eius:
Jako słońce wschodzące światu na wysokości Bożej: tak piękność dobrej żony ku ochędostwu domu jej.
22
lucérna splendens super candelábrum sanctum, et spécies faciéi super ætátem stábilem.
Świeca świecąca na lichtarzu świętym, a piękność twarzy w leciech statecznych.
23
Colúmnæ áureæ super bases argénteas, et pedes firmi super plantas stábilis mulíeris.
Słupy złote na podstawkach srebrnych: i nogi mocne na stopach statecznej niewiasty.
24
Fundaménta ætérna supra petram sólidam, et mandáta Dei in corde mulíeris sanctæ.
Fundamenty wieczne na skale mocnej, a przykazanie Boże w sercu niewiasty świętej.
25
In duóbus contristátum est cor meum, et in tértio iracúndia mihi advénit:
We dwu rzeczach zafrasowało się serce moje, a w trzecim gniew mi przyszedł:
26
vir bellátor defíciens per inópiam: et vir sensátus contémptus:
Mąż waleczny ustający od ubóstwa, i mąż mądry wzgardzony:
27
et qui transgréditur a iustítia ad peccátum, Deus parávit eum ad rhomphǽam.
A który od sprawiedliwości ustępuje do grzechu: Bóg na miecz go nagotował.
28
Duæ spécies diffíciles et periculósæ mihi apparuérunt: diffícile exúitur negótians a negligéntia: et non iustificábitur caupo a peccátis labiórum.
Dwie mi się rzeczy trudne a niebezpieczne widzą: trudno się kupiec wyzuć może z występku: a karczmarz nie będzie usprawiedliwiony od grzechów ustnych.
1
Propter inópiam multi deliquérunt: et qui quærit locupletári, avértit óculum suum.
Dla ubóstwa wiele ich zgrzeszyło: a kto się chce zbogacić, odwraca oko swe.
2
Sicut in médio compáginis lápidum palus fígitur, sic et inter médium venditiónis et emptiónis angustiábitur peccátum.
Jako w pośrodku spojenia kamieni kół się wbija, tak i między przedawanieni i kupowaniem ściśnie się grzech.
3
Conterétur cum delinquénte delíctum.
Będzie start grzech pospołu z grzesznikiem.
4
Si non in timóre Dómini tenúeris te instánter, cito subvertétur domus tua.
Jeśli się nie będziesz w bo jaźni Pańskiej ustawicznie trzymał, prędko będzie dom twój wywrócony.
5
Sicut in percussúra cribri remanébit pulvis, sic apória hóminis in cogitátu illíus.
Jako w przesiewaniu rzeszota zostanie proch: tak utrapienie człowiecze w myśli jego.
6
Vasa fíguli probat fornax, et hómines iustos tentátio tribulatiónis.
Naczynia garncarskiego piec doświadcza, a ludzie sprawiedliwe pokusa utrapienia.
7
Sicut rusticátio de ligno osténdit fructum illíus, sic verbum ex cogitátu cordis hóminis.
Jako praca około drzewa pokazuje owoc jego: tak słowo rozmyślne, serce człowiecze.
8
Ante sermónem non laudes virum: hæc enim tentátio est hóminum.
Przed mową nie chwal męża: bo to jest ludzi doświadczenie.
9
Si sequáris iustítiam, apprehéndes illam, et índues quasi podérem honóris: et inhabitábis cum ea, et próteget te in sempitérnum, et in die agnitiónis invénies firmaméntum.
Jeśli będziesz naśladował sprawiedliwości, dostąpisz jej, i obleczesz ją jako długą szatę poczciwą: i będziesz mieszkał z nią i będzie cię broniła na wieki, a w dzień uznania najdziesz umocnienie.
10
Volatília ad sibi simília convéniunt: et véritas ad eos, qui operántur illam, revertétur.
Ptacy zlatają się ku sobie podobnym, a prawda wróci się do tych, którzy ją czynią.
11
Leo venatióni insidiátur semper: sic peccáta operántibus iniquitátes.
Lew dybie na zwierzę zawsze, tak grzechy na czyniące nieprawości.
12
Homo sanctus in sapiéntia manet sicut sol: nam stultus sicut luna mutátur.
Człowiek święty w mądrości trwa, jako słońce: bo głupi odmienia się jako księżyc.
13
In médio insensatórum serva verbum témpori: in médio autem cogitántium assíduus esto.
W pośrodku niemądrych zachowaj słowo czasowi: ale między bacznymi ustawicznie bywaj.
14
Narrátio peccántium odiósa, et risus illórum in delíciis peccáti.
Powieść grzeszących przykra, a śmiech ich w rozkoszach grzechu.
15
Loquéla multum iurans horripilatiónem cápiti státuet: et irreveréntia ipsíus obturátio áurium.
Mowa często przysięgająca czyni, że włosy wstają na głowie: a nieuczciwość jego zatkanie uszu.
16
Effúsio sánguinis in rixa superbórum: et maledíctio illórum audítus gravis.
Krwie rozlanie w swarze pysznych: a przeklinanie ich ciężkie ku słuchaniu.
17
Qui denúdat arcána amíci, fidem perdit, et non invéniet amícum ad ánimum suum.
Kto odkrywa tajemnice przyjacielskie, traci wiarę, i nie najdzie przyjaciela po myśli swej.
18
Dílige próximum, et coniúngere fide cum illo.
Miłuj bliźniego, a złącz się z nim wiarą.
19
Quod si denudáveris abscónsa illíus, non persequéris post eum.
A jeśli odkryjesz tajemnice jego, niedościgniesz go.
20
Sicut enim homo, qui perdit amícum suum, sic et qui perdit amicítiam próximi sui.
Jako bowiem człowiek, który traci przyjaciela swego: tak i ten, który traci przyjaźń bliźniego swego.
21
Et sicut qui dimíttit avem de manu sua, sic dereliquísti próximum tuum, et non eum cápies.
A jako kto ptaka z ręki swej upuści, takeś upuścił przyjaciela swego, a nie uchwycisz go.
22
Non illum sequáris, quóniam longe abest: effúgit enim quasi cáprea de láqueo: quóniam vulneráta est ánima eius:
Nie ścigaj go, boć daleko jest: bowiem uciekł jako sarna z sidła: bo zraniona jest dusza jego.
23
ultra eum non póteris colligáre. Et maledícti est concordátio:
Już go więcej nie będziesz mógł zwięzać: I złorzeczeństwa jest pojednanie:
24
denudáre autem amíci mystéria, desperátio est ánimæ infelícis.
Ale objawiać tajemnice przyjacielskie, jest rozpacz dusze nieszczęśliwej.
25
Annuens óculo fábricat iníqua, et nemo eum abíciet.
Kto okiem mruga knuje złości, a żaden go nie odrzuci:
26
In conspéctu oculórum tuórum condulcábit os suum, et super sermónes tuos admirábitur: novíssime autem pervértet os suum, et in verbis tuis dabit scándalum.
Przed oczyma twemi osłodzi usta swoje, i będzie się dziwował powieściam twoim: ale na końcu wywróci usta swoje, a w słowiech twych uczyni obrazę.
27
Multa odívi, et non coæquávi ei, et Dóminus ódiet illum.
Wiele rzeczy mam w nienawiści, ale nie zrównałem z tym, i Pan będzie go nienawidział.
28
Qui in altum mittit lápidem, super caput eius cadet: et plaga dolósa dolósi dívidet vúlnera.
Kto kamień rzuca ku górze, na głowę jego padnie: a raz zdradliwy zdrajcy rozszerzy ranę.
29
Et qui fóveam fodit, íncidet in eam: et qui státuit lápidem próximo, offéndet in eo: et qui láqueum álii ponit, períbit in illo.
A kto dół kopa, weń wpadnie: a kto zakłada kamień bliźniemu, on się obrazi: a kto na drugiego sidło stawia, zginie w niem.
30
Faciénti nequíssimum consílium, super ipsum devolvétur, et non agnóscet unde advéniat illi.
Kto czyni złą radę, obali się nań: a nie obaczy zkąd mu przychodzi.
31
Illúsio et impropérium superbórum, et vindícta sicut leo insidiábitur illi.
Naigranie i urąganie pysznych, a pomsta jako lew czyhać będzie na niego.
32
Láqueo períbunt qui oblectántur casu iustórum: dolor autem consúmet illos ántequam moriántur.
Sidłem poginą, którzy się cieszą z upadku sprawiedliwych: a boleść zniszczy je pierwej niźli pomrą.
33
Ira et furor, útraque exsecrabília sunt, et vir peccátor cóntinens erit illórum.
Gniew i zapalczywość oboje są obrzydłe: a człowiek grzeszny będzie je miał w sobie.
1
Qui vindicári vult, a Dómino invéniet vindíctam, et peccáta illíus servans servábit.
Kto się chce mścić, najdzie od Pana pomstę, a grzechy jego chowając chować będzie.
2
Relínque próximo tuo nocénti te, et tunc deprecánti tibi peccáta solvéntur.
Odpuść bliźniemu twemu który cię szkodzi, a tedy tobie proszącemu grzechy rozwiązane będą.
3
Homo hómini resérvat iram, et a Deo quærit medélam?
Człowiek na człowieka trzyma gniew, a od Boga szuka uzdrowienia.
4
In hóminem símilem sibi non habet misericórdiam, et de peccátis suis deprecátur?
Nad człowiekiem podobnym sobie nie ma miłosierdzia, a za grzechy swoje prosi?
5
Ipse cum caro sit, resérvat iram, et propitiatiónem petit a Deo? quis exorábit pro delíctis illíus?
Sam będący ciałem, zachowuje gniew: a prosi od Boga zmiłowania? któż się będzie modlił za grzechy jego?
6
Meménto novissimórum, et désine inimicári:
Pamiętaj na ostateczne rzeczy, a przestań wieźdź nieprzyjaźni.
7
tabitúdo enim et mors ímminent in mandátis eius.
Abowiem skaza i śmierć wiszą w przykazaniu jego.
8
Memoráre timórem Dei, et non irascáris próximo.
Pomni na bojaźń Pańską, a nie gniewaj się na bliźniego.
9
Memoráre testaméntum Altíssimi, et déspice ignorántiam próximi.
Pomni na zakon Nawyższego, a nieważ sobie niebaczności bliźniego,
10
Abstine te a lite, et mínues peccáta.
Pohamuj się od zwady, a umniejszysz grzechów:
11
Homo enim iracúndus incéndit litem, et vir peccátor turbábit amícos, et in médio pacem habéntium immíttet inimicítiam.
Bo człowiek gniewliwy zapala zwadę, a mąż grzeszny zamiesza między przyjacioły, a między te, którzy pokój mają, wrzuci nieprzyjaźń.
12
Secúndum enim ligna silvæ sic ignis exardéscit: et secúndum virtútem hóminis, sic iracúndia illíus erit, et secúndum substántiam suam exaltábit iram suam.
Abowiem według drew leśnych, tak się ogień rozpala, a według mocy człowieczej tak zapalczywość jego będzie, a według bogactw swych podniesie gniew swój.
13
Certámen festinátum incéndit ignem, et lis festínans effúndit sánguinem: et lingua testíficans addúcit mortem.
Swar prędki zapala ogień, a zwada skwapliwa wylewa krew: a język poświadczający przywodzi śmierć.
14
Si suffláveris in scintíllam, quasi ignis exardébit: et si exspúeris super illam, exstinguétur: útraque ex ore proficiscúntur.
Jeśli na iskrę dmuchać będziesz, rozpali się jako ogień: a jeśli na nie pluniesz, zagaśnie: oboje z ust pochodzi.
15
Susúrro et bilínguis maledíctus: multos enim turbábit pacem habéntes.
Obmówca i dwujęzyczny przeklęty: bo wielu zamiesza pokój mających.
16
Lingua tértia multos commóvit, et dispérsit illos de gente in gentem:
Język trzeci wzruszył mnogie i rozegnał je z ąarodu do narodu.
17
civitátes murátas dívitum destrúxit, et domus magnatórum effódit.
Miasta murowane bogaczów pokaził, i domy mocarzów wywrócił.
18
Virtútes populórum concídit, et gentes fortes dissólvit.
Siły narodów poodcinał, a lud mocny rozerwał.
19
Lingua tértia mulíeres virátas eiécit, et privávit illas labóribus suis.
Język trzeci mężne niewiasty wygnał, i pozbawił je prac ich.
20
Qui réspicit illam non habébit réquiem, nec habébit amícum in quo requiéscat.
Kto się nań ogląda, nie najdzie pokoju, ani będzie miał przyjaciela, na którymby polegał.
21
Flagélli plaga livórem facit: plaga autem linguæ commínuet ossa.
Raz od bicza czyni siność: ale raz od języka pokruszy kości.
22
Multi cecidérunt in ore gládii, sed non sic quasi qui interiérunt per linguam suam.
Wiele ich legło paszczeką miecza: ale nie tak jako którzy poginęli od języka swego.
23
Beátus qui tectus est a lingua nequam, qui in iracúndiam illíus non transívit, et qui non attráxit iugum illíus, et in vínculis eius non est ligátus:
Szczęśliwy, który jest obronion od języka złego, i kto nie przeszedł w popędliwości jego, i który nie ciągnął jarzma jego, ani był z wiązań związkami jego:
24
iugum enim illíus, iugum férreum est: et vínculum illíus, vínculum ǽreum est.
Jarzmo bowiem jego jest jarzmo żelazne: a związka jego związka miedziana jest.
25
Mors illíus mors nequíssima: et útilis pótius inférnus quam illa.
Śmierć jego śmierć nagorsza, pożyteczniejsze piekło niźli on.
26
Perseverántia illíus non permanébit, sed obtinébit vias iniustórum: et in flamma sua non combúret iustos.
Trwałość jego nie będzie trwała, ale otrzyma drogi niesprawiedliwych: a płomieniem swoim nie spali sprawiedliwych.
27
Qui relínquunt Deum íncident in illam, et exardébit in illis, et non exstinguétur, et immittétur in illos quasi leo, et quasi pardus lædet illos.
Którzy Boga opuszczają, wpadną nań, i rozpali się na nie, i nie będzie zagaszon: a będzie puszczon na nie jako lew, i jako ryś obrazi je.
28
Sepi aures tuas spinis, linguam nequam noli audíre, et ori tuo fácito óstia et seras.
Ogrodź cierniem uszy twoje, nie słuchaj języka złośliwego, a ustom twoim uczyń drzwi i zamki.
29
Aurum tuum et argéntum tuum confla, et verbis tuis fácito statéram, et frenos ori tuo rectos:
Złoto twoje i srebro twoje zlej, a słowom twoim udziałaj wagę, a ustom twoim wędzidła proste:
30
et atténde ne forte labáris in lingua, et cadas in conspéctu inimicórum insidiántium tibi, et sit casus tuus insanábilis in mortem.
A strzeż się, abyś snać nie potknął się językiem, ażebyś nie upadł przed oczyma nieprzyjaciół, zasadzających się na cię, a byłby upad twój nie uleczony na śmierć.
1
Qui facit misericórdiam, fœnerátur próximo suo: et qui prǽvalet manu, mandáta servat.
Kto czyni miłosierdzie, pożycza bliźniemu swemu: a kto przemaga ręką, chowa przykazanie.
2
Fœneráre próximo tuo in témpore necessitátis illíus: et íterum redde próximo in témpore suo.
Pożyczaj bliźniemu twemu czasu potrzeby jego: a zasię oddawaj też bliźniemu czasu swego.
3
Confírma verbum, et fidéliter age cum illo: et in omni témpore invénies quod tibi necessárium est.
Utwierdzaj słowo, a obchodź się z nim wiernie: a na każdy czas najdziesz coć potrzeba.
4
Multi quasi inventiónem æstimavérunt fœnus, et præstitérunt moléstiam his, qui se adiuvérunt.
Mnodzy rzecz pożyczoną poczytali za rzecz nalezioną, i czynili przykrość tym, którzy je ratowali.
5
Donec accípiant, osculántur manus dantis, et in promissiónibus humíliant vocem suam:
Póki nie wezmą, całują ręce dającego, a w obiecowaniu głos swój uniżają:
6
et in témpore redditiónis postulábit tempus, et loquétur verba tǽdii et murmuratiónum, et tempus causábitur:
Ale czasu oddania będzie prosił o czas, i będzie mówił słowa tęsknice i szemrania, i będzie się skarżył na czas:
7
si autem potúerit réddere, adversábitur: sólidi vix reddet dimídium, et computábit illud quasi inventiónem:
A jeśli będzie mógł oddać, będzie się ociągał, łe dwie połowicę iścizny odda, i będzie to policzał za rzecz nalezioną.
8
sin autem fraudábit illum pecúnia sua, et possidébit illum inimícum gratis:
A jeśli nie, zbawi go pieniędzy jego, i będzie go miał nieprzyjacielem bez przyczyny:
9
et convítia et maledícta reddet illi, et pro honóre et benefício reddet illi contuméliam.
I łajaniem i złorzeczeństwem odda mu, a miasto czci i dobrodziejstwa odda mu potwarzą.
10
Multi non causa nequítiæ non fœneráti sunt, sed fraudári gratis timuérunt.
Wiele ich nie pożyczali, nie ze złości, ale się bali aby nie byli oszukani bez przyczyny.
11
Verúmtamen super húmilem ánimo fórtior esto, et pro eleemósyna non trahas illum.
A wszakoż nad człowiekiem pokornym bądź serca mężniejszego, a nie wlecz go dla jałmużny.
12
Propter mandátum assúme páuperem: et propter inópiam eius ne dimíttas eum vácuum.
Dla przykazania wspomóż ubogiego: a dla niedostatku jego nie opuszczaj go próżnego.
13
Perde pecúniam propter fratrem et amícum tuum, et non abscóndas illam sub lápide in perditiónem.
Utrać pieniądze dla brata i przyjaciela twego: a nie kryj ich pod kamieniem na stracenie.
14
Pone thesáurum tuum in præcéptis Altíssimi, et próderit tibi magis quam aurum.
Połóż skarb twój w przykazaniach Nawyższego, a będzieć pożyteczniej niźli złoto.
15
Conclúde eleemósynam in corde páuperis, et hæc pro te exorábit ab omni malo.
Zamkni jałmużnę w sercu ubogiego,
16
Super scutum poténtis,
A ta cię wyprosi ode wszego złego.
17
et super lánceam
Barziej niźli tarcz mocarza, i niźli włócznia przeciwko nieprzyjacielowi twemu będzie walczyła.
18
advérsus inimícum tuum pugnábit.
Człowiek dobry ręczy za bliźniego swego:
19
Vir bonus fidem facit pro próximo suo: et qui perdíderit confusiónem, derelínquet sibi.
A który wstyd stracił, opuści go.
20
Grátiam fideiussóris ne obliviscáris: dedit enim pro te ánimam suam.
Nie zapominaj łaski rękojmiego: abowiem dał za cię duszę swoję.
21
Repromissórem fugit peccátor et immúndus.
Przed rękojmiem ucieka grzeszny i nieczysty.
22
Bona repromissóris sibi ascríbit peccátor: et ingrátus sensu derelínquet liberántem se.
Dobra rękojmie przypisuje sobie grzesznik: a niewdzięcznego serca człowiek opuszcza tego, który go wybawił
23
Vir repromíttit de próximo suo: et cum perdíderit reveréntiam, derelinquétur ab eo.
Mąż ręczy za bliźniego swego: a gdy straci wstyd, będzie opuszczon od niego.
24
Repromíssio nequíssima multos pérdidit dirigéntes, et commóvit illos quasi fluctus maris.
Rękojemstwo złe, pogubiło wiele tych, co się im dobrze powodzi, i zruszyło je jako nawałności morskie.
25
Viros poténtes gyrans migráre fecit, et vagáti sunt in géntibus aliénis.
Ludzie możne obróciwszy w koło z domu wypędziło, i tułali się między cudzemi narody.
26
Peccátor transgrédiens mandátum Dómini, íncidet in promissiónem nequam: et qui conátur multa ágere, íncidet in iudícium.
Grzesznik przestępujący przykazanie Pańskie wpa
27
Recúpera próximum secúndum virtútem tuam, et atténde tibi ne íncidas.
Podpomagaj bliźniego według możności twojej, a strzeż się, abyś nie upadł.
28
Inítium vitæ hóminis aqua et panis, et vestiméntum, et domus prótegens turpitúdinem.
Przedniejsze potrzeby żywota człowieczego, woda, i chleb, i odzienie, i dom, ku okryciu szkaradości.
29
Mélior est victus páuperis sub tégmine ásserum, quam épulæ spléndidæ in péregre sine domicílio.
Lepsze jest życie ubogiego pod dachem z deszczek, niż kosztowne potrawy w gościnie bez domu.
30
Mínimum pro magno pláceat tibi, et impropérium peregrinatiónis non áudies.
Mało za wiele niech ci się podoba, a nie usłyszysz urągania tułania się.
31
Vita nequam hospitándi de domo in domum: et ubi hospitábitur non fiduciáliter aget, nec apériet os.
Nędzny żywot przenosić się z domu do domu? i gdzie będzie komorą mieszkał, nie pocznie sobie bezpiecznie, ani gęby otworzy.
32
Hospitábitur, et pascet, et potábit ingrátos, et ad hæc amára áudiet.
Będziesz przyjmował gościa i karmił, i napavvał niewdzięczne: a nadto słów przykrych słuchać będzie.
33
Transi hospes, et orna mensam: et quæ in manu habes, ciba céteros.
Chodź sam komorniku, a przykryj stół: a co masz pogotowiu, nakarmi insze.
34
Exi a fácie honóris amicórum meórum: necessitúdine domus meæ hospítio mihi factus est frater.
Ustąp dla poczciwości przyjaciół moich: dla potrzeby domu mego mam brata gościa.
35
Grávia hæc hómini habénti sensum: corréptio domus, et impropérium fœneratóris.
Ciężko to człowiekowi mającemu rozum: łajanie dla domu, a urąganie pożyczającego.
1
Qui díligit fílium suum, assíduat illi flagélla, ut lætétur in novíssimo suo, et non palpet proximórum óstia.
Kto miłuje syna swego, ustawicznie go biczem wzbiera, aby się cieszył na swym ostatku a nie macał drzwi sąsiedzkich.
2
Qui docet fílium suum, laudábitur in illo, et in médio domesticórum in illo gloriábitur.
Kto ćwiczy syna swego, będzie chwalon z niego: a między domowymi będzie się z niego chlubił.
3
Qui docet fílium suum, in zelum mittit inimícum, et in médio amicórum gloriábitur in illo.
Kto naucza syna swego, czyni zazdrość nieprzyjacielowi, a między przyjacioły będzie się z niego chełpił.
4
Mórtuus est pater eius, et quasi non est mórtuus: símilem enim relíquit sibi post se.
Umarł ociec jego, a jakoby nie umarł: bo po sobie zostawił podobnego sobie.
5
In vita sua vidit, et lætátus est in illo: in óbitu suo non est contristátus, nec confúsus est coram inimícis.
Widział za żywota swego, i miał pociechę z niego: a umierając nie zafrasował się, ani się zawstydził przed nieprzyjacioły.
6
Relíquit enim defensórem domus contra inimícos, et amícis reddéntem grátiam.
Abowiem zostawił obrońcę domu przeciw nieprzyjaciołom, a przyjaciołom oddawającego dobrodziejstwa,
7
Pro animábus filiórum colligábit vúlnera sua, et super omnem vocem turbabúntur víscera eius.
Dla dusz synowskich będzie obwięzował rany swe? a na każdy głos zatrwożą się wnętrzności jego.
8
Equus indómitus evádit durus, et fílius remíssus evádet præceps.
Koń nieobjeżdżony staje się twardousty, a syn rozpustny stanie się nieujęty.
9
Lacta fílium, et pavéntem te fáciet: lude cum eo, et contristábit te.
Pieść syna a przestraszy cię: igraj z nim, a zasmuci cię.
10
Non corrídeas illi, ne dóleas, et in novíssimo obstupéscent dentes tui.
Nie śmiej się z nim: abyś nie żałował, a na ostatku zcierpną zęby twoje.
11
Non des illi potestátem in iuventúte, et ne despícias cogitátus illíus.
Nie dawaj mu swej wolej za młodu, a nie lekce sobie waż myśli jego.
12
Curva cervícem eius in iuventúte, et tunde látera eius dum infans est, ne forte indúret, et non credat tibi, et erit tibi dolor ánimæ.
Nachylaj szyje jego za młodości, a obijaj boki jego póki jest dziecięciem: by snać nie zatwardniał, i nie stał ci się nieposłusznym, a będziesz miał żałość serdeczną.
13
Doce fílium tuum, et operáre in illo, ne in turpitúdinem illíus offéndas.
Ćwicz syna swego? i pracuj około niego, abyś się me obraził o szkaradość jego.
14
Mélior est pauper sanus, et fortis víribus, quam dives imbecíllis et flagellátus malítia.
Lepszy jest ubogi zdrowy, a mocny w siłach, niż bogacz słaby, i utrapieniem skarany.
15
Salus ánimæ in sanctitáte iustítiæ mélior est omni auro et argénto: et corpus válidum quam census imménsus.
Zdrowie duszne i w świętobliwości sprawiedliwości, lepsze jest nad wszelkie złoto i srebro: a ciało duże nad niezmierne bogactwa.
16
Non est census super censum salútis córporis: et non est oblectaméntum super cordis gáudium.
Niemasz bogactwa nad bogactwo zdrowia cielesnego, i niemasz uciechy nad wesołe serca.
17
Mélior est mors quam vita amára: et réquies ætérna quam languor persevérans.
Lepsza jest śmierć niźli gorzki żywot, i odpoczynienie wieczne niźli niemoc długa.
18
Bona abscóndita in ore clauso, quasi appositiónes epulárum circumpósitæ sepúlcro.
Dobre niespopolite u gęby zamknionej, jako noszenia potraw stawione około grobu.
19
Quid próderit libátio idólo? nec enim manducábit, nec odorábit:
Co pomoże ofiara bałwanowi: bo ani jeść będzie ani woniać?
20
sic qui effugátur a Dómino, portans mercédes iniquitátis:
Tak którego Bóg prześladuje, odnoszący zapłatę nieprawości:
21
videns óculis, et ingemíscens, sicut spado compléctens vírginem, et suspírans.
Patrzący oczyma i wzdychający, by trzebieniec obłapiający pannę i wzdychający.
22
Tristítiam non des ánimæ tuæ, et non afflígas temetípsum in consílio tuo.
Nie podawaj w smętek serca twego, ani samego siebie trap radą twoją.
23
Iucúnditas cordis, hæc est vita hóminis, et thesáurus sine defectióne sanctitátis: et exsultátio viri est longǽvitas.
Wesele serca toć jest żywot człowieczy, i skarb świątobliwości nieprzebrany: a wesele męża jest długi wiek.
24
Miserére ánimæ tuæ placens Deo, et cóntine: cóngrega cor tuum in sanctitáte eius, et tristítiam longe repélle a te.
Zmiłuj się nad duszą swoją podobając się Bogu, a wstrzymaj się: zgromadzaj serce swe w świątobliwości jego, i odpędzaj frasunek daleko od siebie.
25
Multos enim occídit tristítia, et non est utílitas in illa.
Bo wiele ludzi smutek pobił, a niemasz w nim pożytku.
26
Zelus et iracúndia mínuunt dies, et ante tempus senéctam addúcet cogitátus.
Zazdrość a gniew umniejszają dni, a zbytnie staranie starość przed czasem przywiedzie.
27
Spléndidum cor, et bonum in épulis est: épulæ enim illíus diligénter fiunt.
Serce jasne wesołe też jest przy potrawach: bo potrawy jego z pilnością gotują.
1
Vigília honestátis tabefáciet carnes, et cogitátus illíus áuferet somnum.
Czujność około bogactw wysuszy ciało: a zbytnie myślenie około nich odejmie sen.
2
Cogitátus præsciéntiæ avértit sensum, et infírmitas gravis sóbriam facit ánimam.
Myślenie o przejrzeniu odwraca zmysł, a ciężka choroba trzeźwą czyni duszę.
3
Laborávit dives in congregatióne substántiæ, et in réquie sua replébitur bonis suis.
Pracował bogacz w zbieraniu majętności, a w odpoczynieniu swojem będzie napełnion dobrami swemi.
4
Laborávit pauper in diminutióne victus, et in fine inops fit.
Pracował się ubogi w niedostatku żywności, a na koniec nędznym się staje.
5
Qui aurum díligit, non iustificábitur: et qui inséquitur consumptiónem, replébitur ex ea.
Kto miłuje złoto, nie będzie bez winy: a kto szuka skazitelności, będzie jej napełnion.
6
Multi dati sunt in auri casus, et facta est in spécie ipsíus perdítio illórum.
Wiele ludzi dani są na upadek dla złota, i dla piękności jego stało się ich zatracenie.
7
Lignum offensiónis est aurum sacrificántium: væ illis, qui sectántur illud, et omnis imprúdens depériet in illo.
Drzewo obrażenia jest złoto ofiarujących: biada tym, którzy za nim gonią, a każdy głupi zginie przez nie.
8
Beátus dives, qui invéntus est sine mácula: et qui post aurum non ábiit, nec sperávit in pecúnia et thesáuris.
Szczęśliwy bogacz, który jest nalezion bez zmazy, i który za złotem nie biegał, ani ufał w pieniądzach i w skarbiech.
9
Quis est hic, et laudábimus eum? fecit enim mirabília in vita sua.
Któż jest taki, a będziem go chwalić? abowiem uczynił dziwy w żywocie swoim.
10
Qui probátus est in illo, et perféctus est, erit illi glória ætérna: qui pótuit tránsgredi, et non est transgréssus: fácere mala, et non fecit:
Kto jest w tem doświadczony a jest doskonały, będzie miał chwałę wieczną: który mógł zgrzeszyć, a nie zgrzeszył: źle czynić a nie czynił.
11
ideo stabilíta sunt bona illíus in Dómino, et eleemósynas illíus enarrábit omnis ecclésia sanctórum.
I przetoż utwierdzone są dobra jego w Panu, a jałmużny jego będzie wysławiało wszystko zgromadzenie świętych.
12
Supra mensam magnam sedísti? non apérias super illam faucem tuam prior.
Usiadłeś za stołem wielkim, nie rozdziewiaj pierwszy nad nim gęby twojej.
13
Non dicas sic: Multa sunt, quæ super illam sunt.
Nie mów tak: Wiele jest co na nim jest.
14
Meménto quóniam malus est óculus nequam.
Pamiętaj, że jest złe oko złośliwe.
15
Néquius óculo quid creátum est? ídeo ab omni fácie sua lacrymábitur, cum víderit.
Co gorszego stworzono jest nad oko? przeto na każde wejrzenie swe płakać będzie, gdy patrzy,
16
Ne exténdas manum tuam prior, et invídia contaminátus erubéscas.
Nie ściągaj ręki twej pierwszy, abyś się nie sromał zelżony zazdrością.
17
Ne comprimáris in convívio.
Nie obciążaj się na uczcie.
18
Intéllige quæ sunt próximi tui ex teípso:
Rzeczy bliźniego swego zrozumiej z samego siebie:
19
útere quasi homo frugi his, quæ tibi apponúntur: ne, cum mandúcas multum, ódio habeáris.
Pożywaj jako człowiek skromny tych rzeczy, które przed cię kładą, abyś wiele jedząc nie był mian w nienawiści.
20
Cessa prior causa disciplínæ: et noli nímius esse, ne forte offéndas.
Pierwej przestań dla dobrych obyczajów: a nie bądź zbytnim, abyś snać nie obraził.
21
Et si in médio multórum sedísti, prior illis ne exténdas manum tuam, nec prior poscas bíbere.
A jeśliś między wielą usiadł, nie ściągaj pierwej niż oni ręki twojej, ani pierwej chciej pić.
22
Quam suffíciens est hómini erudíto vinum exíguum, et in dormiéndo non laborábis ab illo, et non sénties dolórem.
Jako dosyć jest człowiekowi ćwiczonemu trocha wina, a śpiąc nie będziesz styskował od niego, ani poczujesz boleści,
23
Vigília, chólera et tortúra viro infruníto:
Czucie, kolera, i gryzienie mężowi głupiemu:
24
somnus sanitátis in hómine parco: dórmiet usque mane, et ánima illíus cum ipso delectábitur.
A w miernym człowieku sen zdrowy: będzie spał aż do zarania, a dusza jego z nim się kochać będzie.
25
Et si coáctus fúeris in edéndo multum, surge e médio, évome: et refrigerábit te, et non addúces córpori tuo infirmitátem.
A jeśli będziesz przymuszon wiele jeść, wstań z pośrodku, zwróć: a ulżyć się, i nie przyprawisz o niemoc ciała swego.
26
Audi me fili, et ne spernas me: et in novíssimo invénies verba mea.
Słuchaj mię synu, a nie gardź mną: a na ostatku najdziesz słowa moje.
27
In ómnibus opéribus tuis esto velox, et omnis infírmitas non occúrret tibi.
Bądź rączy w każdej sprawie twojej, a nie przyjdzie na cię żadna choroba.
28
Spléndidum in pánibus benedícent lábia multórum, et testimónium veritátis illíus fidéle.
Chlebodawcę błogosławić będą wargi wielu, a świadectwo prawdy jego wierne.
29
Nequíssimo in pane murmurábit cívitas, et testimónium nequítiæ illíus verum est.
Przeciw skąpemu w chlebie będzie szemrało miasto, a świadectwo złości jego prawdziwe jest.
30
Diligéntes in vino noli provocáre: multos enim exterminávit vinum.
Którzy radzi piją wino, nie pobudzaj, bo wino mnogich zatraciło.
31
Ignis probat ferrum durum: sic vinum corda superbórum árguet in ebrietáte potátum.
Ogień doświadcza żelaza twardego: tak wino do upicia pite serca pysznych pokaże.
32
Æqua vita homínibus vinum in sobrietáte: si bibas illud moderáte, eris sóbrius.
Ludziom stoi za żywot, wino w trzeźwości: jeśli je miernie pijesz będziesz trzeźwy.
33
Quæ vita est ei, qui minúitur vino?
Cóż jest za żywot tego, którego umniejsza wino?
34
Quid defráudat vitam? Mors.
Cóż odejmuje żywot? śmierć,.
35
Vinum in iucunditátem creátum est, et non in ebrietátem ab inítio.
Wino dla uweselenia stworzone jest, a nie dla pijaństwa z początku.
36
Exsultátio ánimæ et cordis, vinum moderáte potátum.
Radość dusze i serca, wino miernie pite.
37
Sánitas est ánimæ et córpori sóbrius potus.
Zdrowie jest dusze i ciała, miernie picie.
38
Vinum multum potátum irritatiónem, et iram, et ruínas multas facit.
Wino zbytnie pite, czyni zajątrzenie i gniew, i wiele upadków.
39
Amaritúdo ánimæ vinum multum potátum.
Gorzkość dusze, wino zbytnie pite.
40
Ebrietátis animósitas, imprudéntis offénsio, minórans virtútem, et fáciens vúlnera.
Śmiałość pijaństwa nieopatrznego obrażenie, umniejszająca sił, i zadająca rany.
41
In convívio vini non árguas próximum: et non despícias eum in iucunditáte illíus:
Nie strofuj bliźniego przy biesiadzie wina, ani lekce go waż przy dobrej myśli jego:
42
verba impropérii non dicas illi: et non premas illum repeténdo.
nie mów mu słów sromotnych: a nie nalegaj mu upominając się.
1
Rectórem te posuérunt? noli extólli: esto in illis quasi unus ex ipsis.
Przełożonym cię uczyniono, nie wynoś się: bądź między nimi jako jeden z nich.
2
Curam illórum habe, et sic cónside, et omni cura tua explícita recúmbe:
Staraj się o nie, a tak siądź, a odprawiwszy wszystko staranie swe, siądź do stołu:
3
ut lætéris propter illos, et ornaméntum grátiæ accípias corónam, et dignatiónem consequáris corrogatiónis.
Abyś się weselił dla nich i wziął wieniec ozdobę łaski, i dostał uraczenia od towarzystwa.
4
Lóquere maior natu: decet enim te
Mów starszy: boć przystoi.
5
primum verbum diligénti sciéntia, et non impédias músicam.
Pierwsze słowo z wielkiem baczeniem, a nie przeszkadzaj muzyce.
6
Ubi audítus non est, non effúndas sermónem, et importúne noli extólli in sapiéntia tua.
Gdzie niemasz słuchania, nie wylewaj mowy, a nie wynoś się w mądrości twojej, gdy czas nie potemu.
7
Gémmula carbúnculi in ornaménto auri, et comparátio musicórum in convívio vini.
Kamysczek karbunkulus w klejnocie złotym: a harmonia muzyków przy biesiadzie wina.
8
Sicut in fabricatióne auri signum est smarágdi, sic númerus musicórum in iucúndo et moderáto vino.
Jako w robocie złe tej sygnet jest smaragdowy: tak melodia śpiewaków przy wdzięcznem a miernem winie.
9
Audi tacens, et pro reveréntia accédet tibi bona grátia.
Słuchaj milcząc, a dla uczciwości przybędzieć dobrej łaski.
10
Adoléscens lóquere in tua causa vix.
Młodzieńcze mów zaledwie w rzeczy twojej.
11
Si bis interrogátus fúeris, hábeat caput respónsum tuum.
Jeśli cię dwa kroć zapytają, niech będzie krótka odpowiedź twoja.
12
In multis esto quasi ínscius, et audi tacens simul et quærens.
W wielu rzeczach bądź jakobyś nie wiedział, a słuchaj milcząc, tudzież i pytając.
13
In médio magnatórum non præsúmas: et ubi sunt senes, non multum loquáris.
Między Pany nie bądź śmiały: a gdzie są starzy, nie wiele mów.
14
Ante grándinem præíbit coruscátio: et ante verecúndiam præíbit grátia, et pro reveréntia accédet tibi bona grátia.
Przed gradem uprzedzi błyskanie: a przed sromieźliwością uprzedzi wdzięczność: a dla uczciwości przybędzieć dobrej łaski.
15
Et hora surgéndi non te trices: præcúrre autem prior in domum tuam, et illic avocáre, et illic lude,
A w godzinę wstania, nie baw się: ale pierwszy bież do domu swego: tam się zabawiaj, i tam graj,
16
et age conceptiónes tuas, et non in delíctis et verbo supérbo.
I czyń pomyślenia twoje, a nie w grzechach i w pysznych słowiech:
17
Et super his ómnibus benedícito Dóminum, qui fecit te, et inebriántem te ab ómnibus bonis suis.
A z tego wszystkiego błogosław Pana, który cię stworzył: i który cię napaja wszystkiego dobra swego.
18
Qui timet Dóminum, excípiet doctrínam eius: et qui vigiláverint ad illum, invénient benedictiónem.
Kto się boi Pana, przyjmie naukę jego: a którzy go szukają rano, najdą błogosławieństwo.
19
Qui quærit legem, replébitur ab ea: et qui insidióse agit, scandalizábitur in ea.
Kto szuka zakonu, będzie im napełnion, a kto zdradliwie czyni, obrazi się on.
20
Qui timent Dóminum, invénient iudícium iustum, et iustítias quasi lumen accéndent.
Którzy się boją Pana, najdą sąd sprawiedliwy, a sprawiedliwość jako światłość zapala.
21
Peccátor homo vitábit correptiónem, et secúndum voluntátem suam invéniet comparatiónem.
Człowiek grzeszny będzie się chronił karania, a wedle wolej swej najdzie przykłady:
22
Vir consílii non dispérdet intelligéntiam, aliénus et supérbus non pertiméscet timórem:
Mąż porady nie zarzuci wyrozumienie; obcy i pyszny nie ulęknie się strachu:
23
étiam postquam fecit cum eo sine consílio, et suis insectatiónibus arguétur.
I potem jako uczynił sam przez się bez porady, swe mi też wynalazkami karan będzie.
24
Fili sine consílio nihil fácias, et post factum non pœnitébis.
Synu nic nie czyń bez rady, a po uczynku nie będziesz żałował.
25
In via ruínæ non eas, et non offéndes in lápides: nec credas te viæ laboriósæ, ne ponas ánimæ tuæ scándalum:
Drogą upaści nie chodź, a nie obrazisz się o kamienie: nie zwierzaj się pracowitej drodze, byś nie uczynił duszy twej obrazy:
26
et a fíliis tuis cave, et a domésticis tuis atténde.
I od synów twoich miej się na pieczy.
27
In omni ópere tuo crede ex fide ánimæ tuæ: hoc est enim conservátio mandatórum.
W każdej sprawie twojej wiarą wierz duszy twojej: bo to jest zachowanie przykazań.
28
Qui credit Deo, atténdit mandátis: et qui confídit in illo, non minorábitur.
Kto wierzy Bogu, strzeże przykazania: a kto w nim ufa nie będzie umniejszon.
1
Timénti Dóminum non occúrrent mala: sed in tentatióne Deus illum conservábit, et liberábit a malis.
Bojącego się Pana nie potkają złe: ale go Bóg w pokusie zachowa i wybawi od złego.
2
Sápiens non odit mandáta et iustítias, et non illidétur quasi in procélla navis.
Mądry nie ma w nienawiści przykazania i sprawiedliwości, i nie rozbije się jako okręt w nawałności.
3
Homo sensátus credit legi Dei, et lex illi fidélis.
Człowiek roztropny wierzy zakonowi Bożemu, a zakon mu wierny.
4
Qui interrogatiónem maniféstat, parábit verbum, et sic deprecátus exaudiétur, et conservábit disciplínam, et tunc respondébit.
Kto pytanie objaśnia, nagotuje słowo, a tak będąc proszony będzie słuchan, i zachowa naukę, i dopiero odpowie.
5
Præcórdia fátui quasi rota carri, et quasi axis versátilis cogitátus illíus.
Wnętrzności głupiego jako koło u woza: a myślenie jego jako oś, która się obraca.
6
Equus emissárius, sic et amícus subsannátor, sub omni supra sedénte hinnit.
Stadnik tak i przyjaciel naśmiewca, pod każdym który na nim siedzi rza.
7
Quare dies diem súperat, et íterum lux lucem, et annus annum a sole?
Czemu dzień przewyższa dzień, i światłość także światłość: i jeden rok drugi: od słońca?
8
A Dómini sciéntia separáti sunt, facto sole, et præcéptum custodiénte.
Rozdzielone są umiejętnością Pańską przez uczynione słońce i strzegące rozkazania.
9
Et immutávit témpora, et dies festos ipsórum, et in illis dies festos celebravérunt ad horam.
I odmienił czasy i święta ich, a w nie święcili dni święte na godziny.
10
Ex ipsis exaltávit et magnificávit Deus, et ex ipsis pósuit in númerum diérum: et omnes hómines de solo, et ex terra, unde creátus est Adam.
Z tych wywyższył i wsławił Bóg, a z nich włożył w liczbę dni. A wszyscy ludzie z ziemie a z prochu, zkąd Jadam jest stworzony.
11
In multitúdine disciplínæ Dóminus separávit eos, et immutávit vias eórum.
W wielkości umiejętności Pan je rozdzielił, a drogi ich odmienił.
12
Ex ipsis benedíxit et exaltávit, et ex ipsis sanctificávit, et ad se applicávit: et ex ipsis maledíxit, et humiliávit, et convértit illos a separatióne ipsórum.
Z nich błogosławił i wywyższył: i z nich poświęcił i przywłaszczył sobie: I z nich przeklął i uniżył i wywrócił dla ich odłączenia.
13
Quasi lutum fíguli in manu ipsíus, plasmáre illud et dispónere.
Jako glina garncarza w ręku jego, czynić z niej i lepić:
14
Omnes viæ eius secúndum dispositiónem eius: sic homo in manu illíus qui se fecit, et reddet illi secúndum iudícium suum.
Wszystkie drogi jego są według wolej jego: tak człowiek w ręku tego, który go uczynił, i odda mu według zdania swego.
15
Contra malum bonum est, et contra mortem vita: sic et contra virum iustum peccátor. Et sic intuére in ómnia ópera Altíssimi. Duo et duo, et unum contra unum.
Przeciwko złemu dobre, a przeciwko śmierci żywot: tak i przeciwko mężowi sprawiedliwemu grzesznik. I tak patrz na wszystkie sprawy nawyższego, dwoje a dwoje, a jedno przeciw jednemu.
16
Et ego novíssimus evigilávi, et quasi qui cólligit ácinos post vindemiatóres.
I ja niepośledniejszy ocuciłem się a jako ten, który zbiera winne jagody po tych co wino zebrali.
17
In benedictióne Dei et ipse sperávi: et quasi qui vindémiat, replévi tórcular.
W błogosławieństwie Bożem i samem miał nadzieję: m jako ten, który zbiera wino, napełniłem prasę.
18
Respícite quóniam non mihi soli laborávi, sed ómnibus exquiréntibus disciplínam.
Obacznież, żeciem nie sobie samemu pracował, ale wszystkim szukającym umiejętności.
19
Audíte me magnátes, et omnes pópuli: et rectóres ecclésiæ, áuribus percípite.
Słuchajcież mię wielmożni, i wszyscy ludzie, a przełożeni kościoła bierzcie w uszy.
20
Fílio et mulíeri, fratri et amíco, non des potestátem super te in vita tua: et non déderis álii possessiónem tuam, ne forte pœníteat te, et deprecéris pro illis.
Synowi i niewieście, bratu i przyjacielowi nie daj mocy nad sobą za żywota: a osiadłeści twojej nie puszczaj drugiemu: być snać żal nie była, i żebyś nie musiał o nie prosić.
21
Dum adhuc súperes et aspíras, non immutábit te omnis caro.
Pókiś jeszcze żyw i tchniesz, niechaj cię nie odmieni żadne ciało,
22
Mélius est enim ut fílii tui te rogent, quam te respícere in manus filiórum tuórum.
Bo lepiej jest, aby u ciebie synowie twoi prosili, niźli byi ty miał patrząc w ręce synów twoich.
23
In ómnibus opéribus tuis præcéllens esto.
We wszystkich sprawach twych miej sam zwierzchność.
24
Ne déderis máculam in glória tua. In die consummatiónis diérum vitæ tuæ, et in témpore éxitus tui distríbue hereditátem tuam.
Nie czyń zmazy sławie twojej. W dzień skończenia żywota twego, a czasu zeszcia twego rozdziel dziedzictwo twoje.
25
Cibária, et virga, et onus ásino: panis, et disciplína, et opus servo.
Obrok i kij i brzemię osłowi: chleb i karanie, i robota niewolnikowi.
26
Operátur in disciplína, et quærit requiéscere: laxa manus illi, et quærit libertátem.
Pracuję w karności, a szuka odpoczynąć. Puść mu wolno ręce, a szuka wolności.
27
Iugum et lorum curvant collum durum, et servum inclínant operatiónes assíduæ.
Jarzmo i lec szyję twardą kierują: a niewolnika nachylają roboty ustawiczne.
28
Servo malévolo tortúra et cómpedes: mitte illum in operatiónem, ne vacet:
Słudze złośliwemu męki i pęta: pośli go na robotę, aby nie próżnował:
29
multam enim malítiam dócuit otiósitas.
Bo wielkiej złości nauczyło próżnowanie.
30
In ópera constítue eum: sic enim cóndecet illum. Quod si non obaudíerit, curva illum compédibus, et non amplífices super omnem carnem: verum sine iudício nihil fácias grave.
Postawiaj go na robocie, bo mu tak przystoi: A jeśliby nie słuchał, nachyl go pętami. A nie przewodź zbytnie nad wszelkim ciałem: wszakże bez rozsądku nie czyń nic ciężkiego.
31
Si est tibi servus fidélis, sit tibi quasi ánima tua: quasi fratrem sic eum tracta, quóniam in sánguine ánimæ comparásti illum.
Jeśli masz sługę wiernego, niech ci będzie jako dusza twoja, jako brata tek go szanuj, boś go we krwi dusze dostał,
32
Si lǽseris eum iniúste, in fugam convertétur:
Jeśli go obrazisz niewinnie, uciecze:
33
et si extóllens discésserit: quem quæras, et in qua via quæras illum, nescis.
a jeśli powstawszy odejdzie, kogóżbyś miał szukać, i na której drodze go szukać, nie wiesz.
1
Vana spes, et mendácium viro insensáto: et sómnia extóllunt imprudéntes.
Próżna nadzieja i kłamstwo mężowi głupiemu, i sny wynoszą nieroztropne.
2
Quasi qui apprehéndit umbram, et perséquitur ventum: sic et qui atténdit ad visa mendácia.
Jako który chwyta cień i wiatr goni, tak i który wiarę daje snom kłamliwym
3
Hoc secúndum hoc vísio somniórum: ante fáciem hóminis similitúdo hóminis.
To wedle tego, widzenie snów, przed obliczem człowieczem podobieństwo człowiecze.
4
Ab immúndo quid mundábitur? et a mendáce quid verum dicétur?
Od nieczystego co będzie oczyściono: a od kłamcę co prawdziwego będzie powiedziano?
5
Divinátio erróris, et augúria mendácia, et sómnia malefaciéntium, vánitas est.
Wieszczby obłędne, i wróżki kłamliwe, a sny złe czyniących marność są,
6
Et sicut parturiéntis, cor tuum phantásias pátitur: nisi ab Altíssimo fúerit emíssa visitátio, ne déderis in illis cor tuum:
A jako rodząc pracującej, serce twoje fantazye cierpi. Chyba jeśliby od Nawyższego zesłane było nawiedzenie, nie przykładaj do nich serca twego;
7
multos enim erráre fecérunt sómnia, et excidérunt sperántes in illis.
Bo wielu w błąd sny wprawiły, i wypadli mający w nich nadzieję.
8
Sine mendácio consummábitur verbum legis, et sapiéntia in ore fidélis complanábitur.
Bez kłamstwa będzie wykonano słowo zakonu, a mądrość w uściech prawdziwego będzie wyrównana.
9
Qui non est tentátus, quid scit? Vir in multis expértus, cogitábit multa: et qui multa dídicit, enarrábit intelléctum.
Kto nie jest kuszony, cóż wie? Mąż wielu rzeczy świadomy wiele myślić będzie, a kto się wiele nauczył, będzie wypowiadał mądrość.
10
Qui non est expértus, pauca recognóscit: qui autem in multis factus est, multíplicat malítiam.
Kto nie jest świadom, mało wie: a który w wielu bywał, rozmnaża złość.
11
Qui tentátus non est, quália scit? qui implanátus est, abundábit nequítia.
Kto nie jest doświadczony, cóż umie? kto wędrował, będzie obfitował w złości.
12
Multa vidi errándo, et plúrimas verbórum consuetúdines.
Wielem rzeczy obaczył, błąkając się, i rozmaite mów obyczaje,
13
Aliquóties usque ad mortem periclitátus sum horum causa, et liberátus sum grátia Dei.
Kilkakroć byłem w niebezpieczeństwie aż do śmierci, dla tych rzeczy: wybawion jestem z łaski Bożej.
14
Spíritus timéntium Deum quǽritur, et in respéctu illíus benedicétur.
Duch bojących się Boga bywa szukan, i za wejrzeniem jego będzie błogosławion.
15
Spes enim illórum in salvántem illos, et óculi Dei in diligéntes se.
Bo nadzieja ich, w ich zbawicielu, a oczy Boskie nad tymi, którzy go miłują.
16
Qui timet Dóminum nihil trepidábit, et non pavébit: quóniam ipse est spes eius.
Kto się Pana boi, nic się nie lęka, ani się bać będzie: bo on jest nadzieja jego.
17
Timéntis Dóminum beáta est ánima eius.
Kto się Pana boi, błogosławiona jest dusza jego.
18
Ad quem réspicit, et quis est fortitúdo eius?
Na kogóż patrzy, i kto jest umocnienie jego?
19
Oculi Dómini super timéntes eum: protéctor poténtiæ, firmaméntum virtútis, tégimen ardóris, et umbráculum meridiáni,
Oczy Pańskie nad tymi, którzy się go boją: obrońca mocy, umocnienie siły, zasłona od upalenia i chłodnik w południe.
20
deprecátio offensiónis, et adiutórium casus, exáltans ánimam, et illúminans óculos, dans sanitátem, et vitam, et benedictiónem.
Wyproszenie od obrażenia, a ratunek upadku, wywyższający duszę, i oświecający oczy, dający zdrowie i żywot i błogosławienie.
21
Immolántis ex iníquo oblátio est maculáta, et non sunt beneplácitæ subsannatiónes iniustórum.
Ofiara ofiarującego z rzeczy źle nabytych splugawioną jest, a nie są przyjemne pośmiewiska niesprawiedliwych:
22
Dóminus solus sustinéntibus se in via veritátis et iustítiæ.
Sam Pan tym, którzy go cierpliwie znoszą w drodze prawdy i sprawiedliwości.
23
Dona iniquórum non probat Altíssimus, nec réspicit in oblatiónes iniquórum: nec in multitúdine sacrificiórum eórum propitiábitur peccátis.
Dary niezbożnych nie podobają się Nawyższemu: ani patrzy na ofiary ludzi niesprawiedliwych, ani będzie ubłagan mnóstwem ofiar ich za grzechy.
24
Qui offert sacrifícium ex substántia páuperum, quasi qui víctimat fílium in conspéctu patris sui.
Kto ofiaruje ofiarę z majętności ubogich, jako który rzężę syna ku ofierze przed oczyma ojca jego.
25
Panis egéntium vita páuperum est: qui defráudat illum, homo sánguinis est.
Chleb niedostatecznych żywot ubogich jest: kto go odejmuje, człowiek krwawy jest.
26
Qui aufert in sudóre panem, quasi qui occídit próximum suum.
Kto odejmuje chleb z potu, jako który zabija bliźniego swego.
27
Qui effúndit sánguinem, et qui fraudem facit mercenário, fratres sunt.
Kto wylewa krew, a kto zdradę czyni najemnikowi, bracia są.
28
Unus ædíficans, et unus déstruens: quid prodest illis, nisi labor?
Jeden budujący a drugi psujący, cóż w zysku mają, jedno prace?
29
Unus orans, et unus maledícens: cuius vocem exáudiet Deus?
Jeden modlący się, a drugi przeklinający: któregoż głosu Bóg wysłucha?
30
Qui baptizátur a mórtuo, et íterum tangit eum, quid próficit lavátio illíus?
Który się omywa od umarłego, a zaś się go dotyka: cóż pomaga omywanie jego?
31
Sic homo qui ieiúnat in peccátis suis, et íterum éadem fáciens, quid próficit humiliándo se? oratiónem illíus quis exáudiet?
Tak człowiek, który się pości za grzechy swoje, a znowu się ich dopuszcza, co sobie pomaga uniżające się? modlitwę jego kto wysłucha?
1
Qui consérvat legem, multíplicat oblatiónem.
Kto zachowywa zakon, rozmnaża ofiary.
2
Sacrifícium salutáre est atténdere mandátis, et discédere ab omni iniquitáte.
Ofiara zbawienna jest strzedz przykazania, i odstępować od wszelakiej nieprawości.
3
Et propitiatiónem litáre sacrifícii super iniustítias, et deprecátio pro peccátis, recédere ab iniustítia.
Odstąpić od niesprawiedliwości jest ofiarować ubłaganie ofiary za nieprawości: i prośba za grzechy.
4
Retríbuet grátiam qui offert similáginem: et qui facit misericórdiam offert sacrifícium.
Odda łaskę kto ofiaruje pszeniczną mąkę: a kto czyni miłosierdzie, ofiaruje ofiarę.
5
Beneplácitum est Dómino recédere ab iniquitáte: et deprecátio pro peccátis recédere ab iniustítia.
Podoba się Panu odstąpić od złości, a modlitwa za grzechy odstąpić od niesprawiedliwości.
6
Non apparébis ante conspéctum Dómini vácuus.
Nie ukażesz się przed oczyma Pańskiemi próżen:
7
Hæc enim ómnia propter mandátum Dei fiunt.
Bo to wszystko dzieje się dla przykazania Bożego.
8
Oblátio iusti impínguat altáre, et odor suavitátis est in conspéctu Altíssimi.
Ofiara sprawiedliwego tłusty czyni ołtarz, i wonnością wdzięczną jest przed oczyma Nawyższego.
9
Sacrifícium iusti accéptum est, et memóriam eius non obliviscétur Dóminus.
Ofiara sprawiedliwego jest przyjemna, a pamiątki jej Pan nie zabaczy.
10
Bono ánimo glóriam redde Deo, et non mínuas primítias mánuum tuárum.
Dobrym umysłem oddawaj chwalę Bogu: a nie umniejszaj pierwiastek rąk twoich.
11
In omni dato hílarem fac vultum tuum, et in exsultatióne sanctífica décimas tuas.
W każdym datku wesołą czyń twarz twoję, a z radością poświęcaj dziesięciny twoje.
12
Da Altíssimo secúndum datum eius, et in bono óculo adinventiónem fácito mánuum tuárum:
Daj Nawyższemu według datku jego, a dobrem okiem, czyń nabycie rąk twoich.
13
quóniam Dóminus retríbuens est, et sépties tantum reddet tibi.
Bo Pan jest nadgrodźcą, a tyle siedmioro odda tobie.
14
Noli offérre múnera prava, non enim suscípiet illa.
Nie ofiaruj darów nakażonych: boć ich nie przyjmie,
15
Et noli inspícere sacríficum iniústum, quóniam Dóminus iudex est, et non est apud illum glória persónæ.
I nie patrz na ofiarę niesprawiedliwą: bo Pan jest Sędzią, a niemasz u niego zacności osoby.
16
Non accípiet Dóminus persónam in páuperem, et deprecatiónem læsi exáudiet.
Nie będzie miał względu Pan na osobę przeciw ubogiemu: i wysłucha prośbę obrażonego.
17
Non despíciet preces pupílli: nec víduam, si effúndat loquélam gémitus.
Nie wzgardzi modlitwami sieroty, ani wdowy, jeśliby wylała mowę wzdychania.
18
Nonne lácrymæ víduæ ad maxíllam descéndunt, et exclamátio eius super deducéntem eas?
Izali łzy wdowy nie spływają na twarz, a krzyk jej przeciw temu, który je wy wodzi?
19
A maxílla enim ascéndunt usque ad cælum, et Dóminus exaudítor non delectábitur in illis.
Abowiem z twarzy wstępują aż do nieba, a Pan wysłuchający nie będzie się w nich kochał.
20
Qui adórat Deum in oblectatióne suscipiétur, et deprecátio illíus usque ad nubes propinquábit.
Kto Boga chwali z kochaniem, będzie przyjęt, a modlitwa jego przybliży się aż do obłoków,
21
Orátio humiliántis se, nubes penetrábit: et donec propínquet non consolábitur: et non discédet donec Altíssimus aspíciat.
Modlitwa korzącego się przeniknie obłoki: ani będzie pocieszona aż się przybliży, a nie odejdzie aż Nawyższy wejrzy.
22
Et Dóminus non elongábit: sed iudicábit iustos, et fáciet iudícium: et Fortíssimus non habébit in illis patiéntiam, ut contríbulet dorsum ipsórum:
A Pan nie odwlecze, ale będzie sądził sprawiedliwy i uczyni sąd, a namocniejszy nie będzie miał nad nimi cierpliwości, aby pokruszył grzbiet ich:
23
et géntibus reddet vindíctam, donec tollat plenitúdinem superbórum: et sceptra iniquórum contríbulet:
I uczyni pomstę nad pogany, aż wygładzi mnóstwo pysznych: i pokruszy sceptra niesprawiedliwych.
24
donec reddat homínibus secúndum actus suos, et secúndum ópera Adæ, et secúndum præsumptiónem illíus:
Aż odda ludziom według spraw ich, i według uczynków człowieka, i według dumy jego.
25
donec iúdicet iudícium plebis suæ, et oblectábit iustos misericórdia sua.
Aż osądzi sąd lud swego i ucieszy sprawiedliwe miłosierdziem swojem.
26
Speciósa misericórdia Dei in témpore tribulatiónis, quasi nubes plúviæ in témpore siccitátis.
Piękne miłosierdzie Boże czasu utrapienia, jako obłok dżdżowy czasu suchości.
1
Miserére nostri Deus ómnium, et réspice nos, et osténde nobis lucem miseratiónum tuárum:
Zmiłuj się nad nami Boże wszystkiego stworzenia, a wejrzy na nas, i ukaż nam światłość zmiłowania twego:
2
et immítte timórem tuum super gentes, quæ non exquisiérunt te, ut cognóscant quia non est Deus nisi tu, et enárrent magnália tua.
A przepuść strach twój na pogany, którzy cię nie szukali, aby poznali, iż niemasz Boga jedno ty, i żeby opowiadali wielmożne sprawy twoje.
3
Alleva manum tuam super gentes aliénas, ut vídeant poténtiam tuam.
Podnieś rękę twą na obce narody, aby oglądali moc twoję.
4
Sicut enim in conspéctu eórum sanctificátus es in nobis, sic in conspéctu nostro magnificáberis in eis,
Bo jakoś przed oczyma ich poświęcony był w nas, tak przed oczyma naszemi będziesz uwielbiony w nich.
5
ut cognóscant te, sicut et nos cognóvimus quóniam non est Deus præter te Dómine.
Aby cię poznali, jako i myśmy poznali, iż niemasz Boga oprócz ciebie Panie.
6
Innova signa, et immúta mirabília.
Wznów znaki, i odmień cuda.
7
Glorífica manum, et bráchium dextrum.
Uwielb rękę i prawe ramię.
8
Excita furórem, et effúnde iram.
Wzbudź zapalczywość, a wylej gniew.
9
Tolle adversárium, et afflíge inimícum.
Zgładź przeciwnika, a utrap nieprzyjaciela.
10
Festína tempus, et meménto finis, ut enárrent mirabília tua.
Pospiesz się z czasem a pomni na skończenie, aby wysławiono dziwne sprawy twoje.
11
In ira flammæ devorétur qui salvátur: et qui péssimant plebem tuam, invéniant perditiónem.
Gniewem płomienia niech będzie pożart: który uchodzi, a którzy lud twój szkodzą, niech najdą zginienie.
12
Cóntere caput príncipum inimicórum, dicéntium: Non est álius præter nos.
Zetrzy głowę książąt nieprzyjacielskich, mówiących: niemasz żadnego oprócz nas.
13
Cóngrega omnes tribus Iacob: ut cognóscant quia non est Deus nisi tu, et enárrent magnália tua: et hereditábis eos, sicut ab inítio.
Zgromadź wszystkie pokolenia Jakób: aby poznali, iż niemasz Boga oprócz ciebie, i wysławiali wielmożne sprawy twoje: a odziedziczysz je jako od początku.
14
Miserére plebi tuæ, super quam invocátum est nomen tuum: et Israel, quem coæquásti primogénito tuo.
Zmiłuj się nad ludem twoim, nad którym wzywane jest imię twoje: i nad Izraelem, któregoś zrównał z pierworodnym twoim.
15
Miserére civitáti sanctificatiónis tuæ Ierúsalem, civitáti requiéi tuæ.
Zmiłuj się nad miastem świątobliwości twojej Jeruzalem, nad miastem odpoczynienia twego.
16
Reple Sion inenarrabílibus verbis tuis, et glória tua pópulum tuum.
Napełń Sion niewymownemi słowy twemi, a lud twój chwałą twoją.
17
Da testimónium his, qui ab inítio creatúræ tuæ sunt, et súscita prædicatiónes, quas locúti sunt in nómine tuo prophétæ prióres.
Wydaj świadectwo tym, którzy od początku są stworzeniem twojem, a wzbudź opowiadania, które mówili w imię twe pierwszy prorocy.
18
Da mercédem sustinéntibus te, ut prophétæ tui fidéles inveniántur: et exáudi oratiónes servórum tuórum,
Daj zapłatę tym, którzy cię oczekawają, aby się naleźłi prawdziwi prorocy twoi, a wysłuchaj prośby sług twoich.
19
secúndum benedictiónem Aaron de pópulo tuo, et dírige nos in viam iustítiæ, et sciant omnes qui hábitant terram, quia tu es Deus conspéctor sæculórum.
Według błogosławieństwa Aaronowego nad ludem twoim, a prostuj nas na drogę sprawiedliwości: i niech wiedzą wszyscy, którzy mieszkają na ziemi, iżeś ty jest Bóg patrzący na wieki.
20
Omnem escam manducábit venter, et est cibus cibo mélior.
Wszelką potrawę będzie jadł brzuch, a jest pokarm nad pokarm lepszy.
21
Fauces contíngunt cibum feræ, et cor sensátum verba mendácia.
Gęba kosztuje pokarmu zwierzyny, a serce mądre słów kłamliwych.
22
Cor pravum dabit tristítiam, et homo perítus resístet illi.
Złośliwe serce zada smutek: a człowiek ćwiczony sprzeciwi się mu.
23
Omnem másculum excípiet múlier: et est fília mélior fília.
Wszelkiego mężczyznę przyjmie niewiasta: a jest córka lepsza nad córkę.
24
Spécies mulíeris exhílarat fáciem viri sui, et super omnem concupiscéntiam hóminis superdúcit desidérium.
Piękność niewieścia rozwesela twarz męża swego, a nad wszelką żądzą przywodzi chęć.
25
Si est lingua curatiónis, est et mitigatiónis et misericórdiæ: non est vir illíus secúndum fílios hóminum.
Jeśli jest język leczenia, jest i ulżenia i zmiłowania, mąż jej nie jest jako synowie ludzcy.
26
Qui póssidet mulíerem bonam ínchoat possessiónem: adiutórium secúndum illum est, et colúmna ut réquies.
Kto ma żonę dobrą, zaczyna osiadłość: pomoc wedle niego jest, i filar jako odpoczynienie.
27
Ubi non est sepes, diripiétur posséssio: et ubi non est múlier, ingemíscit egens.
Gdzie niemasz płotu, rozszarpają osiadłość, a gdzie niewiasty niemasz, wzdycha potrzebujący.
28
Quis credit ei, qui non habet nidum, et defléctens ubicúmque obscuráverit, quasi succínctus latro exsíliens de civitáte in civitátem?
Któż wierzy temu, który gniazda niema, i który skłania się gdziekolwiek zamierzknie, jako podkasany zbójca, który biega od miasta do miasta?
1
Omnis amícus dicet: Et ego amicítiam copulávi: sed est amícus solo nómine amícus. Nonne tristítia inest usque ad mortem?
Każdy przyjaciel rzecze: i jam złączył przyjacielstwo: ale jest przyjaciel imieniem tylko przyjaciel.
2
Sodális autem et amícus ad inimicítiam converténtur.
Izali smutek nie trwa aż do śmierci? a towarzysz i przyjaciel obrócą się do nieprzyjaźni.
3
O præsúmptio nequíssima, unde creáta es cooperíre áridam malítia et dolositáte illíus?
O dumo niecnotliwa, zkądżeś się wzięła, abyś złością i zdradą swą okryła ziemię?
4
Sodális amíco coniucundátur in oblectatiónibus, et in témpore tribulatiónis adversárius erit.
Towarzysz weseli się z przyjacielem w uciechach, a czasu utrapienia będzie przeciwnym.
5
Sodális amíco cóndolet causa ventris, et contra hostem accípiet scutum.
Towarzysz żałuje z przyjacielem dla brzucha, i weźmie tarcz przeciw nieprzyjacielowi.
6
Non obliviscáris amíci tui in ánimo tuo, et non ímmemor sis illíus in ópibus tuis.
Nie zapamiętywaj w myśli twej przyjaciela swego, ani go przypominaj w bogactwach twoich.
7
Noli consiliári cum eo, qui tibi insidiátur, et a zelántibus te abscónde consílium.
Nie radź się tego, któryć jest na zdradzie, a taj radę o tych, którzyć zajrzą.
8
Omnis consiliárius prodit consílium, sed est consiliárius in semetípso.
Wszelki poradnik daje radę: ale jest poradnik sam sobie.
9
A consiliário serva ánimam tuam: prius scito quæ sit illíus necéssitas: et ipse enim ánimo suo cogitábit:
Od poradnika strzeż dusze twojej, pierwej wiedz co ma za potrzebę: bo i sam o sobie myślić będzie:
10
ne forte mittat sudem in terram, et dicat tibi:
Aby snać nie wetknął kołu w ziemię, i rzekłby tobie:
11
Bona est via tua: et stet e contrário vidére quid tibi evéniat.
Dobrać jest droga twoja, a stałby na przeciwko patrząc jakoć się powodzić będzie.
12
Cum viro irreligióso tracta de sanctitáte, et cum iniústo de iustítia, et cum mulíere de ea, quæ æmulátur: cum tímido de bello, cum negotiatóre de traiectióne, cum emptóre de venditióne, cum viro lívido de grátiis agéndis,
Z człowiekiem nienabożnym mów o świątobliwości, a z niesprawiedliwym o sprawiedliwości, a z niewiastą o tej, która jej zajrzy: o bojaźliwym o wojnie: z kupcem o przewiezieniu, z kupującym o przedaniu, z mężem zadrościwym o dziękczynieniu.
13
cum ímpio de pietáte, cum inhonésto de honestáte, cum operário agrário de omni ópere,
Z niezbożnym o pobożności, z niepoczciwym o poczciwości, z robotnikiem rolnym o wszelkiej robocie,
14
cum operário annuáli de consummatióne anni, cum servo pigro de multa operatióne: non atténdas his in omni consílio.
Z najemnikiem dorocznym o dokończeniu roku, z niewolnikiem leniwym o wielkiej robocie: nie słuchaj tych we wszelkiej radzie.
15
Sed cum viro sancto assíduus esto, quemcúmque cognóveris observántem timórem Dei,
Ale z mężem świętym bądź ustawicznym, któregokolwiek poznasz, iż zachowywa bojaźń Bożą,
16
cuius ánima est secúndum ánimam tuam: et qui, cum titubáveris in ténebris, condolébit tibi.
Którego dusza jest według dusze twojej: a który się użali ciebie, gdy się potkniesz w ciemności:
17
Cor boni consílii státue tecum: non est enim tibi áliud pluris illo.
Serce, dobrej rady przystaw do siebie: bo nad nie niemasz nic droższego.
18
Anima viri sancti enúntiat aliquándo vera, quam septem circumspectóres sedéntes in excélso ad speculándum.
Dusza męża świętego, prawdziwiej podczas powie, niźli siedm stróżów siedzących na wysokiem miejscu na straż.
19
Et in his ómnibus deprecáre Altíssimum, ut dírigat in veritáte viam tuam.
A w tem wszystkiem proś Nawyższego, aby sprawował w prawdzie drogę twoję.
20
Ante ómnia ópera verbum verax præcédat te, et ante omnem actum consílium stábile.
Przed wszelkim uczynkiem słowo prawdziwe niech przed tobą idzie, a przed każdą sprawą rada stateczna.
21
Verbum nequam immutábit cor: ex quo partes quátuor oriúntur: bonum et malum, vita et mors: et dominátrix illórum est assídua lingua. Est vir astútus multórum erudítor, et ánimæ suæ inútilis est.
Słowo złe odmieni serce: z którego czterzy części pochodzą, dobre i złe, żywot i śmierć: a Panem nad nimi ustawicznym jest język.
22
Vir perítus multos erudívit, et ánimæ suæ suávis est.
Jest człowiek roztropny, który wiele innych uczy a duszy swojej jest niepożyteczny. Mąż uczony wielu nauczył, a duszy swej jest wdzięczny.
23
Qui sophístice lóquitur, odíbilis est: in omni re defraudábitur.
Kto wykrętnie mówi, obrzydły jest: na wszystkiem mu schodzić będzie.
24
Non est illi data a Dómino grátia, omni enim sapiéntia defraudátus est.
Nie jest mu dana łaska od Pana: iż żadnej mądrości w sobie nie ma.
25
Est sápiens ánimæ suæ sápiens, et fructus sensus illíus laudábilis.
Jest mądry duszy swej mądry, a owoc roztropności jego chwalebny.
26
Vir sápiens plebem suam érudit, et fructus sensus illíus fidéles sunt.
Mąż mądry naucza lud swój, a owoce Jego są wierne:
27
Vir sápiens implébitur benedictiónibus, et vidéntes illum laudábunt.
Mąż mądry będzie napełnion błogosławieństwy, a którzy go ujrzą chwalić będą.
28
Vita viri in número diérum: dies autem Israel innumerábiles sunt.
Żywot męża pod liczbą dni: ale dni Izraelowe są niezliczone.
29
Sápiens in pópulo hereditábit honórem, et nomen illíus erit vivens in ætérnum.
Mądry między ludem odziedziczy cześć, a imię jego na wieki żyć będzie.
30
Fili in vita tua tenta ánimam tuam: et si fúerit nequam, non des illi potestátem:
Synu za żywota twego doświadczaj dusze twojej, a jeśli będzie zła, nie dawaj jej swej wolej.
31
non enim ómnia ómnibus expédiunt, et non omni ánimæ omne genus placet.
Bo nie wszystkie rzeczy są każdemu pożyteczne, i nie każdej duszy wszystko się podoba.
32
Noli ávidus esse in omni epulatióne, et non te effúndas super omnem escam:
Nie bądź chciwy na każdych godziech, a nie wydawaj się na wszelką potrawę:
33
in multis enim escis erit infírmitas, et avíditas appropinquábit usque ad chóleram.
Bo z wiela pokarmów będzie choroba, a chciwość przybliży się aż do kolery.
34
Propter crápulam multi obiérunt: qui autem ábstinens est, adíciet vitam.
Dla obżarstwa wiele ich pomarło: a kto mierny jest, przyczyni żywota.
1
Honóra médicum propter necessitátem: étenim illum creávit Altíssimus.
Czci lekarza dla potrzeby: abowiem go Nawyższy stworzył.
2
A Deo est enim omnis medéla, et a rege accípiet donatiónem.
Bo od Boga jest wszelkie lekarstwo, a od króla weźmie podarzenie.
3
Disciplína médici exaltábit caput illíus, et in conspéctu magnatórum collaudábitur.
Nauka lekarzowa podwyższy głowę jego, a przed obliczem wielkich panów chwalon będzie,
4
Altíssimus creávit de terra medicaménta, et vir prudens non abhorrébit illa.
Nawyższy stworzył lekarstwa z ziemie, a człowiek mądry nie będzie się nimi brzydził.
5
Nonne a ligno indulcáta est aqua amára?
Izali od drzewa nie osłodzona jest gorzka woda?
6
Ad agnitiónem hóminum virtus illórum: et dedit homínibus sciéntiam Altíssimus, honorári in mirabílibus suis.
Aby moc ich była od ludzi poznana. I dał ludziom umiejętność Nawyższy, aby był uczczon w dziwach swoich.
7
In his curans mitigábit dolórem: et unguentárius fáciet pigménta suavitátis, et unctiónes confíciet sanitátis: et non consummabúntur ópera eius.
Temi lecząc uśmierzy boleść, i Aptekarz uczyni lekarstwa słodkie, i maści zdrowe uczyni, i nie będzie końca pracam jego.
8
Pax enim Dei super fáciem terræ.
Bo pokój Boży po wierzchu ziemie.
9
Fili in tua infirmitáte ne despícias teípsum, sed ora Dóminum, et ipse curábit te.
Synu w chorobie twojej nie opuszczaj samego siebie ale proś Pana, a on cię uzdrowi.
10
Avérte a delícto, et dírige manus, et ab omni delícto munda cor tuum.
Odwróć się, od grzechu a prostuj ręce: i od Wszelkiego występku oczyść serce twoje.
11
Da suavitátem et memóriam similáginis, et impíngua oblatiónem, et da locum médico:
Daj wdzięczność i pamiątkę przedniej mąki, a uczyń tłustą ofiarę: a daj miejsce lekarzowi:
12
étenim illum Dóminus creávit, et non discédat a te, quia ópera eius sunt necessária.
Abowiem go Pan stworzył: a niech nie odchodzi od ciebie, boć prace jego są potrzebne.
13
Est enim tempus quando in manus illórum incúrras:
Abowiem jest czas kiedy w ręte ich wpadniesz:
14
ipsi vero Dóminum deprecabúntur, ut dírigat réquiem eórum, et sanitátem, propter conversatiónem illórum.
A oni Pana prosić będą, aby sprawił ich ulżenie i zdrowie dla urzędu ich.
15
Qui delínquit in conspéctu eius, qui fecit eum, íncidet in manus médici.
Kto zgrzeszy przed oczyma tego, który go stworzył, wpadnie w ręce lekarskie.
16
Fili in mórtuum produc lácrymas, et quasi dira passus íncipe ploráre: et secúndum iudícium cóntege corpus illíus, et non despícias sepultúram illíus.
Synu nad umarłym wylewaj łzy: a poczni płakać jakobyś co okrutnego cierpiał, a podług rozsądku przykryj ciało jego, a nie zaniedbawaj podrzebu jego.
17
Propter delatúram autem amáre fer luctum illíus uno die, et consoláre propter tristítiam:
A dla obmowiska płacz nad nim pirzez jeden dzień, a ciesz; się dla smętku.
18
et fac luctum secúndum méritum eius uno die, vel duóbus, propter detractiónem.
A czyń pogrzeb według godności jego przez jeden dzień, abo dwa dla obmowiska.
19
A tristítia enim festínat mors, et coóperit virtútem, et tristítia cordis flectit cervícem.
Bo od smętku prędko przypada śmierć i pokrywa siłę, a smutek serdeczny skurczą szyję,
20
In abductióne pérmanet tristítia, et substántia ínopis secúndum cor eius.
W odwróceniu trwa smętek, a żywność niedostatecznego wedle serca jego.
21
Ne déderis in tristítia cor tuum, sed repélle eam a te, et meménto novissimórum,
Nie podawaj serca twego w smętek, ale ji odpędzaj od siebie: a pamiętaj na rzeczy ostateczne,
22
noli oblivísci: neque enim est convérsio, et huic nihil próderis, et teípsum pessimábis.
Nie zapominaj, bo nie masz nawrócenia: i temu nic nie pomożesz, a sam sobie zaszkodzisz.
23
Memor esto iudícii mei: sic enim erit et tuum: mihi heri, et tibi hódie.
Pamiętaj na osądzenie moje: bo także będzie i twoje: mnie wczora a dziś tobie,
24
In réquie mórtui requiéscere fac memóriam eius, et consoláre illum in éxitu spíritus sui.
W odpoczynieniu umarłego daj odpoczynąć pamiątce jego, a ciesz go przy wyszciu ducha jego,
25
Sapiéntia scribæ in témpore vacuitátis, et qui minorátur actu sapiéntiam percípiet: qua sapiéntia replébitur
Mądrość nauczonego w czasie wołnym: a kto mniej ma zabaw mądrości nabędzie,
26
qui tenet arátrum, et qui gloriátur in iáculo, stímulo boves ágitat, et conversátur in opéribus eórum, et enarrátio eius in fíliis taurórum.
Co za mądrością napełnion będzie, który pług dzierży, i który się chełpi w styku, ościeniem woiy pogania i obiera się przy robocie ich, a rozmowa jego o cielętach?
27
Cor suum dabit ad versándos sulcos, et vigília eius in sagína vaccárum.
Serce swoje uda na wywracania brózd, a staranie jego około karmienia krów.
28
Sic omnis faber et architéctus, qui noctem tamquam diem tránsigit: qui sculpit signácula sculptília, et assidúitas eius váriat pictúram: cor suum dabit in similitúdinem pictúræ, et vigília sua perfíciet opus.
Tak każdy rzemieślnik i cieśla, który noc jako dzień trawi, i który sygnety ryte rzeże, a ustawiczność jego czyni rozmaite malowanie: serce swoje na podobieństwo malowania wyda, i czujnością swą robotę wyprawi.
29
Sic faber ferrárius sedens iuxta incúdem, et consíderans opus ferri: vapor ignis uret carnes eius, et in calóre fornácis concertátur:
Także kowal siedzący przy nakowadlni, i przypatrujący się robocie żelaznej: Para ognista upali ciało jego, a biedzi się z gorącem od kamienia.
30
vox mállei ínnovat aurem eius, et contra similitúdinem vasis óculus eius:
Głos młota odnawia ucho jego, a na wizerunek naczynia oko jego,
31
cor suum dabit in consummatiónem óperum, et vigília sua ornábit in perfectiónem.
Serce swe uda na odprawienie robót, a czujnością swą ozdobi ku doskonałości.
32
Sic fígulus sedens ad opus suum, convértens pédibus suis rotam, qui in sollicitúdine pósitus est semper propter opus suum, et in número est omnis operátio eius:
Tak garncarz siedząc nad robotą swoją, obracając koło nogami swemi który zawsze jest w pieczołowaniu dla swej roboty, a pod liczbą jest wszystka praca jego.
33
in bráchio suo formábit lutum, et ante pedes suos curvábit virtútem suam:
Uprawi glinę rękami swemi, a przed nogami swemi zgniecie twardość jej.
34
cor suum dabit ut consúmmet linitiónem, et vigília sua mundábit fornácem.
Serce swe uda, aby wykonał polewanie, a czujnością swą wychędoży piec.
35
Omnes hi in mánibus suis speravérunt, et unusquísque in arte sua sápiens est:
Ci wszyscy nadzieję mieli w ręku swych, a każdy w swem rzemiośle mądry jest.
36
sine his ómnibus non ædificátur cívitas.
Bez tych wszystkich nie buduję się miasto:
37
Et non inhabitábunt, nec inambulábunt, et in ecclésiam non transílient.
I nie będą mieszkać ani się przechodzić: i do zgromadzenia nie przeskoczą,
38
Super sellam iúdicis non sedébunt, et testaméntum iudícii non intélligent, neque palam fácient disciplínam et iudícium, et in parábolis non inveniéntur:
Na stolcu sędziego nie usiędą, i stanowienia sądowego nie zrozumieją, ani jawnie okażą nauki i rozsądku, i w przypowieściach nie będą nalezieni:
39
sed creatúram ævi confirmábunt, et deprecátio illórum in operatióne artis, accomodántes ánimam suam, et conquiréntes in lege Altíssimi.
Ale stworzenie świetckie potwierdza: a żądanie ich około roboty rzemiosła przychylając umysł swój, a pytając się o zakonie Nawyższego.
1
Sapiéntiam ómnium antiquórum exquíret sápiens, et in prophétis vacábit.
O mądrości wszech starodawnych pytać się będzie mądry, i będzie się bawił prorokami.
2
Narratiónem virórum nominatórum conservábit, et in versútias parabolárum simul introíbit.
Powieści mężów zawołanych będzie zachowywał, a subtelności przypowieści wespół doścignie.
3
Occúlta proverbiórum exquíret, et in abscónditis parabolárum conversábitur.
Tajemnic przypowieści badać się będzie, a w skrytych podobieństwach obierać się będzie.
4
In médio magnatórum ministrábit, et in conspéctu prǽsidis apparébit.
W pośrodku wielkich panów będzie służył a przed oczyma starosty okazałym będzie,
5
In terram alienigenárum géntium pertránsiet: bona enim et mala in homínibus tentábit.
Do ziemie narodów cudzoziemskich przejdzie, bo między ludźmi dobrego i złego skosztuje.
6
Cor suum tradet ad vigilándum dilúculo ad Dóminum, qui fecit illum, et in conspéctu Altíssimi deprecábitur.
Obróci serce swe, aby wstawał rano do Pana, który go stworzył, a przed oczyma Nawyższego modlić się będzie.
7
Apériet os suum in oratióne, et pro delíctis suis deprecábitur.
Usta swe otworzy na modlitwie, i za grzechy swoje modlić się będzie.
8
Si enim Dóminus magnus volúerit, spíritu intelligéntiæ replébit illum:
Bo jeśli Pan wielki będzie chciał, napełni go duchem zrozumienia:
9
et ipse tamquam imbres mittet elóquia sapiéntiæ suæ, et in oratióne confitébitur Dómino:
A on jako deszcze wyda z siebie wymowy mądrości jego: a będzie Panu wyznawał w modlitwie:
10
et ipse díriget consílium eius, et disciplínam, et in abscónditis suis consiliábitur.
A on wyprostuje radę i umiejętność jego, i będzie rozmyślał o tajemnicach jego.
11
Ipse palam fáciet disciplínam doctrínæ suæ, et in lege testaménti Dómini gloriábitur.
On jawnie okaże umiejętność nauki jego, a będzie się chlubił zakonem testamentu Pańskiego.
12
Collaudábunt multi sapiéntiam eius, et usque in sǽculum non delébitur.
Mnodzy będą chwalić mądrość jego, i aż na wieki nie będzie wymazana:
13
Non recédet memória eius, et nomen eius requirétur a generatióne in generatiónem.
I nie ustanie pamiątka jego, i o imieniu jego pytać się będą od narodu do narodu.
14
Sapiéntiam eius enarrábunt gentes, et laudem eius enuntiábit ecclésia.
Mądrość jego narodowie wysławiać będą, a kościół chwałę jego opowiadać będzie.
15
Si permánserit, nomen derelínquet plus quam mille: et si requiéverit, próderit illi.
Jeśli wytrwa zostawi sławę więcej niż tysiąc: a jeśli odpocznie, będzie mu to pożyteczno.
16
Adhuc consiliábor, ut enárrem: ut furóre enim replétus sum.
Jeszcze się rozmyślę, abych opowiedział: abowiem jako szaleństwem jestem napełniony.
17
In voce dicit: Obaudíte me, divíni fructus, et quasi rosa plantáta super rivos aquárum fructificáte.
Głosem mówi: Słuchajcie mię boskie owoce, a jako róża wsadzona nad strumieniem wód owoc czyńcie.
18
Quasi Líbanus odórem suavitátis habéte.
Wydajcie z siebie wdzięczną wonność jako kadzidło.
19
Floréte flores, quasi lílium, et date odórem, et frondéte in grátiam, et collaudáte cánticum, et benedícite Dóminum in opéribus suis.
Wypuszczajcie kwiatki jako lilia, a dawajcie wonność, i wypuszczajcie latorośli wdzięczne: a śpiewajcie chwały i błogosławcie Pana w sprawach jego,
20
Date nómini eius magnificéntiam, et confitémini illi in voce labiórum vestrórum, et in cánticis labiórum, et cítharis, et sic dicétis in confessióne:
Oddawajcie imieniowi jego wielmożność, a wyznawajcie mu głosem ust waszych i pieśniami ustnemi i na arfach: a tak mówić będziecie w wyznawaniu:
21
Opera Dómini univérsa bona valde.
Wszystkie sprawy Pańskie barzo dobre.
22
In verbo eius stetit aqua sicut congéries: et in sermóne oris illíus sicut exceptória aquárum:
Na słowo jego stanęła woda jako kupa: a na mowie ust jego jako naczynia wód:
23
quóniam in præcépto ipsíus placor fit, et non est minorátio in salúte ipsíus.
Abowiem w rozkazaniu jego dzieje się upodobanie, a niemasz umniejszenia, w wybawieniu jego.
24
Opera omnis carnis coram illo, et non est quidquam abscónditum ab óculis eius.
Sprawy wszelkiego ciała przed nim, a nie jest nic zakrytego oczom jego.
25
A sǽculo usque in sǽculum réspicit, et nihil est mirábile in conspéctu eius.
Od wieku aż do wieku przepatruje, a niemasz nic dziwnego przed oblicznością jego.
26
Non est dícere: Quid est hoc, aut quid est istud? ómnia enim in témpore suo quæréntur.
Nie godzi się mówić: Cóż to jest, abo na co to jest? wszystkiego bowiem czasu swego szukać będą.
27
Benedíctio illíus quasi flúvius inundávit.
Błogosławieństwo jego jako rzeka wylało.
28
Quómodo cataclýsmus áridam inebriávit, sic ira ipsíus gentes, quæ non exquisiérunt eum, hereditábit.
Jako powódź napoiła ziemię, tak gniew jego odziedziczy pogany, którzy go nie szukali.
29
Quómodo convértit aquas in siccitátem, et siccáta est terra: et viæ illíus viis illórum diréctæ sunt: sic peccatóribus offensiónes in ira eius.
Jako obrócił wody w suchość, i uschła ziemia: a drogi jego drogam ich proste są: tak złośnikom obrażeniem w gniewie jego,
30
Bona bonis creáta sunt ab inítio: sic nequíssimis bona et mala.
Dobre rzeczy dobrym są stworzone od początku: tak złośnikom dobre i złe.
31
Inítium necessáriæ rei vitæ hóminum, aqua, ignis, et ferrum, sal, lac, et panis similagíneus, et mel, et botrus uvæ, et óleum, et vestiméntum.
Przodek rzeczy potrzebnych żywotowi człowieczemu, woda, ogień, i żelazo, sól, mleko, i chleb pszeniczny i miód, i grono wina, i oliwa i szaty.
32
Hæc ómnia sanctis in bona, sic et ímpiis et peccatóribus in mala converténtur.
Te wszystkie rzeczy świętym w dobre, tak niezbożnym i grzesznym we złe się obrócą.
33
Sunt spíritus, qui ad vindíctam creáti sunt, et in furóre suo confirmavérunt torménta sua:
Są duchowie, którzy ku pomście stworzeni są, i w zapalczywości swojej zmocnili męczenia swoje:
34
in témpore consummatiónis effúndent virtútem: et furórem eius, qui fecit illos, placábunt.
Czasu dokonania moc wyleją i zapalczywość tego który je stworzył uśmierzą.
35
Ignis, grando, fames, et mors, ómnia hæc ad vindíctam creáta sunt:
Ogień, grad, głód i śmierć, wszystko to jest na pomstę stworzono:
36
bestiárum dentes, et scórpii, et serpéntes, et rhomphǽa víndicans in extermínium ímpios.
Zęby bestyj i niedźwiadkowie i wężowie, i miecz czyniący pomstę nad niezbożnemi, na wytracenie.
37
In mandátis eius epulabúntur: et super terram in necessitátem præparabúntur, et in tempóribus suis non prætérient verbum.
Weselić się będą w rozkazaniu jego, a na ziemi na potrzebę pogotowiu będą, a czasu swego nie przestąpią słowa.
38
Proptérea ab inítio confirmátus sum, et consiliátus sum, et cogitávi, et scripta dimísi.
Dla tego i od początku jestem utwierdzony, i naradziłem, i namyślił, i zostawiłem na piśmie.
39
Omnia ópera Dómini bona, et omne opus hora sua subministrábit.
Wszystkie sprawy Pańskie dobre, a wszelkiej potrzeby doda czasu swego.
40
Non est dícere: Hoc illo néquius est: ómnia enim in témpore suo comprobabúntur.
Nie godzi się mówić: To jest gorsze niż ono: bo wszystko czasu swego będzie pochwalono.
41
Et nunc in omni corde et ore collaudáte, et benedícite nomen Dómini.
A teraz zupełnem sercem i usty chwalcie i błogosławcie imię Pańskie.
1
Occupátio magna creáta est ómnibus homínibus, et iugum grave super fílios Adam, a die éxitus de ventre matris eórum, usque in diem sepultúræ, in matrem ómnium.
Wielka zabawa jest stworzona wszystkim ludziom, a jarzmo ciężkie na syny Adamowe, odednia wyszcia z żywota matki ich, aż do dnia pogrzebienia w matkę wszystkich.
2
Cogitatiónes eórum, et timóres cordis, adinvéntio exspectatiónis, et dies finitiónis,
Myśli ich i bojaźni serdeczne, wynalazki oczekawania, a dzień skończenia:
3
a residénte super sedem gloriósam, usque ad humiliátum in terra et cínere:
Od siedzącego na stolicy chwalebnej, aż do poniżonego na ziemi i w popiele.
4
ab eo, qui útitur hyacíntho, et portat corónam, usque ad eum, qui operítur lino crudo: furor, zelus, tumúltus, fluctuátio, et timor mortis, iracúndia persevérans, et conténtio,
Od tego, który używa hiacyntu, i nosi koronę, aż do tego, który się okrywa surowem płótnem: Zapalczywość, zawiść, rozruch, wątpliwość i bojaźń śmierci, gniew trwały, i swar.
5
et in témpore refectiónis in cubíli somnus noctis immútat sciéntiam eius.
I czasu odpoczynienia na łożu nocny sen: odmieniają wiadomość jego.
6
Módicum tamquam nihil in réquie, et ab eo in somnis, quasi in die respéctus.
Mało co jakoby nic w odpoczynieniu, a potem we śnie, jako w dzień straży.
7
Conturbátus est in visu cordis sui, tamquam qui eváserit in die belli. In témpore salútis suæ exsurréxit, et admírans ad nullum timórem:
Zatrwożon jest w widzeniu serca swego, jako który wybiegał się w dzień bitwy. Czasu wybawienia swego powstał i dziwując się że strachu żadnego niemasz.
8
cum omni carne, ab hómine usque ad pecus, et super peccatóres séptuplum.
Ze wszelkiem ciałem od człowieka aż do bydlęcia: a nad grzesznikami siedm kroć.
9
Ad hæc mors, sanguis, conténtio, et rhomphǽa, oppressiónes, fames, et contrítio, et flagélla:
Nadto śmierć, krew, i zwada i miecz, gwałty, głód, skruszenie i plagi:
10
super iníquos creáta sunt hæc ómnia: et propter illos factus est cataclýsmus.
Wszystko to na niesprawiedliwe stworzono: i dla nich stał się potop.
11
Omnia, quæ de terra sunt, in terram converténtur, et omnes aquæ in mare reverténtur.
Wszystko co jest z ziemie, w ziemię się obróci: a wszystkie wody do morza się wrócą.
12
Omne munus et iníquitas delébitur, et fides in sǽculum stabit.
Wszelkie podarowanie i niesprawiedliwość będzie wygładzona, a wiara na wieki trwać będzie:
13
Substántiæ iniustórum sicut flúvius siccabúntur, et sicut tonítruum magnum in plúvia personábunt.
Majętności niesprawiedliwych jako rzeka wyschną, a jako wielki grom we dżdżu zagrzmią.
14
In aperiéndo manus suas lætábitur: sic prævaricatóres in consummatióne tabéscent.
Gdy ręce swe otwiera, weselić się będzie: takżeć przestępnicy do szczętu uschną.
15
Nepótes impiórum non multiplicábunt ramos, et radíces immúndæ super cacúmen petræ sonant.
Wnukowie niezbożnych nie rozmnożą gałęzi, i korzenie nieczyste na wierzchu skały trzeszczą.
16
Super omnem aquam viríditas, et ad oram flúminis ante omne fœnum evellétur.
Nad każdą wodą zieloność i nad brzegiem rzeki, przed wszelką trawą wyrwana będzie.
17
Grátia sicut paradísus in benedictiónibus, et misericórdia in sǽculum pérmanet.
Łaska jako Raj w błogosławieństwach, a miłosierdzie trwa na wieki.
18
Vita sibi sufficiéntis operárii condulcábitur, et in ea invénies thesáurum.
Żywot robotnika przestawającego na swem, osłodnieje, a w nim skarb najdziesz.
19
Fílii, et ædificátio civitátis confirmábit nomen, et super hæc múlier immaculáta computábitur.
Synowie i budowanie miasta potwierdzi sławę: a nadto niewiasta niepokalana będzie przełożona.
20
Vinum et música lætíficant cor: et super útraque diléctio sapiéntiæ.
Wino i muzyka rozweselają serce: a nad oboje miłość mądrości.
21
Tíbiæ et psaltérium suávem fáciunt melódiam, et super útraque lingua suávis.
Piszczałki i arfa wdzięczną melodyą. czynią, a nad oboje język wdzięczny.
22
Grátiam et spéciem desiderábit óculus tuus, et super hæc vírides satiónes.
Przyjemności i piękności będzie żądało oko twoje, a nadto zielonego siewu.
23
Amícus et sodális in témpore conveniéntes, et super utrósque múlier cum viro.
Przyjaciel i towarzysz czasu swego się schodzący: a nad obudwu niewiasta z mężem.
24
Fratres in adiutórium in témpore tribulatiónis, et super eos misericórdia liberábit.
Bracia na poratowanie czasu utrapienia a nad nie miłosierdzie wybawi.
25
Aurum et argéntum est constitútio pedum: et super utrúmque consílium beneplácitum.
Złoto i srebro jest stanowienie nóg: a nad oboje podoba się rada.
26
Facultátes et virtútes exáltant cor, et super hæc timor Dómini.
Bogactwa i siły wywyższają serce: a nad nie bojaźń Pańska,
27
Non est in timóre Dómini minorátio, et non est in eo inquírere adiutórium.
W bojaźni Pańskiej niemasz niedostatku, i niepotrzeba w niej szukać wspomożenia.
28
Timor Dómini sicut paradísus benedictiónis, et super omnem glóriam operuérunt illum.
Bojaźń Pańska jako Raj błogosławieńswa, i nad wszystkę chwałę ozdobiono ją.
29
Fili in témpore vitæ tuæ ne indígeas: mélius est enim mori, quam indigére.
Synu czasu żywota twego nie żebrzy, bo lepiej jest umrzeć niźli żebrać,
30
Vir respíciens in mensam aliénam, non est vita eius in cogitatióne victus: alit enim ánimam suam cibis aliénis.
Człowiek, który na cudzy stół patrzą, nie jest żywot jego w obmyślaniu żywności, bo karmi duszę swoję pokarmy cudzemi.
31
Vir autem disciplinátus, et erudítus custódiet se.
Ale mąż uczony i ćwiczony strzedz się będzie.
32
In ore imprudéntis condulcábitur inópia, et in ventre eius ignis ardébit.
W uściech nieopatrznego osłodnieje żebranina: ale w brzuchu jego ogień gorać będzie.
1
O mors quam amára est memória tua hómini pacem habénti in substántiis suis:
O śmierci jakoż jest gorzka pamięć o tobie człowiekowi pokój mającemu w dobrach swoich:
2
viro quiéto, et cuius viæ diréctæ sunt in ómnibus, et adhuc valénti accípere cibum!
Człowiekowi spokojnemu, którego drogi we wszystkiem szczęśliwe są, i który jeszcze może jeść.
3
O mors, bonum est iudícium tuum hómini indigénti, et qui minorátur víribus,
O śmierci dobry jest sąd twój człowiekowi niedostatecznemu, i któremu na siłach schodzi.
4
defécto ætáte, et cui de ómnibus cura est, et incredíbili, qui perdit patiéntiam!
W leciech zeszłemu, i który o wszystko się frasuje i niemającemu nadzieje, który cierpliwość traci:
5
Noli metúere iudícium mortis. Meménto quæ ante te fuérunt, et quæ superventúra sunt tibi: hoc iudícium a Dómino omni carni:
Nie lękaj się sądu śmierci. Pamiętaj co przed tobą było, i co po tobie będzie: ten sąd od Pana wszelkiemu ciału:
6
et quid supervéniet tibi in beneplácito Altíssimi? sive decem, sive centum, sive mille anni.
A cóż ci przybędzie nad to co się podobało Nawyższemu? choć dziesięć, chocia sto, chocia tysiąc lat.
7
Non est enim in inférno accusátio vitæ.
Bo w piekle niemasz skargi na żywot.
8
Fílii abominatiónum fiunt fílii peccatórum, et qui conversántur secus domos impiórum.
Synami obrzydliwości stawają się synowie grzeszników, i którzy mieszkają podle domów niepobożników
9
Filiórum peccatórum périet heréditas, et cum sémine illórum assidúitas oppróbrii.
Dziedzictwo synów ludzi grzesznych zginie, a z nasieniem ich ustawiczność pohańbienia.
10
De patre ímpio querúntur fílii, quóniam propter illum sunt in oppróbrio.
Na niepobożnego ojca skarżą się synowie: bo dla niego są w pohańbieniu.
11
Væ vobis viri ímpii, qui dereliquístis legem Dómini Altíssimi.
Biada wam ludzie niezbożni, którzyście opuścili zakon Pana Nawyższego.
12
Et si nati fuéritis, in maledictióne nascémini: et si mórtui fuéritis, in maledictióne erit pars vestra.
Bo jeśli się narodzicie, w przeklęctwie się narodzicie: a jeśli umrzecie, w przeklęctwie będzie dział wasz.
13
Omnia, quæ de terra sunt, in terram converténtur: sic ímpii a maledícto in perditiónem.
Wszystko co jest z ziemie, w ziemię się obróci, tak złośnicy z przeklęctwa na zginienie.
14
Luctus hóminum in córpore ipsórum: nomen autem impiórum delébitur.
Żal człowieczy nad ciałem ich, a imię niezbożnych będzie zgładzone.
15
Curam habe de bono nómine: hoc enim magis permanébit tibi, quam mille thesáuri pretiósi et magni.
Staraj się o dobrą sławę: bo ta dłużej trwać będzie tobie niż tysiąc skarbów drogich i wielkich.
16
Bonæ vitæ númerus diérum: bonum autem nomen permanébit in ævum.
Dobrego żywota poczet: dni: a dobra sława trwać będzie na wieki.
17
Disciplínam in pace conserváte fílii: sapiéntia enim abscóndita, et thesáurus invísus, quæ utílitas in utrísque?
Zachowajcie synowie karność w pokoju. Mądrość bowiem zakryta a skarb niewidziany, cóż za pożytek obojga?
18
Mélior est homo, qui abscóndit stultítiam suam, quam homo, qui abscóndit sapiéntiam suam.
Lepszy jest człowiek, który tai głupstwo swoje, niźli człowiek, który kryje mądrość swoję.
19
Verúmtamen reverémini in his, quæ procédunt de ore meo.
A przetoż wstydajcie się w tem co pochodzi z ust moich.
20
Non est enim bonum omnem reveréntiam observáre: et non ómnia ómnibus bene placent in fide.
Bo nie jest rzecz dobra we wszystkiem się sromać: i nie wszystkim się wszystko podoba co się wiernie dzieje.
21
Erubéscite a patre et a matre de fornicatióne: et a præsidénte et a poténte de mendácio:
Sromajcie się nieczystoty dla ojca i matki: a kłamstwa przed przełożonym i mężnym:
22
a príncipe et a iúdice de delícto: a synagóga et plebe de iniquitáte:
Występku przed książęciem i sędziem: przesprawia przed zgromadzeniem i pospólstwem:
23
a sócio et amíco de iniustítia: et de loco, in quo hábitas,
Niesprawiedliwości przed towarzyszem i przyjacielem:
24
de furto, de veritáte Dei, et testaménto: de discúbitu in pánibus, et ab obfuscatióne dati et accépti:
Złodziejstwa dla miejsca, na którem mieszkasz, dla prawdy Bożej i testamentu: wspierania się łokciem na chlebie, i zelżywości wydawanie i odbieranie.
25
a salutántibus de siléntio: a respéctu mulíeris fornicáriæ: et ab aversióne vultus cognáti.
Milczenia przed pozdrawiającymi: patrzania na niewiastę nierządną, i odwrócenia twarzy od powinnego.
26
Ne avértas fáciem a próximo tuo, et ab auferéndo partem et non restituéndo.
Nie odwracaj twarzy od bliźniego twego, i od odejmowania części, a nie wracania.
27
Ne respícias mulíerem aliéni viri, et ne scrutéris ancíllam eius, neque stéteris ad lectum eius.
Nie patrz na cudzą żonę, i nie gabaj służebnice jego, ani stój u łoża jej.
28
Ab amícis de sermónibus impropérii: et cum déderis, ne impróperes.
Przed przyjacioły słów urągania: a gdy dasz, nie wymiataj na oczy.
1
Non dúplices sermónem audítus de revelatióne sermónis abscónditi, et eris vere sine confusióne, et invénies grátiam in conspéctu ómnium hóminum: ne pro his ómnibus confundáris, et ne accípias persónam ut delínquas.
Nie powtarzaj mowy, którąś słyszał w objawieniu mowy tajemnej: a prawdziwie będziesz bez zawstydzenia, i znajdziesz łaskę przed oczyma wszech ludzi.
2
De lege Altíssimi, et testaménto, et de iudício iustificáre ímpium,
Tego wszystkiego nie wstydaj się, ani miej względu na osobę, abyś miał zgrzeszyć: z Zakonu Nawyższego i testamentu i sądu, żebyś miał usprawiedliwić niezbożnego.
3
de verbo sociórum et viatórum, et de datióne hereditátis amicórum,
Nie wstydaj się słowa towarzyszów i podróżnych ludzi, działu dziedzictwa między powinowatemi:
4
de æqualitáte statéræ et pónderum, de acquisitióne multórum et paucórum,
Pomierzania wagi i gwichtów, nabycia wiela i trochy:
5
de corruptióne emptiónis et negotiatórum, et de multa disciplína filiórum, et servo péssimo latus sanguináre.
Popsowania przedawania i kupców, częstego karania synów: i czeladnikowi złemu bok skrwawić.
6
Super mulíerem nequam bonum est signum.
Na złą niewiastę dobra jest pieczęć:
7
Ubi manus multæ sunt, claude: et quodcúmque trades, númera et appénde: datum vero, et accéptum omne descríbe.
Gdzie jest wiele rąk, zamykaj, i cokolwiek wydasz, policz i zważ, a co wydasz i weźmiesz wszystko napisz.
8
De disciplína insensáti et fátui, et de senióribus qui iudicántur ab adolescéntibus: et eris erudítus in ómnibus, et probábilis in conspéctu ómnium vivórum.
Karania człeka niemądrego i głupiego i starców, których młodzi sądzą: i będziesz we wszystkiem wyćwiczony, i przyjemny przed oczyma wszystkich żywiących.
9
Fília patris abscóndita est vigília, et sollicitúdo eius aufert somnum: ne forte in adolescéntia sua adúlta efficiátur, et cum viro commoráta odíbilis fiat:
Córka jest tajemna czujność ojcowska: a staranie o niej spać mu nie dopuszcza: by snać lat w młodości swej nie przeszła: a z mężem mieszkając obrzydłą się nie stała:
10
nequándo polluátur in virginitáte sua, et in patérnis suis grávida inveniátur: ne forte cum viro commoráta transgrediátur, aut certe stérilis efficiátur.
By kiedy w panieństwie swem zmazana nie była, a w domu ojcowskim brzemienną nie została: by snać z mężem mieszkając nie wystąpiła, abo więc niepłodną nie została.
11
Super fíliam luxuriósam confírma custódiam: nequándo fáciat te in oppróbrium veníre inimícis, a detractióne in civitáte, et obiectióne plebis, et confúndat te in multitúdine pópuli.
Nad córką niesromieźliwą postanów pilną straż: aby kiedy nie uczyniła, żebyś przyszedł w pośmiewisko nieprzyjaciołom: dla obmówiska w mieście i zarzucania pospólstwa, i aby cię nie zawstydziła w gromadzie ludu.
12
Omni hómini noli inténdere in spécie: et in médio mulíerum noli commorári:
Nie zapatrzaj się na piękność żadnego człowieka, a nie zasiadaj między niewiastami.
13
de vestiméntis enim procédit tínea, et a mulíere iníquitas viri.
Bo z szat mól pochodzi, a z niewiasty złość mężowa.
14
Mélior est enim iníquitas viri, quam múlier benefáciens, et múlier confúndens in oppróbrium.
Lepsza bowiem jest złość męzka, niż niewiasta dobrze czyniąca, i niewiasta zawstydzająca na zelżywości.
15
Memor ero ígitur óperum Dómini, et quæ vidi annuntiábo. In sermónibus Dómini ópera eius.
Będę tedy przypominał sprawy Pańskie, a com widział opowiem. Przez mowy Pańskie dzieła jego.
16
Sol illúminans per ómnia respéxit, et glória Dómini plenum est opus eius.
Słońce oświecające na wszystko patrzy, a chwały Pańskiej pełne jest dzieło jego.
17
Nonne Dóminus fecit sanctos enarráre ómnia mirabília sua, quæ confirmávit Dóminus omnípotens stabilíri in glória sua?
Izali Pan nie kazał świętym swoim opowiadać wszystkie cuda jego, które wszechmocny Pan ugruntował, aby były umocnione w chwale jego?
18
Abýssum et cor hóminum investigávit: et in astútia eórum excogitávit.
Głębokości i serca człowieczego doszedł, i chytre rady ich wyrozumiał.
19
Cognóvit enim Dóminus omnem sciéntiam, et inspéxit in signum ævi, annúntians quæ præteriérunt, et quæ superventúra sunt, revélans vestígia occultórum.
Abowiem Pan umie wszystkę umiejętność, i wejrzał na znak wieku, oznajmując rzeczy, które przeszły i które przyść mają, szlaki tajemnic odkrywając.
20
Non prǽterit illum omnis cogitátus, et non abscóndit se ab eo ullus sermo.
Nie jest mu tajna żadna myśl, i żadna powieść nie jest przed nim skryta.
21
Magnália sapiéntiæ suæ decorávit: qui est ante sǽculum et usque in sǽculum, neque adiéctum est,
Wielmożne sprawy mądrości swej przyozdobił ten, który jest przed wieki, i aż na wieki,
22
neque minúitur, et non eget alicúius consílio.
Ani mu się nic nie przyczyniło, ani mu ubywa, ani potrzebuje rady żadnego.
23
Quam desiderabília ómnia ópera eius, et tamquam scintílla, quæ est consideráre!
Jako są pożądane wszystkie sprawy jego, i jako iskierką są te, które się widzieć godzi?
24
Omnia hæc vivunt, et manent in sǽculum, et in omni necessitáte ómnia obáudiunt ei.
Wszystkie te rzeczy żywią i trwają na wieki, i wszystkie są mu posłuszne w każdej potrzebie.
25
Omnia duplícia, unum contra unum, et non fecit quidquam deésse.
Wszystko dwoiste, jedno przeciw jednemu, a nie uczynił nic niedostatecznego.
26
Uniuscuiúsque confirmávit bona. Et quis satiábitur videns glóriam eius?
Każdej rzeczy dobroć utwierdził. A któż się nasyci przypatrując się chwale jego?
1
Altitúdinis firmaméntum pulchritúdo eius est, spécies cæli in visióne glóriæ.
Utwierdzenie wysokości, piękność jego jest, a śliczność nieba w widzeniu chwały.
2
Sol in aspéctu annúntians in éxitu, vas admirábile opus Excélsi.
Słońce, gdy je widać, opowiada, gdy wschodzi, dziwne naczyń e dzieło Nawyższego.
3
In meridiáno exúrit terram, et in conspéctu ardóris eius quis póterit sustinére? Fornácem custódiens in opéribus ardóris:
W południe pali ziemię, a przed gorącością jego kto się ostoi?
4
triplíciter sol exúrens montes, rádios ígneos exsúfflans, et refúlgens rádiis suis obcǽcat óculos.
Pieca strzegący w dziełach rozpalonych: we trój nasób słońce rozpala góry: wypuszczając promienie ogniste, a błyszcząc promieńmi swemi zaślepia oczy.
5
Magnus Dóminus qui fecit illum, et in sermónibus eius festinávit iter.
Wielki Pan, który je stworzył, i na słowa jego pospieszył się w drodze.
6
Et luna in ómnibus in témpore suo, osténsio témporis, et signum ævi.
I księżyc we wszystkiem czasu swego, okazanie czasów i znak wieków.
7
A luna signum diéi festi, lumináre quod minúitur in consummatióne.
Od księżyca znak dnia świętego, światło, którego ubywa od pełniej.
8
Mensis secúndum nomen eius est, crescens mirabíliter in consummatióne.
Miesiąc wedle imienia jego jest, i rostący dziwnie do pełniej,
9
Vas castrórum in excélsis, in firmaménto cæli respléndens glorióse.
Naczynie wojska na wysokości, na utwierdzeniu niebieskiem świeci się ozdobnie.
10
Spécies cæli glória stellárum, mundum illúminans in excélsis Dóminus.
Piękność nieba, jasność gwiazd, świat oświecający Pan na wysokości.
11
In verbis sancti stabunt ad iudícium, et non defícient in vigíliis suis.
Na słowa świętego stoją wedle rozsądku, a nie ustaną na straży swojej.
12
Vide arcum, et bénedic eum, qui fecit illum: valde speciósus est in splendóre suo.
Patrz na tęczę, a błogosław tego, który ją stworzył: barzo jest piękna w jasności swojej.
13
Gyrávit cælum in circúitu glóriæ suæ, manus Excélsi aperuérunt illum.
Obtoczyła niebo okrążeniem światłości swojej, ręce Nawyższego wyciągnęły ją.
14
Império suo accelerávit nivem, et accélerat coruscatiónes emíttere iudícii sui.
Rozkazaniem swem śnieg przyspieszył, a pokwapia się wypuszczać błyskania sądu swego.
15
Proptérea apérti sunt thesáuri, et evolavérunt nébulæ sicut aves.
Przetoż skarby są otworzone, i wyleciały obłoki jako ptacy,
16
In magnitúdine sua pósuit nubes, et confrácti sunt lápides grándinis.
Wielmożnością swą założył obłoki, i połamały się kamienie gradowe.
17
In conspéctu eius commovebúntur montes, et in voluntáte eius aspirábit notus.
Na jego wejrzenie zatrzasną się góry, a wiatr południowy wiać będzie na wolą jego.
18
Vox tonítrui eius verberávit terram, tempéstas aquilónis, et congregátio spíritus:
Głos gromu jego uderzy w ziemię, nawałność północna, i zgromadzenie wiatru:
19
et sicut avis depónens ad sedéndum, aspérgit nivem, et sicut locústa demérgens descénsus eius.
A jako ptastwo zlatające ku usiedzeniu, spuszcza śnieg: a jako szarańcza spadająca spadnienie jego:
20
Pulchritúdinem candóris eius admirábitur óculus, et super imbrem eius expavéscet cor.
Piękności białości jego oko się dziwować będzie, a serce zdumiewać się przed deszczem jego.
21
Gelu sicut salem effúndet super terram: et dum geláverit, fiet tamquam cacúmina tríbuli.
Mróz wysypie na ciemię jako soi, i gdy zmarznie, będzie jako wierzchołki ostu.
22
Frígidus ventus áquilo flavit, et gelávit crystállus ab aqua, super omnem congregatiónem aquárum requiéscet, et sicut loríca índuet se aquis:
Zimny wiatr z północy wiał, i ściął się lód z wody nad wszystkiem zgromadzeniem wód odpoczynie, i jako pancerz wewlecze się na wody:
23
et devorábit montes, et exúret desértum, et exstínguet víride, sicut igne.
I pożrze góry i powarzy puszcze, i zieloność jako ogniem posuszy.
24
Medicína ómnium in festinatióne nébulæ: et ros óbvians ab ardóre veniénti húmilem effíciet eum.
Lekarstwo na wszystko, w pokwapieniu obłoku: i rosa nadchodząca od ciepła nadchodzącego uniży go.
25
In sermóne eius síluit ventus, et cogitatióne sua placávit abýssum, et plantávit in illa Dóminus ínsulas.
Na słowo jego ucichł wiatr, a pomyśleniem swem uciszył głębokość, i ugruntował Pan na niej wyspy.
26
Qui návigant mare enárrent perícula eius, et audiéntes áuribus nostris admirábimur.
Którzy jeżdżą po morzu niech powiadają o niebezpieczeństwach jego: a słysząc uszami naszemi będziem się dziwować.
27
Illic præclára ópera, et mirabília: vária bestiárum génera, et ómnium pécorum, et creatúra belluárum.
Tam znamienite sprawy i dziwne: rozmaite rodzaje zwierząt, i wszelkiego bydła, i stworzenie wielorybów.
28
Propter ipsum confirmátus est itíneris finis, et in sermóne eius compósita sunt ómnia.
Przezeń utwierdzony jest koniec biegu, i mową jego wszystkie rzeczy są złożone,
29
Multa dicémus, et deficiémus in verbis: consummátio autem sermónum, ipse est in ómnibus.
Wiele będziem mówić, a ustaniemy w słowiech: summa mów: on jest we wszystkiem.
30
Gloriántes ad quid valébimus? ipse enim omnípotens super ómnia ópera sua.
Wysławiając dokądże przemożemy? Bo on wszechmogący nad wszystkiemi sprawami swemi,
31
Terríbilis Dóminus, et magnus veheménter, et mirábilis poténtia ipsíus.
Straszliwy Pan i barzo wielki, i dziwna moc jego.
32
Glorificántes Dóminum quantumcúmque potuéritis, supervalébit enim adhuc, et admirábilis magnificéntia eius.
Wysławiajcie Pana im nawięcej możecie: bo jeszcze przewyższy, i dziwna wielmożność jego,
33
Benedicéntes Dóminum, exaltáte illum quantum potéstis: maior enim est omni laude.
Błogosławiąc Pana, wywyższajcie go ile będziecie mogli: bo więtszy jest nade wszelką chwałę.
34
Exaltántes eum replémini virtúte, ne laborétis: non enim comprehendétis.
Wywyższając go, napełniajcie się mocą, nie ustawajcie, bo nie ogarniecie.
35
Quis vidébit eum, et enarrábit? et quis magnificábit eum sicut est ab inítio?
Któż go ujrzy i wypowie? a kto go wychwali jako jest od początku?
36
Multa abscóndita sunt maióra his: pauca enim vídimus óperum eius.
Wiele rzeczy skrytych, więtszych niźli te: bośmy mało widzieli spraw jego.
37
Omnia autem Dóminus fecit, et pie agéntibus dedit sapiéntiam.
A Pan stworzył wszystko, a pobożnie żyjącym dał mądrość.
1
Laudémus viros gloriósos, et paréntes nostros in generatióne sua.
Wysławiajmy męże chwalebne i ojce nasze w rodzaju swoim.
2
Multam glóriam fecit Dóminus magnificéntia sua a sǽculo.
Wielką chwałę uczynił Pan wielmożnością swą od wieku.
3
Dominántes in potestátibus suis, hómines magni virtúte et prudéntia sua prǽditi, nuntiántes in prophétis dignitátem prophetárum,
Panujące we władzach swych ludzie wielkiej mocy i mądrością swą obdarzeni, pokazujący w pismach prorockich zacność prorocką.
4
et imperántes in præsénti pópulo, et virtúte prudéntiæ pópulis sanctíssima verba.
I rozkazujący ludowi czasu swego i mocą roztropności ludziom naświętsze słowa.
5
In perítia sua requiréntes modos músicos, et narrántes cármina scripturárum.
Umiejętnością swą wynajdowali śpiewania muzyckie, i wiersze pisma wykładali.
6
Hómines dívites in virtúte, pulchritúdinis stúdium habéntes, pacificántes in dómibus suis.
Ludzie bogaci w mocy, starający się o poczciwość doma spokojnie mieszkający.
7
Omnes isti in generatiónibus gentis suæ glóriam adépti sunt, et in diébus suis habéntur in láudibus.
Ci wszyscy w rodzajach narodu swego sławę otrzymali, a za dni swoich byli w pochwaleniu:
8
Qui de illis nati sunt, reliquérunt nomen narrándi laudes eórum:
Którzy się z nich narodzili, zostawili imię, aby opowiadano chwały ich.
9
et sunt quorum non est memória: periérunt quasi qui non fúerint: et nati sunt quasi non nati, et fílii ipsórum cum ipsis.
A są których niemasz pamiątki: Zginęli jako ci, których nie było: i narodzili się jakoby się nie rodzili: i synowie ich z nimi.
10
Sed illi viri misericórdiæ sunt, quorum pietátes non defuérunt:
Ale oni są ludzie miłosierdzia, których pobożności nie ustały.
11
cum sémine eórum pérmanent bona,
Z nasieniem ich trwają dobra,
12
heréditas sancta nepótes eórum, et in testaméntis stetit semen eórum:
Dziedzictwo święte wnukowie ich, a w testamencie trwało nasienie ich.
13
et fílii eórum propter illos usque in ætérnum manent: semen eórum et glória eórum non derelinquétur.
I synowie ich dla nich trwają aż na wieki: nasienie ich i sława ich nie będzie opuszczona.
14
Córpora ipsórum in pace sepúlta sunt, et nomen eórum vivit in generatiónem et generatiónem.
Ciała ich są w pokoju pogrzebione, a sława ich żywie na pokolenie i pokolenie.
15
Sapiéntiam ipsórum narrent pópuli, et laudem eórum núntiet ecclésia.
Mądrość ich niech powiadają narodowie, a chwałę ich niech opowiada kościół.
16
Enoch plácuit Deo, et translátus est in paradísum, ut det géntibus pœniténtiam.
Henoh podobał się Bogu, i przeniesion jest do Raju, aby dał pokutę narodom.
17
Noe invéntus est perféctus, iustus, et in témpore iracúndiæ factus est reconciliátio.
Noe nalezion jest doskonałym, sprawiedliwym, a czasu rozgniewania stał się pojednaniem.
18
Ideo dimíssum est réliquum terræ, cum factum est dilúvium.
A przetoż zostawion jest ostatek ziemi, kiedy przyszedł potop.
19
Testaménta sǽculi pósita sunt apud illum, ne deléri possit dilúvio omnis caro.
Przymierze wieczne stało się z nim, żeby nie mogło być zgładzone potopem wszelkie ciało.
20
Abraham magnus pater multitúdinis géntium, et non est invéntus símilis illi in glória: qui conservávit legem Excélsi, et fuit in testaménto cum illo.
Abraham wielki ociec mnóstwa narodów, i nie jest mu nalezion podobien w sławie: który zachował zakon Nawyższego, a był z nim w przymierzu.
21
In carne eius stare fecit testaméntum, et in tentatióne invéntus est fidélis.
Na ciele jego przymierze stanowił: nalezion był wiernym w pokuszeniu.
22
Ideo iureiurándo dedit illi glóriam in gente sua, créscere illum quasi terræ cúmulum,
Przetoż pod przysięgą dał mu chwałę w narodzie jego, że miał się rozmnożyć jako kupa ziemie,
23
et ut stellas exaltáre semen eius, et hereditáre illos a mari usque ad mare, et a flúmine usque ad términos terræ.
A iż jako gwiazdy miał wywyższyć nasienie jego, a dać im dziedzictwo od morza do morza, i od rzeki aż do krajów ziemie,
24
Et in Isaac eódem modo fecit, propter Abraham patrem eius.
Także i z Izaakiem uczynił dla Abrahama ojca jego.
25
Benedictiónem ómnium géntium dedit illi Dóminus, et testaméntum confirmávit super caput Iacob.
Błogosławieństwo wszystkich narodów dał mu Pan, i przymierze potwierdził na głowie Jakóbowej.
26
Agnóvit eum in benedictiónibus suis, et dedit illi hereditátem, et divísit illi partem in tríbubus duódecim.
Poznał go w błogosławieństwach swoich, i dał mu dziedzictwo i rozdzielił jego część na dwojenaście pokolenia.
27
Et conservávit illi hómines misericórdiæ, inveniéntes grátiam in óculis omnis carnis.
I zachował mu ludzie miłosierne, którzy naleźli łaskę w oczach wszelkiego ciała.
1
Diléctus Deo et homínibus Móyses: cuius memória in benedictióne est.
Miły Bogu i ludziom Mojżesz, którego pamiątka jest w błogosławieństwie.
2
Símilem illum fecit in glória sanctórum, et magnificávit eum in timóre inimicórum, et in verbis suis monstra placávit.
Podobnym go uczynił świętym w chwałę, i uczynił go wielkim przez strach nieprzyjaciół, i na jego słowa dziwy uśmierzył.
3
Glorificávit illum in conspéctu regum, et iussit illi coram pópulo suo, et osténdit illi glóriam suam.
Uczynił go zacnym przed oczyma królów, i dał mu rozkazanie przed ludem swoim, i ukazał mu chwałę swoję.
4
In fide et lenitáte ipsíus sanctum fecit illum, et elégit eum ex omni carne.
Uczynił go świętym w wierze i w cichości jego, i wybrał go ze wszelkiego ciała.
5
Audívit enim eum, et vocem ipsíus, et indúxit illum in nubem.
Abowiem słuchał go i głosu jego, i wwiódł go w obłok,
6
Et dedit illi coram præcépta, et legem vitæ et disciplínæ, docére Iacob testaméntum suum, et iudícia sua Israel.
I podał mu oblicznie przykazania, i zakon żywota i umiejętności, aby nauczył Jakóba przymierza jego, a Izraela prawa jego.
7
Excélsum fecit Aaron fratrem eius, et símilem sibi de tribu Levi:
Wywyższył Aarona brata jego i jemu podobnego z pokolenia Lewi.
8
státuit ei testaméntum ætérnum, et dedit illi sacerdótium gentis: et beatificávit illum in glória,
Uczynił z nim przymierze wieczne, i poruczył mu urząd kapłański między ludem, i ubłogosławił go w chwale,
9
et circumcínxit eum zona glóriæ, et índuit eum stolam glóriæ, et coronávit eum in vasis virtútis.
I opasał go pasem chwały, i przyoblókł go szatą chwały, i ukoronował go w naczyniach mocy.
10
Circúmpedes, et femorália, et humerále pósuit ei: et cinxit illum tintinnábulis áureis plúrimis in gyro,
Szatę długą i ubranie, i naramiennik nań włożył, i obtoczył go w koło dzwonkami złotemi gęstemi,
11
dare sónitum in incéssu suo, audítum fácere sónitum in templo in memóriam fíliis gentis suæ.
Aby dawały dźwięk w chodzeniu jego, aby brząkanie ich słychane było w kościele na pamiątkę synom narodu jego,
12
Stolam sanctam auro, et hyacíntho, et púrpura, opus téxtile viri sapiéntis, iudício et veritáte prǽditi:
Świętą szatę złotem i hiacyntem i szarłatem robotę haftowaną, męża mądrego, sądem i prawdą ozdobionego:
13
torto cocco opus artíficis, gemmis pretiósis figurátis in ligatúra auri, et ópere lapidárii sculptis, in memóriam secúndum númerum tríbuum Israel.
Kręconego karmazynu robotę rzemieślniczą kamieńmi drogiemi, rzezanemi w oprawie złotej, i robotą sznicerską rytemi, na pamiątkę według liczby pokolenia Izraelskiego.
14
Coróna áurea super mitram eius expréssa signo sanctitátis, et glória honóris: opus virtútis, et desidéria oculórum ornáta.
Korona złota na czapce jego wyryta, znamieniem świątości i chwałą poczciwości, dzieło siły i pożądanie oczu ochędożne.
15
Sic pulchra ante ipsum non fuérunt tália usque ad oríginem.
Tak piękne przed nim nie były takie rzeczy aż do początku.
16
Non est indútus illa alienígena áliquis, sed tantum fílii ipsíus soli, et nepótes eius per omne tempus.
Żaden obcy nie obłóczył się w niecałe tylko sami synowie jego, i wnukowie jego, przez wszystek czas.
17
Sacrifícia ipsíus consúmpta sunt igne quotídie.
Ofiary jego były palone ogniem na każdy dzień.
18
Complévit Móyses manus eius, et unxit illum óleo sancto.
Napełnił Mojżesz ręce jego i pomazał go olejkiem świętym.
19
Factum est illi in testaméntum ætérnum, et sémini eius, sicut dies cæli, fungi sacerdótio, et habére laudem, et glorificáre pópulum suum in nómine eius.
Stało mu się na przymierze wieczne, i nasieniu jego jako dni wieczne, aby sprawowali urząd kapłański, i mieli urząd chwalenia, i błogosławili ludowi w imię jego.
20
Ipsum elégit ab omni vivénte, offérre sacrifícium Deo, incénsum, et bonum odórem, in memóriam placáre pro pópulo suo:
Tego obrał ze wszech żyjących, aby ofiarował ofiary Bogu, za lud swój.
21
et dedit illi in præcéptis suis potestátem, in testaméntis iudiciórum: docére Iacob testimónia, et in lege sua lucem dare Israel.
I dał mu moc w przykazaniu swojem w stanowieniu sądów, aby nauczał świadectw Jakóba, i dawał światłość w zakonie jego Izraelowi.
22
Quia contra illum stetérunt aliéni, et propter invídiam circumdedérunt illum hómines in desérto, qui erant cum Dathan et Abiron, et congregátio Core in iracúndia.
Iż przeciwko niemu powstali obcy, a przez zazdrość ogarnęli go ludzie na puszczy, którzy stali przy Dathan i Abiron, i zbuntowanie Korego z gniewem.
23
Vidit Dóminus Deus, et non plácuit illi, et consúmpti sunt in ímpetu iracúndiæ.
Ujrzał Pan Bóg, a nie podobało mu się, i w popędliwości gniewu są potraceni.
24
Fecit illis monstra, et consúmpsit illos in flamma ignis.
Uczynił im dziwy i potracił je płomieniem ognistym,
25
Et áddidit Aaron glóriam, et dedit illi hereditátem, et primítias frugum terræ divísit illi.
A Aaronowi przydał chwały, dał mu dziedzictwo, pierwiastki zboża z ziemie oddzielił mu.
26
Panem ipsis in primis parávit in satietátem: nam et sacrifícia Dómini edent, quæ dedit illi et sémini eius.
Przygotował im naprzód chleba na nasycenie, bo i ofiar Pańskich pożywać będą, które mu dał i nasieniu jego.
27
Céterum in terra gentes non hereditábit, et pars non est illi in gente: ipse est enim pars eius, et heréditas.
Ale na ziemi ludzi nie będzie dziedziczył, i działu nie ma w narodzie: abowiem on jest działem jego i dziedzictwem.
28
Phínees, fílius Eleázari, tértius in glória est, imitándo eum in timóre Dómini:
Phinees syn Eleazarów, jest trzeci w chwale, naśladujący go w bojaźni Pańskiej:
29
et stare in reveréntia gentis: in bonitáte et alacritáte ánimæ suæ plácuit Deo pro Israel.
aby się zastawił w sromocie ludu: dla dobroci i ochoty dusze swojej, podobał się Bogu za Izraelem,
30
Ideo státuit illi testaméntum pacis, príncipem sanctórum et gentis suæ, ut sit illi et sémini eius sacerdótii dígnitas in ætérnum.
Przetoż stanowił z nim przymierze pokoju, aby był przełożonym nad świętemi i nad ludem jego, aby przy nim i nasieniu jego została godność kapłańska na wieki.
31
Et testaméntum David regi fílio Iesse de tribu Iuda, heréditas ipsi et sémini eius: ut daret sapiéntiam in cor nostrum iudicáre gentem suam in iustítia, ne aboleréntur bona ipsórum, et glóriam ipsórum in gentem eórum ætérnam fecit.
I przymierze z Dawidem królem synem Jesse z pokolenia Juda, dziedzictwo jemu i potomstwu jego: aby dawał mądrość w serce nasze, ażeby lud jego był sprawiedliwie sądzon, aby dobra ich nie były wygładzone, a chwałę ich na lud ich wieczną uczynił.
1
Fortis in bello Iesus Nave, succéssor Móysi in prophétis, qui fuit magnus secúndum nomen suum,
Mężny na wojnie Jezus Nawe, który nastąpił po Mojżeszu, na proroctwo, który był wielki według imienia swego,
2
máximus in salútem electórum Dei, expugnáre insurgéntes hostes, ut consequerétur hereditátem Israel.
Nawiętszy ku wybawieniu wybranych Bożych, wojując nieprzyjacioły powstające, aby osięgnął dziedzictwo Izraela.
3
Quam glóriam adéptus est in tolléndo manus suas, et iactándo contra civitátes rhomphǽas?
Jakiej dostał chwały podnosząc ręce swoje, i rzucając przeciw miastam miecze?
4
Quis ante illum sic réstitit? Nam hostes ipse Dóminus perdúxit.
Któż przed nim tak się sprzeciwił? bo nieprzyjacioły sam Pan podał.
5
An non in iracúndia eius impedítus est sol, et una dies facta est quasi duo?
Izali na rozgniewanie jego nie zahamowane jest słońce, a dzień jeden stał się jako dwa?
6
Invocávit Altíssimum poténtem, in oppugnándo inimícos úndique, et audívit illum magnus et sanctus Deus, in saxis grándinis virtútis valde fortis.
Wzywał nawyższego, gdy go ze wsząd nieprzyjaciele uciskali, a wielki i święty Bóg wysłuchał go przez kamienie gradowe mocy barzo gwałtownej.
7
Impetum fecit contra gentem hostílem, et in descénsu pérdidit contrários,
Uderzył na lud nieprzyjacielski, a na zstępowaniu pobił przeciwniki,
8
ut cognóscant gentes poténtiam eius, quia contra Deum pugnáre non est fácile. Et secútus est a tergo poténtis:
Aby narodowie poznali moc jego: iż nie łacno jest walczyć przeciwko Bogu. I szedł z tyłu mocarza:
9
et in diébus Móysi misericórdiam fecit, ipse, et Caleb fílius Iéphone, stare contra hostem, et prohibére gentem a peccátis, et perfríngere murmur malítiæ.
A za dni Mojżeszowych miłosierdzie uczynił on i Kaleb syn Jephone, stojąc przeciw nieprzyjacielowi, i niedopuszczając grzeszyć ludowi, i przełamując szemranie złośliwe.
10
Et ipsi duo constitúti, a perículo liberáti sunt a número sexcentórum míllium péditum, indúcere illos in hereditátem, in terram, quæ manat lac et mel.
A ci dwa z sześci kroć sta tysięcy pieszych wybawieni są od niebezpieczeństwa, aby byli wprowadzeni do dziedzictwa, do ziemie, która opływa mlekiem i miodem.
11
Et dedit Dóminus ipsi Caleb fortitúdinem, et usque in senectútem permánsit illi virtus, ut ascénderet in excélsum terræ locum, et semen ipsíus obtínuit hereditátem:
I dał Pan samemu Kalebowi moc, i aż do starości trwała w nim siła, aby wstąpił na wysokie miejsce ziemie, a potomstwo jego otrzymało dziedzictwo:
12
ut vidérent omnes fílii Israel, quia bonum est óbsequi sancto Deo.
Aby widzieli wszyscy synowie Izraelscy, iż dobrze być posłusznym Bogu świętemu.
13
Et iúdices sínguli suo nómine, quorum non est corrúptum cor: qui non avérsi sunt a Dómino,
I sędziowie, każdy swem imieniem, których serce nie było skażone: którzy się nie odwrócili od Pana,
14
ut sit memória illórum in benedictióne, et ossa eórum púllulent de loco suo,
Aby pamiątka ich była w błogosławieństwie, a kości ich kwitnęły z miejsca swego,
15
et nomen eórum permáneat in ætérnum, pérmanens ad fílios illórum, sanctórum virórum glória.
A imię ich, aby trwało na wieki, zostając na syniech ich świętych mężów chwała.
16
Diléctus a Dómino Deo suo Sámuel, prophéta Dómini, renovávit impérium, et unxit príncipes in gente sua.
Umiłowany od Pana Boga swego Samuel prorok Pański, odnowił państwo, a nad ludem jego książęta pomazował.
17
In lege Dómini congregatiónem iudicávit, et vidit Deus Iacob, et in fide sua probátus est prophéta.
W zakonie Pańskim sądził zgromadzenie, i wejrzał Bóg na Jakóba, i z wierności swojej był doświadczony prorokiem.
18
Et cógnitus est in verbis suis fidélis, quia vidit Deum lucis:
I doznań jest w słowiech swoich wiernym, iż widział Boga światłości:
19
et invocávit Dóminum omnipoténtem, in oppugnándo hostes circumstántes úndique, in oblatióne agni invioláti.
I wzywał Pana wszechmocnego, gdy go ze wsząd uciskali nieprzyjaciele jego przez ofiarę baranka niepokalanego.
20
Et intónuit de cælo Dóminus, et in sónitu magno audítam fecit vocem suam,
I zagrzmiał z nieba Pan, i dał głos swój słyszeć z wielkim gromem:
21
et contrívit príncipes Tyriórum, et omnes duces Philísthiim:
I poraził książęta Tyryjczyków, i wszystkie hetmany Filistynów:
22
et ante tempus finis vitæ suæ et sǽculi, testimónium prǽbuit in conspéctu Dómini, et Christi, pecúnias et usque ad calceaménta ab omni carne non accépit, et non accusávit illum homo.
A przed czasem skończenia żywota swego i wiekut oświadczał się przed Bogiem i pomazańcem, iż pieniędzy i aż do obuwia od żadnego ciała nie wziął, i nie winował go człowiek.
23
Et post hoc dormívit, et notum fecit regi, et osténdit illi finem vitæ suæ, et exaltávit vocem suam de terra in prophetía, delére impietátem gentis.
A potem zasnął i oznajmił królowi i ukazał mu koniec żywota jego, i podniósł głos swój z ziemie prorokując, że złości ludzkie miały być wygładzone.
1
Post hæc surréxit Nathan, prophéta in diébus David.
Potem powstał Nathan prorok za dni Dawidowych.
2
Et quasi adeps separátus a carne, sic David a fíliis Israel.
A jako tłustość odłączona od mięsa, tak Dawid od synów Izraelskich.
3
Cum leónibus lusit quasi cum agnis: et in ursis simíliter fecit sicut in agnis óvium, in iuventúte sua.
Ze lwami grał jako z baranki, a z niedźwiedźmi także czynił jako z jagnięty owiec w młodości swej.
4
Numquid non occídit gigántem, et ábstulit oppróbrium de gente?
Izali nie zabił Obrzyma, i odjął pohańbienie od ludu?
5
In tolléndo manum, saxo fundæ deiécit exsultatiónem Góliæ:
Gdy rękę swą podniósł, kamieniem z proce strącił chlubę Goliatowę:
6
nam invocávit Dóminum omnipoténtem, et dedit in déxtera eius tóllere hóminem fortem in bello, et exaltáre cornu gentis suæ.
Bo wzywał Pana wszechmocnego, i dał prawicy jego, aby zgładził człowieka mocnego na wojnie, i podwyższył róg ludu swego.
7
Sic in decem míllibus glorificávit eum, et laudávit eum in benedictiónibus Dómini, in offeréndo illi corónam glóriæ:
Tak w dziesiąciu tysięcy wysławiał go, i wychwalał go w błogosławieństwach Pańskich: ofiarując mu koronę chwały:
8
contrívit enim inimícos úndique, et exstirpávit Philísthiim contrários usque in hodiérnum diem: contrívit cornu ipsórum usque in ætérnum.
Bo skruszył nieprzyjacioły zewsząd, i wykorzenił Filistyny przeciwniki aż po dzisiejszy dzień, zstarł róg ich aż na wieki.
9
In omni ópere dedit confessiónem Sancto, et Excélso in verbo glóriæ.
W każdej sprawie dawał wyznawanie świętemu i Nawyższemu słowy chwały.
10
De omni corde suo laudávit Dóminum, et diléxit Deum, qui fecit illum: et dedit illi contra inimícos poténtiam:
Ze wszystkiego serca swego chwalił Pana, i miłował Boga, który go stworzył: i dał mu nioc przeciw nieprzyjaciołom.
11
et stare fecit cantóres contra altáre, et in sono eórum dulces fecit modos.
I postanowił śpiewaki przed ołtarzem, i na głosy ich uczynił wdzięczną muzykę.
12
Et dedit in celebratiónibus decus, et ornávit témpora usque ad consummatiónem vitæ, ut laudárent nomen sanctum Dómini, et amplificárent mane Dei sanctitátem.
I dał ozdobę świętam, i ozdobił czasy aż do skończenia żywota swego, aby chwalili święte imię Pańskie, i wysławiali rano świętobliwość Bożą.
13
Dóminus purgávit peccáta ipsíus, et exaltávit in ætérnum cornu eius: et dedit illi testaméntum regni, et sedem glóriæ in Israel.
Pan oczyścił grzechy jego, i wywyższył na wieki róg jego: i dał mu przymierze królestwa, i stolicę chwały w Izraelu.
14
Post ipsum surréxit fílius sensátus, et propter illum deiécit omnem poténtiam inimicórum.
Po nim nastał syn mądry, i dla niego obalił wszystkę moc nieprzyjacielską.
15
Sálomon imperávit in diébus pacis, cui subiécit Deus omnes hostes, ut cónderet domum in nómine suo, et paráret sanctitátem in sempitérnum: quemádmodum erudítus es in iuventúte tua,
Salomon panował we dni pokoju, któremu Bóg poddał wszystkie nieprzyjacioły, aby zbudował dom w imię jego, a iżby mu nagotował świątnicę na wieki. Jakożeś się stał uczonym w młodości twojej:
16
et implétus es, quasi flumen, sapiéntia, et terram retéxit ánima tua.
I napełnioneś mądrości jako rzeka, i ziemię odkryła dusza twoja.
17
Et replésti in comparatiónibus ænígmata: ad ínsulas longe divulgátum est nomen tuum, et diléctus es in pace tua.
I napełniłeś podobieństwami gadki: do wysep daleko się rozsławiło imię twoje, i umiłowany jesteś w pokoju twoim,
18
In cantilénis, et provérbiis, et comparatiónibus, et interpretatiónibus, mirátæ sunt terræ,
Dla pieśni i przypowieści, i podobieństw, i wykładów, dziwowały się ziemie,
19
et in nómine Dómini Dei, cui est cognómen Deus Israel.
A dla imienia Pana Boga, którego przezwisko jest Bóg Izrael.
20
Collegísti quasi aurichálcum aurum, et ut plumbum complésti argéntum,
Nazbierałeś złota jako mosiądzu, a nagromadziłeś srebra jako ołowiu:
21
et inclinásti fémora tua muliéribus: potestátem habuísti in córpore tuo,
I skłoniłeś biodra twoje do niewiast, i miałeś swą wolą w ciele twojem:
22
dedísti máculam in glória tua, et profanásti semen tuum, indúcere iracúndiam ad líberos tuos, et incitári stultítiam tuam,
Uczyniłeś zmazę sławie swojej, i splugawiłeś nasienie twoje, przywodząc gniew na dzieci twoje, i wzbudzając głupstwo twoje.
23
ut fáceres impérium bipartítum, et ex Ephraim imperáre impérium durum.
Abyś uczynił królestwo rozdwojone, i żeby z Ephraim rozkazowało panowanie ciężkie.
24
Deus autem non derelínquet misericórdiam suam, et non corrúmpet, nec delébit ópera sua, neque perdet a stirpe nepótes elécti sui: et semen eius, qui díligit Dóminum, non corrúmpet.
A Bóg nie zaniecha miłosierdzia swego, i nie zepsuje ani zgładzi spraw swoich, ani wygubi z korzenia wnuków wybranego swego: i nie skazi nasienia tego, który miłuje Pana.
25
Dedit autem réliquum Iacob, et David de ipsa stirpe.
Ale dał Jakóbowi ostatki, a Dawidowi z tegoż pokolenia.
26
Et finem hábuit Sálomon cum pátribus suis.
I miał koniec Salomon z ojcy swemi,
27
Et derelíquit post se de sémine suo, gentis stultítiam,
I zostawił po sobie głupstwo ludu z nasienia swego.
28
et imminútum a prudéntia, Róboam, qui avértit gentem consílio suo:
I małego baczenia Roboama, który swą radą lud odwrócił:
29
et Ieróboam fílium Nabat, qui peccáre fecit Israel, et dedit viam peccándi Ephraim, et plúrima redundavérunt peccáta ipsórum.
I Jereboama syna Nabatowego, który w grzech wprawił Izraela, a podał Ephraimowi drogę do grzechu i barzo wiele grzechów ich wylało:
30
Valde avertérunt illos a terra sua.
Barzo ich oddaliły od ich ziemie.
31
Et quæsívit omnes nequítias, usque dum perveníret ad illos defénsio, et ab ómnibus peccátis liberávit eos.
I wynajdował wszystkie złości, aż na nie przyszła pomsta, i wyzwoliła je od wszystkich grzechów.
1
Et surréxit Elías prophéta quasi ignis, et verbum ipsíus quasi fácula ardébat.
I powstał Eliasz prorok, jako ogień, a słowo jego jako pochodnia gorzało.
2
Qui indúxit in illos famem, et irritántes illum invídia sua pauci facti sunt: non enim póterant sustinére præcépta Dómini.
Który przywiódł na nie głód, i drażniących go zazdrością swą mało zostało, bo nie mogli znosić przykazania Pańskiego.
3
Verbo Dómini contínuit cælum, et deiécit de cælo ignem ter:
Słowem Pańskiem zatrzymał niebo, i trzy kroć z nieba zrzucił ogień.
4
sic amplificátus est Elías in mirabílibus suis. Et quis potest simíliter sic gloriári tibi?
Tak wielkiej chwały Eliasz dostąpił z cudów swoich. A któż się może tak pochwalić równie tobie?
5
Qui sustulísti mórtuum ab ínferis de sorte mortis, in verbo Dómini Dei.
Któryś wzbudził umarłego z piekła z działu śmierci słowem Pańskiem.
6
Qui deiecísti reges ad pernícem, et confregísti fácile poténtiam ipsórum, et gloriósos de lecto suo.
Któryś zrzucił króle na zginienie, i łatwieś moc ich przełomił, i chełpliwe z łoża ich.
7
Qui audis in Sina iudícium, et in Horeb iudícia defensiónis.
Który słyszysz na Sinai sąd, a na Horebie lądy pomsty.
8
Qui ungis reges ad pœniténtiam, et prophétas facis successóres post te.
Który pomazujesz króle na karanie, i proroki czynisz następujące po tobie.
9
Qui recéptus es in túrbine ignis, in curru equórum igneórum.
Który jesteś wzięt w wichrze ognia, na wozie koni ognistych.
10
Qui scriptus es in iudíciis témporum, leníre iracúndiam Dómini: conciliáre cor patris ad fílium, et restitúere tribus Iacob.
Któryś jest opisan w sądziech czasów, że masz ubłagać gniew Pański: zjednać serca ojcowskiego z synem, i naprawić pokolenia Jakób.
11
Beáti sunt, qui te vidérunt, et in amicítia tua decoráti sunt:
Błogosławieni są, którzy cię widzieli, a przyjacielstwem twojem są ozdobieni.
12
nam nos vita vívimus tantum, post mortem autem non erit tale nomen nostrum.
Bo my żywotem żywiemy tylko, ale po śmierci nie będzie takie imię nasze.
13
Elías quidem in túrbine tectus est, et in Eliséo complétus est spíritus eius: in diébus suis non pertímuit príncipem, et poténtia nemo vicit illum:
A tak Eliasz wichrem był okryty, a duchem jego Elizeusz był napełnień. Za dni swoich nie bał się książęcia, a żaden go mocą nie zwyciężył.
14
nec superávit illum verbum áliquod, et mórtuum prophetávit corpus eius.
Ani go zwyciężyło słowo żadne, a ciało jego umarłe prorokowało.
15
In vita sua fecit monstra, et in morte mirabília operátus est.
Za żywota swego czynił dziwy, i przy śmierci cuda czynił.
16
In ómnibus istis non pœnítuit pópulus, et non recessérunt a peccátis suis, usque dum eiécti sunt de terra sua, et dispérsi sunt in omnem terram:
W tem wszystkiem lud nie pokutował, ani odstąpili od grzechów swoich: aż są wyrzuceni z ziemie swojej, i rozproszeni są po wszystkiej ziemi:
17
et relícta est gens perpáuca, et princeps in domo David.
I została mała trocha ludu i książę w domu Dawidowym.
18
Quidam ipsórum fecérunt quod placéret Deo: álii autem multa commisérunt peccáta.
Niektórzy z nich czynili co się Bogu podobało: ale drudzy wiele się grzechów dopuścili.
19
Ezechías munívit civitátem suam, et indúxit in médium ipsíus aquam: et fodit ferro rupem, et ædificávit ad aquam púteum.
Ezechiasz obronne uczynił miasto swe, i przywiódł wodę w pośród niego, i wykował żelazem skałę, i zbudował studnie dla wody.
20
In diébus ipsíus ascéndit Sennácherib, et misit Rábsacen, et sústulit manum suam contra illos: et éxtulit manum suam in Sion, et supérbus factus est poténtia sua.
Za jego dni przyciągnął Sennacherib i posłał Rapsaka, i podniósł rękę swą przeciwko nim, i przeciwko synowi wyniósł rękę swoję, i pysznym się stał dla mocy swojej.
21
Tunc mota sunt corda et manus ipsórum: et doluérunt quasi parturiéntes mulíeres.
Tedy wzruszone są serca i ręce ich: i boleścią były ogarnieni, jako niewiasty pracujące przy rodzeniu.
22
Et invocavérunt Dóminum misericórdem, et expandéntes manus suas extulérunt ad cælum: et Sanctus Dóminus Deus audívit cito vocem ipsórum.
I wzywali Pana miłosiernego, i wyciągnąwszy ręce swe, podnosili ku niebu: a święty Pan Bóg prędko głosu ich wysłuchał.
23
Non est commemorátus peccatórum illórum, neque dedit illos inimícis suis: sed purgávit eos in manu Isaíæ sancti prophétæ.
Nie pamiętał na grzechy ich, i nie podał ich nie przyjaciołom ich, ale je oczyścił w ręku Izajasza świętego proroka.
24
Deiécit castra Assyriórum, et contrívit illos ángelus Dómini:
Poraził wojska Assyryjskie, i starł je Anioł Pański.
25
nam fecit Ezechías quod plácuit Deo, et fórtiter ivit in via David patris sui, quam mandávit illi Isaías prophéta magnus, et fidélis in conspéctu Dei.
Bo Ezechiasz czynił co się Bogu podobało, a statecznie chodził drogą Dawida ojca swego, którą mu rozkazał Izajasz prorok wielki i wierny przed oczyma Bożemi.
26
In diébus ipsíus retro rédiit sol, et áddidit regi vitam.
Za jego dni słońce na zad się wróciło, i przyczynił żywota królowi.
27
Spíritu magno vidit última, et consolátus est lugéntes in Sion usque in sempitérnum.
Wielkim duchem przejrzał pośledniejsze rzeczy, i płaczące w Sionie pocieszył.
28
Osténdit futúra, et abscóndita ántequam evenírent.
Pokazał aż na wieki przyszłe rzeczy, i skryte pierwej niż się stały.
1
Memória Iosíæ in compositiónem odóris facta opus pigmentárii.
Jozyaszowa pamiątka jako przyprawa wonności uczyniona od aptekarza.
2
In omni ore quasi mel indulcábitur eius memória, et ut música in convívio vini.
W uścicch każdych jako miód osłodnieje pamiątka jego, i jako muzyka na biesiedzie wina.
3
Ipse est diréctus divínitus in pœniténtiam gentis, et tulit abominatiónes impietátis.
Ten jest od Boga zrządzony na pokutę ludu, i obrzydłe złości zniósł.
4
Et gubernávit ad Dóminum cor ipsíus, et in diébus peccatórum corroborávit pietátem.
I obrócił ku Panu serce swoje, a za dni grzeszników zmocnił pobożność.
5
Præter David, et Ezechíam, et Iosíam, omnes peccátum commisérunt:
Oprócz Dawida, a Ezechiasza, i Oziasza, wszyscy się grzechu dopuścili:
6
nam reliquérunt legem Altíssimi reges Iuda, et contempsérunt timórem Dei.
Bo opuścili zakon Nawyższego Królowie Judzcy; i bojaźń Bożą wzgardzili.
7
Dedérunt enim regnum suum áliis, et glóriam suam alienígenæ genti.
Bo królestwo swe dali inszym, a chwałę swą narodowi postronnemu.
8
Incendérunt eléctam sanctitátis civitátem, et desértas fecérunt vias ipsíus in manu Ieremíæ.
Spalili wybrane miasto świątobliwości, ulice jego spustoszałe uczynili według prorcctwa Jeremiaszowego
9
Nam male tractavérunt illum, qui a ventre matris consecrátus est prophéta, evértere, et erúere, et pérdere, et íterum ædificáre, et renováre.
Abowiem źle częstowali tego, który z żywota matki był poświęcon prorokiem, aby wywracał, i wyrywał, i tracił, i zasię budował i odnawiał.
10
Ezéchiel qui vidit conspéctum glóriæ, quam osténdit illi in curru chérubim.
Ezechiel, który widział widzenie chwały, którą mu okazał na wozie Cherubim.
11
Nam commemorátus est inimicórum in imbre, benefácere illis, qui ostendérunt rectas vias.
Bo przypominał nieprzyjacioły przez deszcz a iż dobrze czynić miano tym, którzy pokazali drogi proste.
12
Et duódecim prophetárum ossa púllulent de loco suo: nam corroboravérunt Iacob, et redemérunt se in fide virtútis.
I dwunaście proroków kości niech zakwitną, z miejsc swoich: bo potwierdzili Jakób: i odkupili go w mocnej wierze.
13
Quómodo amplificémus Zoróbabel? nam et ipse quasi signum in déxtera manu:
Jakoż mamy wysławiać Zorobabela? Bo i on jako sygnet na prawej ręce.
14
sic et Iesum, fílium Iósedec: qui in diébus suis ædificavérunt domum, et exaltavérunt templum sanctum Dómino, parátum in glóriam sempitérnam.
Tak i Jezusa syna Josedek, którzy za swych dni dom budowali, i wynieśli kościół święty Panu nagotowany na chwałę wieczną.
15
Et Nehemías in memóriam multi témporis, qui eréxit nobis muros evérsos, et stare fecit portas et seras, qui eréxit domos nostras.
I Nehemiasz w pamięci długiego czasu, który nam mury obalone wywiódł, i wystawił bramy i z zaworami, który domy nasze wystawił.
16
Nemo natus est in terra qualis Henoch: nam et ipse recéptus est a terra.
Żaden się na ziemi nie narodził jako Henoch, bo i ten jest wzięt z ziemie.
17
Neque ut Ioseph, qui natus est homo princeps fratrum, firmaméntum gentis, rector fratrum, stabiliméntum pópuli:
Ani jako Jozeph, który się człowiekiem narodził, książęciem braciej, utwierdzeniem ludu, rządzcą braciej, umocnieniem narodu:
18
et ossa ipsíus visitáta sunt, et post mortem prophetavérunt.
I kości jego nawiedzone były, a po śmierci prorokowały.
19
Seth, et Sem apud hómines glóriam adépti sunt: et super omnem ánimam in orígine Adam.
Seth i Sem chwały u ludzi dostąpili. I nad wszelką duszę w stworzeniu Adam.
1
Simon, Oníæ fílius, sacérdos magnus, qui in vita sua suffúlsit domum, et in diébus suis corroborávit templum.
Simon syn Oniaszów kapłan wielki, który za żywota swego dom podparł, a za dni swych kościół umocnił.
2
Templi étiam altitúdo ab ipso fundáta est, duplex ædificátio, et excélsi paríetes templi.
Kościoła też wysokość od niego jest ugruntowana, dwoiste budowanie i wysokie ściany kościoła.
3
In diébus ipsíus emanavérunt pútei aquárum, et quasi mare adimpléti sunt supra modum.
Za jego dni wyniknęły studnice wód, a jako morze napełnione są zbytnie.
4
Qui curávit gentem suam, et liberávit eam a perditióne.
Który miał pieczą o lodu swoim, i wybawił ji od zatracenia.
5
Qui præváluit amplificáre civitátem, qui adéptus est glóriam in conversatióne gentis: et ingréssum domus, et átrii amplificávit.
Który przemógł rozprzestrzenić miasto, który dostąpił chwały w obcowaniu z ludźmi: i rozszerzył węszcie do domu i do sieni.
6
Quasi stella matutína in médio nébulæ, et quasi luna plena in diébus suis lucet.
Jako gwiazda jutrzenna między mgłami, a jako pełny księżyc we dni swoje świeci:
7
Et quasi sol refúlgens, sic ille effúlsit in templo Dei.
A jako słońce jasne, tak on świecił w kościele Bożym.
8
Quasi arcus refúlgens inter nébulas glóriæ, et quasi flos rosárum in diébus vernis, et quasi lília quæ sunt in tránsitu aquæ, et quasi thus rédolens in diébus æstátis.
Jako tęcza jaśniejąca się pięknie między jasnemi obłokami: jako kwiat różej we dni Wiosny i jako lilie, które są nad ciekącą wodą, i jako kadzidłowa pachnąca we dni letnie.
9
Quasi ignis effúlgens, et thus ardens in igne.
Jako ogień błyskający się, i kadzidło gorejące w ogniu.
10
Quasi vas auri sólidum, ornátum omni lápide pretióso.
Jako naczynie ze złota zupełne, wszelkim drogim kamieniem ozdobione.
11
Quasi olíva púllulans, et cypréssus in altitúdinem se extóllens, in accipiéndo ipsum stolam glóriæ, et vestíri eum in consummatiónem virtútis.
Jako oliwa rodząca, i cyprys podnoszący się wysoko, gdy brał na się świetną szatę a ubierał się w zupełność powagi.
12
In ascénsu altáris sancti, glóriam dedit sanctitátis amíctum.
I gdy wstępował do ołtarza świętego, uczynił chwałą święty ubiór.
13
In accipiéndo autem partes de manu sacerdótum, et ipse stans iuxta aram. Et circa illum coróna fratrum: quasi plantátio cedri in monte Líbano,
A bierne części z rąk kapłańskich a sam stojąc przy ołtarzu. a około niego zgromadzenie braciej: jako szczepienie cedru na górze Litanie.
14
sic circa illum stetérunt quasi rami palmæ, et omnes fílii Aaron in glória sua.
Tak około niego stali jaka gałęzie palmowe, i wszyscy synowie Aarenowi w chwale swojej.
15
Oblátio autem Dómini in mánibus ipsórum, coram omni synagóga Israel: et consummatióne fungens in ara, amplificáre oblatiónem excélsi regis
A ofiara Pańska w ręku ich, przed wszystkiem zgromadzeniem Izraelskiem: i wykonywa jąć posługę na ołtarzu, aby rozmnożył ofiarę króla Nawyższego:
16
porréxit manum suam in libatióne, et libávit de sánguine uvæ.
Ściągnął rękę swą ku mokrym ofiarom, i ofiarował ze krwi jagody.
17
Effúdit in fundaménto altáris odórem divínum excélso príncipi.
Wylał na fundament ołtarza wonność Boską Nawyższemu książęciu.
18
Tunc exclamavérunt fílii Aaron, in tubis productílibus sonuérunt, et audítam fecérunt vocem magnam in memóriam coram Deo.
Tedy Aaronowi synowie zakrzyknęli, na trąbach kutych zatrąbili, i dali słyszeć głos, wielki na pamiątkę przed Bogiem:
19
Tunc omnis pópulus simul properavérunt, et cecidérunt in fáciem super terram, adoráre Dóminum Deum suum, et dare preces omnipoténti Deo excélso.
Tedy wszystek lud pospołu pospieszyli się i upadli na. oblicze swe na ziemi, aby chwalili Pana Boga swego, i oddali modlitwy wszechmocnemu Bogu Nawyższemu.
20
Et amplificavérunt psalléntes in vócibus suis, et in magna domo auctus est sonus suavitátis plenus.
I śpiewacy wysławiali głosy swemi, i w wielkim domu był wielki dźwięk wdzięczności pełny.
21
Et rogávit pópulus Dóminum excélsum in prece, usque dum perféctus est honor Dómini, et munus suum perfecérunt.
I prosił lud Pana Nawyższego w modlitwie, aż się dokonała chwała Pańska, i dokończyli służby swojej.
22
Tunc descéndens, manus suas éxtulit in omnem congregatiónem filiórum Israel dare glóriam Deo a lábiis suis, et in nómine ipsíus gloriári:
Tedy zstępując, podniósł ręce swe na wszystko zgromadzenie synów Izraelowych, aby dał Bogu chwałę, usty swemi, i chlubił się imieniem jego:
23
et iterávit oratiónem suam, volens osténdere virtútem Dei.
I powtórzył modlitwę swoję, chcąc pokazać moc Bożą.
24
Et nunc oráte Deum ómnium, qui magna fecit in omni terra, qui auxit dies nostros a ventre matris nostræ, et fecit nobíscum secúndum suam misericórdiam:
A teraz módlcie się Bogu wszystkich rzeczy, który uczynił wielkie przeczy po wszystkiej ziemi, który rozmnożył dni nasze z żywota matki naszej, i obszedł się z nami według miłosierdzia swego:
25
det nobis iucunditátem cordis, et fíeri pacem in diébus nostris in Israel per dies sempitérnos:
Niechże nam da wesele serdeczne, i aby był pokój za dni naszych w Izraelu, na wieczne dni:
26
crédere Israel nobíscum esse Dei misericórdiam, ut líberet nos in diébus suis.
Aby wierzył Izrael, że z nami jest miłosierdzie Boże, aby nas wybawił za dni naszych.
27
Duas gentes odit ánima mea: tértia autem non est gens, quam óderim:
Dwa narody ma w nienawiści dusza moja: a trzeci nie jest narodem, którego nienawidzę:
28
qui sedent in monte Seir, et Philísthiim, et stultus pópulus, qui hábitat in Síchimis.
Którzy siedzą na górze Seir, i Philisthymy, i lud głupi, który mieszka w Sichimiech.
29
Doctrínam sapiéntiæ et disciplínæ scripsit in códice isto Iesus, fílius Sirach, Ierosolymíta, qui renovávit sapiéntiam de corde suo.
W tych księgach naukę mądrości i umiejętności spisał Jezus syn Syrachów Jerozolimczyk, który odnowił mądrość z serca swego,
30
Beátus, qui in istis versátur bonis: qui ponit illa in corde suo, sápiens erit semper.
Błogosławiony, który się w tych dobrach obiera: kto je kładzie w serce swe, będzie zawsze mądrym.
31
Si enim hæc fécerit, ad ómnia valébit: quia lux Dei, vestígium eius est.
Bo jeśli to czynić będzie, zgodzi się ku wszemu: bo światłość Boża ścieżką jego jest.
1
[Orátio Iesu fílii Sirach:] Confitébor tibi Dómine rex, et collaudábo te Deum salvatórem meum.
Wyznawać ci będę Panie królu, i będę cię chwalił Boga zbawiciela mego.
2
Confitébor nómini tuo: quóniam adiútor et protéctor factus es mihi,
Będę wyznawał imię twoje: boś mi się stał pomocnikiem i obrońcą,
3
et liberásti corpus meum a perditióne, a láqueo linguæ iníquæ, et a lábiis operántium mendácium, et in conspéctu astántium factus es mihi adiútor.
I zachowałeś ciało moje od zginienia, od sidła języka złośliwego, i od ust sprawujących kłamstwo, i stałeś mi się pomocnikiem przed oczyma sprzęciwników.
4
Et liberásti me secúndum multitúdinem misericórdiæ nóminis tui a rugiéntibus, præparátis ad escam,
I wybawiłeś mię według wielkości miłosierdzia imienia twego, od ryczących nagotowanych do żeru.
5
de mánibus quæréntium ánimam meam, et de portis tribulatiónum quæ circumdedérunt me:
Z rąk szukających dusze mojej, i bram utrapienia które mię ogarnęły:
6
a pressúra flammæ, quæ circúmdedit me, et in médio ignis non sum æstuátus:
Od ucisku płomienia, który mię ogarnął, a w pośród ognia nie upaliłem się:
7
de altitúdine ventris ínferi, et a lingua coinquináta, et a verbo mendácii, a rege iníquo, et a lingua iniústa:
Z głębokości brzucha piekielnego, i od języka splugawionego, i od słowa kłamliwego, od króla niezbożnego, i od języka niesprawiedliwego:
8
laudábit usque ad mortem ánima mea Dóminum,
Będzie chwaliła aż do śmierci dusza moja Pana,
9
et vita mea appropínquans erat in inférno deórsum.
A żywot mój przybliżał się na dół do piekła.
10
Circumdedérunt me úndique, et non erat qui adiuváret. Respíciens eram ad adiutórium hóminum, et non erat.
Obtoczyli mię zewsząd, a nie był nikt coby był ratował. Oględowałem się na ratunek ludzi, a nie było go,
11
Memorátus sum misericórdiæ tuæ Dómine, et operatiónis tuæ, quæ a sǽculo sunt:
Wspominałem na miłosierdzie twoje Panie i na sprawę twoję, które są od wieku.
12
quóniam éruis sustinéntes te Dómine, et líberas eos de mánibus géntium.
Bo wyrywasz czekających na cię Panie, i wybawiasz je z rąk pogańskich.
13
Exaltásti super terram habitatiónem meam, et pro morte defluénte deprecátus sum.
Wywyższyłeś na ziemi mieszkanie moje: i o spłynienie od śmierci prosiłem.
14
Invocávi Dóminum patrem Dómini mei, ut non derelínquat me in die tribulatiónis meæ, et in témpore superbórum sine adiutório.
Wzywałem Pana, ojca Pana mego, aby mię nie opuszczał w dzień utrapienia mego, i czasu pysznych, bez pomocy.
15
Laudábo nomen tuum assídue, et collaudábo illud in confessióne, et exaudíta est orátio mea.
Będę chwalił ustawicznie imię twoje, i będę je wysławiał w wyznaniu, i wysłuchana jest modlitwa moja.
16
Et liberásti me de perditióne, et eripuísti me de témpore iníquo.
I zachowałeś mię od zginienia: i z czasu złego wyrwałeś mię.
17
Proptérea confitébor, et laudem dicam tibi, et benedícam nómini Dómini.
Przetoż będę wyznawał, i będę chwalił i błogosławił imię Pańskie.
18
Cum adhuc iúnior essem, priúsquam oberrárem, quæsívi sapiéntiam palam in oratióne mea.
Gdym jeszcze był młodzieniaszkiem niźlim począł błądzić, przez modlitwę swą szukałem jawnie mądrości.
19
Ante templum postulábam pro illa, et usque in novíssimis inquíram eam. Et efflóruit tamquam præcox uva,
Przed kościołem prosiłem o nie, i aż do końca szukać jej będę. I zakwitnęła jako skoroźrała jagoda winna
20
lætátum est cor meum in ea. Ambulávit pes meus iter rectum, a iuventúte mea investigábam eam.
Rozweseliło się w niej serce moje. Noga moja chodziła prostą drogą, szukałem jej z młodości mojej,
21
Inclinávi módico aurem meam, et excépi illam.
Nakłoniłem trochę ucha mego, i przyjąłem ją:
22
Multam invéni in meípso sapiéntiam, et multum proféci in ea.
Nalazłem w sobie wielką mądrość: i uczyniłem w niej wielki postępek.
23
Danti mihi sapiéntiam, dabo glóriam.
Będę dawał chwałę dającemu mi mądrość.
24
Consiliátus sum enim ut fácerem illam: zelátus sum bonum, et non confúndar.
Bomu siebie postanowił, abym ją czynił: pragnąłem zapalczywie dobrego, a nie będę zawstydzon.
25
Colluctáta est ánima mea in illa, et in faciéndo eam confirmátus sum.
Biedziła się dusza moja około niej, i byłem utwierdzon czyniąc ją.
26
Manus meas exténdi in altum, et insipiéntiam eius luxi.
Podniosłem ręce swe ku górze, i opłakałem głupstwo jej.
27
Animam meam diréxi ad illam, et in agnitióne invéni eam.
Udałem duszę moję ku niej, I nalazłem ją w uznaniu.
28
Possédi cum ipsa cor ab inítio: propter hoc non derelínquar.
Posiadłem serce z nią od początku, a dla tegoż nie będę opuszczon.
29
Venter meus conturbátus est quæréndo illam: proptérea bonam possidébo possessiónem.
Żywot mój poruszył się szukając jej: a przetoż d stanę dobrej osiadłości.
30
Dedit mihi Dóminus linguam mercédem meam: et in ipsa laudábo eum.
Pan mi dał język zapłatę moję, i nim go będę chwalił.
31
Appropiáte ad me indócti, et congregáte vos in domum disciplínæ.
Przybliżcież się ku mnie ludzie nie umiejętni, a zgromadźcie się do domu nauki.
32
Quid adhuc retardátis? et quid dícitis in his? ánimæ vestræ sítiunt veheménter.
Przeczże się jeszcze ociągacie? a co któremu mówicie? dusze wasze barzo pragną.
33
Apérui os meum, et locútus sum: Comparáte vobis sine argénto,
Otworzyłem usta moje, i powiedziałem: Nabywaj cię sobie bez srebra.
34
et collum vestrum subícite iugo, et suscípiat ánima vestra disciplínam: in próximo est enim inveníre eam.
A szyje wasze poddajcie pod jarzmo, a dusza wasza mech karność przyjmuje: bo naprędce należę ją możecie.
35
Vidéte óculis vestris, quia módicum laborávi, et invéni mihi multam réquiem.
Obaczcie oczyma waszemi, żeciem mało pracował, a dostałem sobie wielkiego odpoczynienia.
36
Assúmite disciplínam in multo número argénti, et copiósum aurum possidéte in ea.
Nabywajcie nauki z wielką liczbą srebra, a osiągnicie z nią wiele złota.
37
Lætétur ánima vestra in misericórdia eius, et non confundémini in laude ipsíus.
Niechaj się dusza wasza rozraduje w miłosierdziu jego, a nie zawstydzicie się w chwale jego.
38
Operámini opus vestrum ante tempus, et dabit vobis mercédem vestram in témpore suo.
Sprawujcie dzieło wasze przed czasem, a da wam zapłatę wasze czasu swego.