Biblia Sacra

Prophetia Danielis Proroctwo Daniela
1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 6 – 7 – 8 – 9 – 10 – 11 – 12 – 13 – 14
1
1
Anno tértio regni Ióakim regis Iuda, venit Nabuchodónosor rex Babylónis in Ierúsalem, et obsédit eam: Roku trzeciego królestwa Joakima króla Judzkiego, przyszedł Nabuchodonozor król Babiloński do Jeruzalem, i obiegł je.
2
et trádidit Dóminus in manu eius Ióakim regem Iuda, et partem vasórum domus Dei: et asportávit ea in terram Sénnaar in domum dei sui, et vasa íntulit in domum thesáuri dei sui. I dał Pan w ręce jego Joakima króla Judzkiego, i część naczynia domu Bożego, i zawiózł je do ziemie Sannaar, do domu Boga swego, i wniósł naczynie do domu skarbu Boga swego.
3
Et ait rex Asphenez præpósito eunuchórum, ut introdúceret de fíliis Israel, et de sémine régio et tyrannórum, I rzekł król Asphenezowi przełożonemu trzebieńców, aby wwiód z synów Izraelowych, a z nasienia królewskiego i Pańskiego,
4
púeros, in quibus nulla esset mácula, decóros forma, et erudítos omni sapiéntia, cautos sciéntia, et doctos disciplína, et qui possent stare in palátio regis, ut docéret eos lítteras, et linguam Chaldæórum. Pacholęta, w którychby nie było żadnej zmazy, pięknych urodą, i wyćwiczone we wszelakiej mądrości, ostrożne w umiejętności, i uczone w nauce, a którzyby mogli stać w pałacu królewskim, aby ich uczył pisma i języka Chaldejskiego.
5
Et constítuit eis rex annónam per síngulos dies de cibis suis, et de vino unde bibébat ipse, ut enutríti tribus annis, póstea starent in conspéctu regis. I postanowił im król obrok na każdy dzień z potraw swoich, i z wina, z którego sam pił, aby wychowani przez trzy lata, potem stali przed obliczem królewskiem.
6
Fuérunt ergo inter eos de fíliis Iuda, Dániel, Ananías, Mísael, et Azarías. Byli tedy między nimi z synów Judzkich, Daniel, Ananiasz, Misael, i Azaryasz.
7
Et impósuit eis præpósitus eunuchórum nómina: Daniéli, Baltássar: Ananíæ, Sidrach: Misaéli, Misach: et Azaríæ, Abdénago. I dał im przełożony trzebieńców imiona: Danielowi Balthassar: Ananiaszowi Sydrach: Misaelowi Misach: a Azaryaszowi Abdenago.
8
Propósuit autem Dániel in corde suo, ne polluerétur de mensa regis, neque de vino potus eius: et rogávit eunuchórum præpósitum ne contaminarétur. Lecz Daniel postanowił w sercu swojem, żeby się nie mazał z stołu królewskiego, ani winem picia jego: i prosił przełożonego rzezańców, żeby się nie zmazał.
9
Dedit autem Deus Daniéli grátiam et misericórdiam in conspéctu príncipis eunuchórum. I dał Bóg Danielowi łaskę i miłosierdzie przed obliczem przełożonego rzezańców.
10
Et ait princeps eunuchórum ad Daniélem: Tímeo ego dóminum meum regem, qui constítuit vobis cibum et potum: qui si víderit vultus vestros macilentióres præ céteris adolescéntibus coǽvis vestris, condemnábitis caput meum regi. I rzekł przełożony rzezańców do Daniela: Boję się ja Pana mego króla, który wam postanowił jadło i picie: który jeśli ujrzy twarzy wasze chudsze niż innych młodzieńców rówienników waszych, potępicie głowę moję królowi.
11
Et dixit Dániel ad Málasar, quem constitúerat princeps eunuchórum super Daniélem, Ananíam, Misaélem, et Azaríam: I rzekł Daniel do Malasara, którego był postanowił przełożony rzezańców nad Danielem, Ananiaszem, Misaelem, i Azaryaszem.
12
Tenta nos óbsecro servos tuos diébus decem, et dentur nobis legúmina ad vescéndum, et aqua ad bibéndum: Doświadcz nas proszę cię sług twoich przez dziesięć dni, a niech nam dawają jarzyny ku jedzeniu, a wodę ku piciu:
13
et contempláre vultus nostros, et vultus puerórum, qui vescúntur cibo régio: et sicut víderis, fácies cum servis tuis. A przypatruj się twarzom naszym, i twarzom pacholąt, które jedzą potrawy królewskie: a jako ujrzysz uczynisz z sługami twemi.
14
Qui, audíto sermóne huiuscémodi, tentávit eos diébus decem. Który usłyszawszy mowę takową, doświadczał ich przez dziesięć dni.
15
Post dies autem decem, apparuérunt vultus eórum melióres, et corpulentióres præ ómnibus púeris, qui vescebántur cibo régio. A po dziesiąci dni pokazały się twarzy ich lepsze i cielistsze niźli wszech pacholąt, które jadły potrawy królewskie.
16
Porro Málasar tollébat cibária, et vinum potus eórum: dabátque eis legúmina. Tedy Malasar brał potrawy i wino napoju ich: a dawał im jarzyn.
17
Púeris autem his dedit Deus sciéntiam et disciplínam, in omni libro et sapiéntia: Daniéli autem intelligéntiam ómnium visiónum et somniórum. A tym pacholętom dał Bóg umiejętność, i naukę we wszelakich księgach i w mądrości: a Danielowi dał wyrozumienie wszelakiego widzenia i snów.
18
Complétis ítaque diébus, post quos díxerat rex ut introduceréntur: introdúxit eos præpósitus eunuchórum in conspéctu Nabuchodónosor. A tak, gdy się wypełniły dni, po których był król rzekł, aby je wprowadzono, przywiódł je przełożony rzezańców przed oczy Nabuchodonozora.
19
Cumque eis locútus fuísset rex, non sunt invénti tales de univérsis, ut Dániel, Ananías, Mísael, et Azarías: et stetérunt in conspéctu regis. A gdy z nimi król rozmawia, nie naleźli się tacy ze wszystkich, jako Daniel, Ananiasz, Misael, i Azaryasz: i stawali przed królem.
20
Et omne verbum sapiéntiæ et intelléctus, quod sciscitátus est ab eis rex, invénit in eis décuplum super cunctos aríolos, et magos, qui erant in univérso regno eius. A wszelkie słowo w mądrości i w rozumie, którego pytał się król u nich, nalazł w nich dziesięciorako nad wszystkie wieszczki i czarnoksiężniki, którzy byli we wszystkiem królestwie jego.
21
Fuit autem Dániel usque ad annum primum Cyri regis. I był Daniel aż do pierwszego roku Cyrusa króla.
2
1
In anno secúndo regni Nabuchodónosor, vidit Nabuchodónosor sómnium, et contérritus est spíritus eius, et sómnium eius fugit ab eo. Roku wtórego królestwa Nabuchodonozora, widział Nabuchodonozor sen, i zlękł się duch jego, a sen jego odszedł od niego.
2
Præcépit autem rex, ut convocaréntur aríoli, et magi, et maléfici, et Chaldǽi, ut indicárent regi sómnia sua: qui cum veníssent, stetérunt coram rege. I rozkazał król, aby przyzwano wieszczków, i czarnoksiężników, i czarowników, i Chaldejczyków, żeby oznajmili królowi sny jego: którzy gdy przyszli, stanęli przed królem.
3
Et dixit ad eos rex: Vidi sómnium: et mente confúsus ignóro quid víderim. I rzekł do nich król: Widziałem sen: a na myśli będąc zatrwożony, nie wiem com widział.
4
Responderúntque Chaldǽi regi Syríace: Rex in sempitérnum vive: dic sómnium servis tuis, et interpretatiónem eius indicábimus. I odpowiedzieli Chaldejczycy królowi po Syryjsku: królu żyj na wieki: powiedz sen sługom swym, a wykład jego oznajmiemy.
5
Et respóndens rex ait Chaldǽis: Sermo recéssit a me: nisi indicavéritis mihi sómnium, et coniectúram eius, períbitis vos, et domus vestræ publicabúntur. A odpowiadając król rzekł Chaldejczykom: Mowa odeszła odemnie: jeśli mi nie oznajmicie snu i wykładu jego, zginiecie wy, a domy wasze pospolite będą.
6
Si autem sómnium, et coniectúram eius narravéritis, prǽmia, et dona, et honórem multum accipiétis a me: sómnium ígitur, et interpretatiónem eius indicáte mihi. Lecz jeśli sen i wykład jego powiecie, zapłaty, i dary, i cześć wielką odniesiecie odemnie: sen tedy i wykład jego pokażcie mi.
7
Respondérunt secúndo, atque dixérunt: Rex sómnium dicat servis suis, et interpretatiónem illíus indicábimus. Odpowiedzieli powtóre, i rzekli: król niech powie sen sługom swoim, a wykład jego pokażemy.
8
Respóndit rex, et ait: Certe novi quod tempus redímitis, sciéntes quod recésserit a me sermo. Odpowiedział król i rzekł: Zaiste wiem, że czas odkupujecie, wiedząc, iż odeszła mowa odemnie.
9
Si ergo sómnium non indicavéritis mihi, una est de vobis senténtia, quod interpretatiónem quoque fallácem, et deceptióne plenam composuéritis, ut loquámini mihi donec tempus pertránseat. Sómnium ítaque dícite mihi, ut sciam quod interpretatiónem quoque eius veram loquámini. A tak, jeśli mi snu nie oznajmicie, jeden jest wyrok o was, żebyście wykład fałeszny i zdrady pełny złożyli, abyście mówili przedemną, ażby czas przeminął. Przeto sen powiedzcie mi, abych wiedział, że też wykład jego prawdziwy powiadacie.
10
Respondéntes ergo Chaldǽi coram rege, dixérunt: Non est homo super terram, qui sermónem tuum, rex, possit implére: sed neque regum quisquam magnus et potens verbum huiuscémodi sciscitátur ab omni aríolo, et mago, et Chaldǽo. Tedy odpowiedając Chaldejczycy przed królem, rzekli: Niemasz człowieka na ziemi, któryby mowę twą królu mógł wypełnić: lecz ani żaden z królów wielki i możny, o słowo takowe nie pyta się od żadnego wieszczka, i czarownika, i Chaldejczyka.
11
Sermo enim, quem tu quæris, rex, gravis est: nec reperiétur quisquam, qui índicet illum in conspéctu regis, excéptis diis, quorum non est cum homínibus conversátio. Bo mowa, o którą się ty pytasz królu ciężka jest: ani się najdzie żaden, ktoby ją oznajmił przed obliczem królewskiem: oprócz bogów, których obcowanie nie jest z ludźmi.
12
Quo audíto, rex in furóre, et in ira magna præcépit ut perírent omnes sapiéntes Babylónis. Co usłyszawszy król w zapalczywości i w gniewie wielkim rozkazał, aby zginęli wszyscy mędrcy Babilońscy.
13
Et egréssa senténtia, sapiéntes interficiebántur: quærebantúrque Dániel, et sócii eius, ut perírent. A gdy wyszedł dekret, zabijano mędrce, i szukano Daniela i towarzyszów jego, aby zginęli:
14
Tunc Dániel requisívit de lege atque senténtia ab Arioch príncipe milítiæ regis, qui egréssus fúerat ad interficiéndos sapiéntes Babylónis. Tedy Daniel pytał się o prawie, i o wyroku, od Ariocha hetmana żołnierstwa królewskiego, który był wyszedł aby pobił mędrce Babilońskie.
15
Et interrogávit eum, qui a rege potestátem accéperat, quam ob causam tam crudélis senténtia a fácie regis esset egréssa. Cum ergo rem indicásset Arioch Daniéli, I pytał onego, który był wziął moc od króla, dla czego tak srogi wyrok od oblicza królewskiego wyszedł. Gdy tedy Arioch rzecz oznajmił Danielowi,
16
Dániel ingréssus rogávit regem ut tempus daret sibi ad solutiónem indicándam regi. Daniel wszedłszy prosił króla, żeby mu dał czas na oznajmienie wykładu królowi.
17
Et ingréssus est domum suam, Ananiǽque et Misaéli et Azaríæ sóciis suis indicávit negótium: I wszedł do domu swego, i oznajmił rzecz Ananiaszowi, i Misaelowi, i Azaryaszowi, towarzyszom swoim:
18
ut quǽrerent misericórdiam a fácie Dei cæli super sacraménto isto, et non perírent Dániel et sócii eius cum céteris sapiéntibus Babylónis. Aby szukali miłosierdzia od oblicza Boga niebieskiego, około tej tajemnice, a nie zginęli Daniel i towarzysze jego, z innemi mędrcami Babilońskimi.
19
Tunc Daniéli mystérium per visiónem nocte revelátum est: et benedíxit Dániel Deum cæli, Tedy Danielowi tajemnica przez widzenie w nocy jest objawiona: i błogosławił Daniel Boga niebieskiego,
20
et locútus ait: Sit nomen Dómini benedíctum a sǽculo et usque in sǽculum: quia sapiéntia et fortitúdo eius sunt. I mówiąc rzekł: Niech będzie imię Pańskie błogosławione od wieku aż do wieku: bo jego jest mądrość i moc.
21
Et ipse mutat témpora, et ætátes: transfert regna, atque constítuit: dat sapiéntiam sapiéntibus, et sciéntiam intelligéntibus disciplínam. I on odmienia czasy i wieki: przenosi królestwa, i stanowi: daje mądrość mądrym, i umiejętność rozumiejącym naukę.
22
Ipse revélat profúnda, et abscóndita, et novit in ténebris constitúta: et lux cum eo est. On odkrywa głębokości i skrytości, i wie rzeczy w ciemności postanowione: a światłość z nim mieszka.
23
Tibi Deus patrum nostrórum confíteor, teque laudo: quia sapiéntiam, et fortitúdinem dedísti mihi: et nunc ostendísti mihi quæ rogávimus te, quia sermónem regis aperuísti nobis. Tobie Boże ojców naszych wyznawam, i chwalę cię, żeś mi dał mądrość i moc: i teraz oznajmiłeś mi o cośmy cię prosili, żeś nam mowę królewską otworzył.
24
Post hæc Dániel ingréssus ad Arioch, quem constitúerat rex ut pérderet sapiéntes Babylónis, sic ei locútus est: Sapiéntes Babylónis ne perdas: intróduc me in conspéctu regis, et solutiónem regi narrábo. Potem Daniel, wszedłszy do Ariocha, którego był naznaczył król, aby wytracił mędrce Babijońskie, tak mu rzekł: Mędrców Babilońskich nie trać: wiedź mię przed oblicze królewskie, a wykład królowi powiem.
25
Tunc Arioch festínus introdúxit Daniélem ad regem, et dixit ei: Invéni hóminem de fíliis transmigratiónis Iuda, qui solutiónem regi annúntiet. Tedy Arioch z kwapieniem wwiódł Daniela do króla i rzekł mu: Nalazłem człowieka z synów przeprowadzenia Judzkiego, który wykład królowi oznajmi.
26
Respóndit rex, et dixit Daniéli, cuius nomen erat Baltássar: Putásne vere potes mihi indicáre sómnium, quod vidi, et interpretatiónem eius? Odpowiedział król, i rzekł Danielowi, któremu imię było Balthazar: Co mniemasz, możeszli mi prawdziwie oznajmić sen, którym widział, i wykład jego?
27
Et respóndens Dániel coram rege, ait: Mystérium, quod rex intérrogat, sapiéntes, magi, aríoli, et arúspices néqueunt indicáre regi: A odpowiadając Daniel przed królem, rzekł: Tajemnice, której król pyta, mędrcy, czarnoksiężnicy, wieszczkowie, i praktykarze nie mogą oznajmić królowi.
28
sed est Deus in cælo revélans mystéria, qui indicávit tibi rex Nabuchodónosor, quæ ventúra sunt in novíssimis tempóribus. Sómnium tuum, et visiónes cápitis tui in cubíli tuo huiuscémodi sunt: Ale jest Bóg na niebie, który odkrywa tajemnice, który oznajmił tobie królu Nabuchodonozorze, co ma przyjść czasów ostatecznych. Sen twój, i widzenia głowy twojej na łożu twem, takowe są.
29
Tu rex cogitáre cœpísti in strato tuo, quid esset futúrum post hæc: et qui revélat mystéria, osténdit tibi quæ ventúra sunt. Ty królu począłeś myślić na pościeli twej coby miało być na potem: a który odkrywa tajemnice, pokazał tobie co ma przyjść.
30
Mihi quoque non in sapiéntia, quæ est in me plus quam in cunctis vivéntibus, sacraméntum hoc revelátum est: sed ut interpretátio regi manifésta fíeret, et cogitatiónes mentis tuæ scires. Mnie też nie mądrością, któraby była we mnie więtsza niźli we wszystkich żywiących, tajemnica ta jest objawiona: ale aby wykład królowi oznajmion był, a żebyś wiedział myśli serca twego.
31
Tu rex vidébas, et ecce quasi státua una grandis: státua illa magna, et statúra sublímis stabat contra te, et intúitus eius erat terríbilis. Ty królu widziałeś, a oto jakby obraz jeden wielki, obraz on wielki, i obraz wysoki stał przeciw tobie, a pojrzenie jego było straszne:
32
Huius státuæ caput ex auro óptimo erat, pectus autem et bráchia de argénto, porro venter, et fémora ex ære, Tego obrazu głowa była ze złota co lepszego, a piersi i ramiona ze srebra, brzuch i biodra z miedzi:
33
tíbiæ autem férreæ, pedum quædam pars erat férrea, quædam autem fíctilis. A goleni żelazne, nóg część niektóra była żelazna, a niektóra gliniana.
34
Vidébas ita, donec abscíssus est lapis de monte sine mánibus: et percússit státuam in pédibus eius férreis, et fictílibus, et commínuit eos. Takeś widział, aż odcięt jest kamień z góry bez rąk, uderzył obraz w nogi jego żelazne i gliniane, i skruszył je.
35
Tunc contríta sunt páriter ferrum, testa, æs, argéntum, et aurum, et redácta quasi in favíllam æstívæ áreæ, quæ rapta sunt vento: nullúsque locus invéntus est eis: lapis autem, qui percússerat státuam, factus est mons magnus, et implévit univérsam terram. Tedy skruszyło się społem żelazo, skorupa, miedź, srebro i złoto, i obróciło się jako w proch letniego bojowiska, które zaniósł wiatr: i nie nalazło się im żadne miejsce: a kamień, który był uderzył w obraz, stał się górą wielką, i napełnił wszystkę ziemię.
36
Hoc est sómnium: interpretatiónem quoque eius dicémus coram te, rex. Ten jest sen. Wykład też jego powiemy przed tobą królu:
37
Tu rex regum es: et Deus cæli, regnum, et fortitúdinem, et impérium, et glóriam dedit tibi: Tyś jest królem królów: a Bóg niebieski królestwo, i moc, i panowanie, i sławę dał tobie:
38
et ómnia, in quibus hábitant fílii hóminum, et béstiæ agri: vólucres quoque cæli dedit in manu tua, et sub ditióne tua univérsa constítuit: tu es ergo caput áureum. I wszystko w czem mieszkają synowie ludzcy, i zwierzęta polne, ptastwo też powietrzne dał w rękę twą, a pod mocą twoją wszystko postanowił: a tak tyś jest głową złotą.
39
Et post te consúrget regnum áliud minus te argénteum: et regnum tértium áliud ǽreum, quod imperábit univérsæ terræ. A po tobie powstanie królestwo insze mniejsze niźli ty, srebrne, i trzecie królestwo insze miedziane, które będzie panowało po wszystkiej ziemi.
40
Et regnum quartum erit velut ferrum: quómodo ferrum commínuit, et domat ómnia, sic commínuet, et cónteret ómnia hæc. A królestwo czwarte będzie jako żelazo: jako żelazo kruszy i kroci wszystko, tak połamie i pokruszy to wszystko.
41
Porro quia vidísti pedum, et digitórum partem testæ fíguli, et partem férream: regnum divísum erit, quod tamen de plantário ferri oriétur, secúndum quod vidísti ferrum mistum testæ ex luto. A iżeś widział nóg i palców część skorupy garncarskiej, a część żelazną: królestwo rozdzielone będzie, które jednak z dużości żelaza wynidzie, wedle tego jakoś widział żelazo zmieszane z skorupą z gliny.
42
Et dígitos pedum ex parte férreos, et ex parte fíctiles: ex parte regnum erit sólidum, et ex parte contrítum. A palce nóg częścią żelazne, a częścią gliniane, królestwo częścią będzie mocne, a częścią skruszone.
43
Quod autem vidísti ferrum mistum testæ ex luto, commiscebúntur quidem humáno sémine, sed non adhærébunt sibi, sicut ferrum miscéri non potest testæ. A żeś widział żelazo zmieszane z skorupą z gliny, pomieszają się wprawdzie nasieniem człowieczem, ale się z sobą nie spoją: jako żelazo nie może się zmieszać z skorupą.
44
In diébus autem regnórum illórum suscitábit Deus cæli regnum, quod in ætérnum non dissipábitur, et regnum eius álteri pópulo non tradétur: commínuet autem, et consúmet univérsa regna hæc, et ipsum stabit in ætérnum. A we dni onych królestw wzbudzi Bóg niebieski królestwo, które się na wieki nie rozproszy: a królestwo jego nie będzie dane ludowi innemu: a połamie i zniszczy te wszystkie królestwa, a samo stać będzie na wieki.
45
Secúndum quod vidísti, quod de monte abscíssus est lapis sine mánibus, et commínuit testam, et ferrum, et æs, et argéntum, et aurum, Deus magnus osténdit regi quæ ventúra sunt póstea: et verum est sómnium, et fidélis interpretátio eius. Wedle tego, żeś widział, że z góry odcięt jest kamień bez rąk, i pokruszył skorupę i żelazo, i miedź, i srebro, i złoto: Bóg wielki pokazał królowi co ma przyjść potem, a prawdziwy jest sen, i wierny wykład jego.
46
Tunc rex Nabuchodónosor cécidit in fáciem suam, et Daniélem adorávit, et hóstias, et incénsum præcépit ut sacrificárent ei. Tedy król Nabuchodonozor padł na oblicze swe, i pokłonił się Danielowi, i ofiary i kadzenie kazał, aby mu ofiarowali.
47
Loquens ergo rex, ait Daniéli: Vere Deus vester Deus deórum est, et Dóminus regum, et revélans mystéria: quóniam tu potuísti aperíre hoc sacraméntum. Mówiąc tedy król, rzekł Danielowi: Prawdziwie Bóg wasz jest Bogiem bogów, i panem królów, i odkrywaczem tajemnic: ponieważeś ty mógł otworzyć tę tajemnice.
48
Tunc rex Daniélem in sublíme éxtulit, et múnera multa, et magna dedit ei: et constítuit eum príncipem super omnes províncias Babylónis, et præféctum magistrátuum super cunctos sapiéntes Babylónis. Tedy król wyniósł wysoko Daniela, i darów wiele i wielkich dał mu. I uczynił go książęciem nad wszystkiemi krainami Babilońskimi, i przełożonym nad urzędnikami, nad wszystkie mędrce Babilońskie.
49
Dániel autem postulávit a rege, et constítuit super ópera provínciæ Babylónis Sidrach, Misach, et Abdénago: ipse autem Dániel erat in fóribus regis. A Daniel prosił u króla, i przełożył nad sprawami krainy Babilońskiej, Sydraha, Misacha i Abdenaga: a sam Daniel był we drzwiach królewskich.
3
1
Nabuchodónosor rex fecit státuam áuream, altitúdine cubitórum sexagínta, latitúdine cubitórum sex, et státuit eam in campo Dura provínciæ Babylónis. Nabuchodonozor król uczynił bałwan złoty, na wzwyż sześćdziesiąt łokiet, a na szerzą sześć łokiet, i postawił ji na polu Dura krainy Babilońskiej:
2
Itaque Nabuchodónosor rex misit ad congregándos sátrapas, magistrátus, et iúdices, duces, et tyránnos, et præféctos, omnésque príncipes regiónum, ut convenírent ad dedicatiónem státuæ, quam eréxerat Nabuchodónosor rex. A tak król Nabuchodonozor posłał aby zebrano przednie pany, urzędniki, i sędzie, książęta, i tyrany, i starosty, i wszystkie przełożone krain, aby się zeszli na poświącanie bałwana, który był wystawił król Nabuchodonozor.
3
Tunc congregáti sunt sátrapæ, magistrátus, et iúdices, duces, et tyránni, et optimátes, qui erant in potestátibus constitúti, et univérsi príncipes regiónum, ut convenírent ad dedicatiónem státuæ, quam eréxerat Nabuchodónosor rex: stabant autem in conspéctu státuæ, quam posúerat Nabuchodónosor rex: Tedy się zgromadzili przedni panowie, urzędnicy, i sędziowie, książęta, i tyrani, i przedni ludzie, którzy byli na władzach postanowieni, i wszyscy przedniejszy z krain, aby się zeszli na poświęcenie bałwana, który był podniósł król Nabuchodonozor, i stali przed bałwanem, który był postawił król Nabuchodonozor.
4
et præco clamábat valénter: Vobis dícitur pópulis, tríbubus, et linguis: A woźny wołał duże: Wam mówią ludom, narodom, i językom:
5
in hora, qua audiéritis sónitum tubæ, et fístulæ, et cítharæ, sambúcæ, et psaltérii, et symphóniæ, et univérsi géneris musicórum, cadéntes adoráte státuam áuream, quam constítuit Nabuchodónosor rex. W godzinę, której usłyszycie głos trąby, i piszczałki, i cytry, fletnie, i harfy, i symphonała, i wszelakiej muzyki, padłszy pokłońcie się bałwanowi złotemu, który postawił król Nabuchodonozor.
6
Si quis autem non prostrátus adoráverit, eádem hora mittétur in fornácem ignis ardéntis. A ktoby upadłszy nie pokłonił się, ten tejże godziny będzie wrzucon w piec ognia pałającego.
7
Post hæc ígitur, statim ut audiérunt omnes pópuli sónitum tubæ, fístulæ, et cítharæ, sambúcæ, et psaltérii, et symphóniæ, et omnis géneris musicórum, cadéntes omnes pópuli, tribus, et linguæ adoravérunt státuam áuream, quam constitúerat Nabuchodónosor rex. Potem tedy skoro usłyszeli wszyscy narodowie głos trąby, piszczałki, i cytry, fletni, i harfy, i symphonału i wszelakiej muzyki: upadłszy wszyscy narodowie, pokolenia, i języki, kłaniali się bałwanowi złotemu, który postawił król Nabuchodonozor.
8
Statímque in ipso témpore accedéntes viri Chaldǽi accusavérunt Iudǽos: A wnet tegoż czasu przystąpiwszy mężowie Chaldejscy oskarżyli Żydy:
9
dixerúntque Nabuchodónosor regi: Rex in ætérnum vive: I rzekli Nabuchodonozorowi królowi: Królu żyj na wieki:
10
tu rex posuísti decrétum, ut omnis homo, qui audíerit sónitum tubæ, fístulæ, et cítharæ, sambúcæ, et psaltérii, et symphóniæ, et univérsi géneris musicórum, prostérnat se, et adóret státuam áuream: Ty królu dałeś wyrok, aby każdy człowiek, któryby usłyszał głos trąby, piszczałki, i cytry, fletni, i harfy, i symphonału, i wszelakiej muzyki, aby upadł i pokłonił się obrazowi złotemu:
11
si quis autem non prócidens adoráverit, mittátur in fornácem ignis ardéntis. A ktoby upadłszy nie pokłonił się, żeby był wrzucon w piec ognia gorejącego.
12
Sunt ergo viri Iudǽi, quos constituísti super ópera regiónis Babylónis, Sidrach, Misach, et Abdénago: viri isti contempsérunt, rex, decrétum tuum: deos tuos non colunt, et státuam áuream, quam erexísti, non adórant. Są tedy mężowie Żydowie, któreś postanowił nad sprawami krain Babilońskich, Sydrach, Misach, i Abdenago: ci mężowie wzgardzili, królu, wyrokiem twoim: bogom twym nie służą: i bałwanowi złotemu, któryś podniósł nie kłaniają się.
13
Tunc Nabuchodónosor in furóre, et in ira præcépit ut adduceréntur Sidrach, Misach, et Abdénago: qui conféstim addúcti sunt in conspéctu regis. Tedy Nabuchodonozor w zapalczywości i gniewie rozkazał, aby byli przywiedzeni Sydrach, Misach, i Abdenago: które wnet przywiedziono przed oblicze króla.
14
Pronuntiánsque Nabuchodónosor rex, ait eis: Veréne Sidrach, Misach, et Abdénago, deos meos non cólitis, et státuam áuream, quam constítui, non adorátis? I mówiąc Nabuchodonozor król, rzekł im: Poprawdzieli Sydrach, Misach, i Abdenago, bogom moim nie służycie, i bałwanowi złotemu, którym postanowił nie kłaniacie się?
15
Nunc ergo si estis paráti, quacúmque hora audiéritis sónitum tubæ, fístulæ, cítharæ, sambúcæ, et psaltérii, et symphóniæ, omnísque géneris musicórum, prostérnite vos, et adoráte státuam, quam feci: quod si non adoravéritis, eádem hora mittémini in fornácem ignis ardéntis: et quis est Deus, qui erípiet vos de manu mea? Przeto teraz, jeśliście gotowi, którejkolwiej godziny usłyszycie trąby, piszczałki, cytry, fletni, i harfy, i symphonału, i wszelakiej muzyki, padnijcie i pokłońcie się bałwanowi, którym uczynił: a jeśli się nie pokłonicie, tejże godziny będziecie wrzuceni w piec ognia gorejącego: a któryż jest Bóg, który was wyrwie z ręki mojej?
16
Respondéntes Sidrach, Misach, et Abdénago, dixérunt regi Nabuchodónosor: Non opórtet nos de hac re respondére tibi. Odpowiadając Sydrach, Misach, i Abdenago, rzekli królowi Nabuchodonozorowi: Nie trzeba nam o tej rzeczy odpowiadać tobie.
17
Ecce enim Deus noster, quem cólimus, potest erípere nos de camíno ignis ardéntis, et de mánibus tuis, o rex, liberáre. Bo oto Bóg nasz, któremu służymy, może nas wyrwać z pieca ognia pałającego, i z ręku twoich, o królu, wybawić.
18
Quod si nolúerit, notum sit tibi, rex, quia deos tuos non cólimus, et státuam áuream, quam erexísti, non adorámus. A jeśliby nie chciał, niech będzie wiadomo tobie królu, że bogom twoim nie służymy, i bałwanowi złotemu, któryś wystawił, nie kłaniamy się.
19
Tunc Nabuchodónosor replétus est furóre, et aspéctus faciéi illíus immutátus est super Sidrach, Misach, et Abdénago: et præcépit ut succenderétur fornax séptuplum quam succéndi consuéverat. Tedy Nabuchodonozor napełniony jest zapalczywością: i pojrzenie twarzy jego odmieniło się na Sydrach, Misach, i Abdenago: i rozkazał, żeby rozpalono piec siedmkroć więcej niźli był zwyczaj palić.
20
Et viris fortíssimis de exércitu suo iussit ut ligátis pédibus Sidrach, Misach, et Abdénago, mítterent eos in fornácem ignis ardéntis. A mężom co mocniejszym z wojska swego rozkazał, aby związawszy nogi Sydrach, Misach, i Abdenago, wrzucili je w piec ognia gorejącego.
21
Et conféstim viri illi vincti, cum braccis suis, et tiáris, et calceaméntis, et véstibus, missi sunt in médium fornácis ignis ardéntis: I natychmiast oni mężowie związani, z ubraniami swemi, i z czapkami, i butami, i szatami, wrzuceni są w pośród pieca ognia pałającego.
22
nam iússio regis urgébat: fornax autem succénsa erat nimis. Porro viros illos, qui míserant Sidrach, Misach, et Abdénago, interfécit flamma ignis. Bo rozkazanie królewskie przynaglało: a piec był barzo rozpalony. Lecz męże one, którzy byli wrzucili Sydrach, Misach, i Abdenago, pobił płomień ogniowy.
23
Viri autem hi tres, id est, Sidrach, Misach, et Abdénago, cecidérunt in médio camíno ignis ardéntis, colligáti. A ci trzej mężowie, to jest, Sydrach, Misach, i Abdenago wpadli w pośród pieca ognia pałającego związani.
24
[Quæ sequúntur in Hebrǽis volumínibus non réperi.] Et ambulábant in médio flammæ, laudántes Deum, et benedicéntes Dómino. I chodzili w pośród płomienia chwaląc Boga, i błogosławiąc Panu.
25
Stans autem Azarías orávit sic, aperiénsque os suum in médio ignis, ait: A stojąc Azariasz tak się modlił, i otworzywszy usta swe w pośród ognia, rzekł:
26
Benedíctus es Dómine Deus patrum nostrórum, et laudábile, et gloriósum nomen tuum in sǽcula: Błogosławionyś jest Panie Boże ojców naszych, i chwalebne i sławne imię twoje na wieki:
27
quia iustus es in ómnibus, quæ fecísti nobis, et univérsa ópera tua vera, et viæ tuæ rectæ, et ómnia iudícia tua vera. Boś sprawiedliwy jest we wszystkich rzeczach, któreś nam uczynił: i wszystkie sprawy twe prawdziwe, a drogi twoje proste, i wszystkie sądy twoje prawdziwe.
28
Iudícia enim vera fecísti iuxta ómnia, quæ induxísti super nos, et super civitátem sanctam patrum nostrórum Ierúsalem: quia in veritáte, et in iudício induxísti ómnia hæc propter peccáta nostra. Abowiem sądy swoje prawdziwe uczyniłeś według wszego coś na nas dopuścił, i na miasto święte ojców naszych Jerusalem: boś w prawdzie i w sądzie przywiódł to wszystko dla grzechów naszych.
29
Peccávimus enim, et iníque égimus recedéntes a te, et delíquimus in ómnibus: Bośmy zgrzeszyli, i źleśmy czynili odstępując od ciebie: i wystąpiliśmy we wszystkiem:
30
et præcépta tua non audívimus, nec observávimus, nec fécimus sicut præcéperas nobis ut bene nobis esset. A nie słuchaliśmy, aniśmy strzegli przykazania twe­go, aniśmy czynili jakoś nam rozkazał, aby się nam dobrze działo.
31
Omnia ergo, quæ induxísti super nos, et univérsa, quæ fecísti nobis, in vero iudício fecísti: A tak wszystko coś przywiódł na nas, i wszystko coś nam uczynił, sprawiedliwymeś sądem uczynił:
32
et tradidísti nos in mánibus inimicórum nostrórum iniquórum, et pessimórum, prævaricatorúmque, et regi iniústo, et péssimo ultra omnem terram. I dałeś nas w ręce nieprzyjaciół naszych niesprawiedliwych i złośliwych, i przestępników, i królowi niespra­wiedliwemu, i nagorszemu nad wszystkę ziemię.
33
Et nunc non póssumus aperíre os: confúsio, et oppróbrium facti sumus servis tuis, et his, qui colunt te. A teraz nie możemy ust otworzyć: sromotą i hańbą staliśmy się sługom twoim, i tym, którzy cię chwalą.
34
Ne, quǽsumus, tradas nos in perpétuum propter nomen tuum, et ne díssipes testaméntum tuum: Prosimy cię, abyś nas na wieki nie podawał dla imienia twego, a nie rozruszał przymierza twego.
35
neque áuferas misericórdiam tuam a nobis, propter Abraham, diléctum tuum, et Isaac, servum tuum, et Israel, sanctum tuum, A nie oddalaj od nas miłosierdzia twego, dla Abrahama umiłowanego twego, i Izaaka sługi twego, i Izraela świętego twego:
36
quibus locútus es póllicens quod multiplicáres semen eórum sicut stellas cæli, et sicut arénam, quæ est in líttore maris: Do którycheś mówił obiecując, żeś miał rozmnożyć nasienie ich jako gwiazdy niebieskie, i jako piasek, który jest na brzegu morskim:
37
quia Dómine imminúti sumus plus quam omnes gentes, sumúsque húmiles in univérsa terra hódie propter peccáta nostra. Bo nas ubyło Panie, więcej niźli wszystkich naro­dów, i jesteśmy dziś podli na wszystkiej ziemi, dla grzechów naszych.
38
Et non est in témpore hoc princeps, et dux, et prophéta, neque holocáustum, neque sacrifícium, neque oblátio, neque incénsum, neque locus primitiárum coram te, I nie mamy tego czasu książęcia, i hetmana, i pro­roka, ani całopalenia, ani ofiary, ani obiaty, ani kadzenia, ani miejsca pierwocin przed tobą,
39
ut possímus inveníre misericórdiam tuam: sed in ánimo contríto, et spíritu humilitátis suscipiámur. Żebyśmy mogli znaleść miłosierdzie twoje: ale z umysłem skruszonym iż duchem upokorzonym niech będziem przyjęci.
40
Sicut in holocáusto aríetum, et taurórum, et sicut in míllibus agnórum pínguium: sic fiat sacrifícium nostrum in conspéctu tuo hódie, ut pláceat tibi, quóniam non est confúsio confidéntibus in te. Jako w całopaleniu baranów i wołów, i jako w ty­siącach baranków tłustych: tak niechaj będzie ofiara na­sza dzisia przed tobą, abyć się podobała: bo niemasz za­wstydzenia ufającym w tobie.
41
Et nunc séquimur te in toto corde: et timémus te, et quǽrimus fáciem tuam. A teraz idziem za tobą ze wszystkiego serca, i bojemy się ciebie, i szukamy oblicza twego.
42
Nec confúndas nos, sed fac nobíscum iuxta mansuetúdinem tuam, et secúndum multitúdinem misericórdiæ tuæ. Nie zawstydzaj nas: ale uczyń z nami według łaskawości twojej, i według mnóstwa miłosierdzia twego.
43
Et érue nos in mirabílibus tuis, et da glóriam nómini tuo Dómine: A wyrwi nas według dziwów twoich: a daj chwałę imieniowi twemu Panie:
44
et confundántur omnes, qui osténdunt servis tuis mala: confundántur in omni poténtia tua, et robur eórum conterátur: A niech będą zawstydzeni wszyscy, którzy pokazu­ją sługom twoim złości, niech będą zawstydzeni wszelką mocą twoją, a siła ich niechaj będzie pokruszona:
45
et sciant quia tu es Dóminus Deus solus, et gloriósus super orbem terrárum. A niech wiedzą, żeś ty jest Pan Bóg sam, i chwale­bny na okręgu ziemie.
46
Et non cessábant qui míserant eos minístri regis succéndere fornácem, naphtha, et stuppa, et pice, et malléolis, A słudzy królewscy, którzy je byli wrzucili, nie przestawali podpalać pieca naphtą, i zgrzebiami, i smo­łą, i winnym chróstem,
47
et effundebátur flamma super fornácem cúbitis quadragínta novem: A płomień wychodził nad piecem na czterdzieści i dziewięć łokci:
48
et erúpit, et incéndit quos réperit iuxta fornácem de Chaldǽis. I wypadł i popalił, które nalazł podle pieca z Chaldejczyków.
49
Angelus autem Dómini descéndit cum Azaría, et sóciis eius in fornácem: et excússit flammam ignis de fornáce, A anioł Pański stąpił z Azaryaszem i z towarzysza­mi jego w piec: i wyrzucił płomień ogniowy z pieca,
50
et fecit médium fornácis quasi ventum roris flantem, et non tétigit eos omníno ignis, neque contristávit, nec quidquam moléstiæ íntulit. I uczynił śród pieca, jakoby wiatr rosisty przewie­wający, i nie dotknął się ich zgoła ogień, ani zasmucił, ani żadnej przykrości nie uczynił.
51
Tunc hi tres quasi ex uno ore laudábant, et glorificábant, et benedicébant Deum in fornáce, dicéntes: Tedy ci trzej jakoby jednemi usty chwalili, i wysławiali, i błogosławili Boga w piecu, mówiąc:
52
Benedíctus es Dómine Deus patrum nostrórum: et laudábilis, et gloriósus, et superexaltátus in sǽcula. Et benedíctum nomen glóriæ tuæ sanctum: et laudábile, et superexaltátum in ómnibus sǽculis. Błogosławiony jesteś Panie Boże ojców naszych: i chwalebny i sławny, i wywyższony na wieki: i błogosławio­ne imię chwały twojej, i chwalebne i wywyższone po wszy­stkie wieki.
53
Benedíctus es in templo sancto glóriæ tuæ: et superlaudábilis, et supergloriósus in sǽcula. Błogosławionyś jest w kościele świętym chwały two­jej: i przenachwalebniejszy i przenasławniejszy na wieki.
54
Benedíctus es in throno regni tui: et superlaudábilis, et superexaltátus in sǽcula. Błogosławionyś jest na stolicy królestwa twego: i przenachwalebniejszy, i przenawyższeńszy na wieki.
55
Benedíctus es, qui intuéris abýssos, et sedes super chérubim: et laudábilis, et superexaltátus in sǽcula. Błogosławionyś jest, który wypatrujesz przepaści a siedzisz na Cherubim, i chwalebny i naprzewyższeńszy na wieki.
56
Benedíctus es in firmaménto cæli: et laudábilis et gloriósus in sǽcula. Błogosławionyś jest na utwierdzeniu niebieskiem: i sławny, i chwalebny na wieki.
57
Benedícite ómnia ópera Dómini Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie wszystkie sprawy Pańskie Panuchwalcie a wywyższajcie go na wieki.
58
Benedícite ángeli Dómini Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie aniołowie Pańscy Panu: chwalcie i wywyższajcie go na wieki.
59
Benedícite cæli Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie niebiosa Panu: chwalcie a wywyż­szajcie go na wieki.
60
Benedícite aquæ omnes, quæ super cælos sunt, Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie wody wszystkie, które są na niebie Panu: chwalcie i wywyższajcie go na wieki.
61
Benedícite omnes virtútes Dómini Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie wszystkie mocy Pańskie Panu: chwalcie i wywyższajcie go na wieki.
62
Benedícite sol, et luna Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie słońce i miesiącu Panu: chwalcie a wywyższajcie go na wieki.
63
Benedícite stellæ cæli Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie gwiazdy niebieskie Panu: chwalcie a wywyższajcie go na wieki.
64
Benedícite omnis imber, et ros Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie wszelki dżdżu i roso Pana: chwalcie a wywyższajcie go na wieki.
65
Benedícite omnes spíritus Dei Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie wszystkie wiatry Boże Pana: chwal­cie a wywyższajcie go na wieki.
66
Benedícite ignis, et æstus Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie ogniu i gorąco Panu: chwalcie a wy­wyższajcie go na wieki.
67
Benedícite frigus, et æstus Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie zimno i ciepło Panu: chwalcie a wy­wyższajcie go na wieki.
68
Benedícite rores, et pruína Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie rosy i szron Panu: chwalcie a wywyż­szajcie go na wieki.
69
Benedícite gelu, et frigus Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie mróz i zimno Panu: chwalcie a wy­wyższajcie go na wieki.
70
Benedícite glácies, et nives Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie lody i śniegi Panu: chwalcie a wywyż­szajcie go na wieki.
71
Benedícite noctes, et dies Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie nocy i dni Panu: chwalcie a wywyż­szajcie go na wieki.
72
Benedícite lux, et ténebræ Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie światłość i ciemności Panu: chwalcie a wywyższajcie go na wieki.
73
Benedícite fúlgura, et nubes Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie błyskawice i obłoki Panu: chwalcie a wywyższajcie go na wieki.
74
Benedícat terra Dóminum: laudet et superexáltet eum in sǽcula. Niech błogosławi ziemia Pana: niech chwali i wy­wyższa go na wieki.
75
Benedícite montes, et colles Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie góry i pagórki Panu: chwalcie a wy­wyższajcie go na wieki.
76
Benedícite univérsa germinántia in terra Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie wszystko rodzące na ziemi Panu: chwalcie a wywyższajcie go na wieki.
77
Benedícite fontes Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie źródła Panu: chwalcie a wywyższajcie go na wieki.
78
Benedícite mária, et flúmina Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie morza i rzeki Panu: chwalcie a wy­wyższajcie go na wieki.
79
Benedícite cete, et ómnia, quæ movéntur in aquis Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie wielorybowie, i wszystko co się ru­cha w wodach Panu: chwalcie a wywyższajcie go na wieki.
80
Benedícite omnes vólucres cæli Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie wszyscy ptacy powietrzni Panu: chwalcie a wywyższajcie go na wieki.
81
Benedícite omnes béstiæ, et pécora Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie wszystkie bestye i bydło Panu: chwalcie a wywyższajcie go na wieki.
82
Benedícite fílii hóminum Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie synowie ludzcy Panu: chwalcie a wywyższajcie go na wieki.
83
Benedícat Israel Dóminum: laudet et superexáltet eum in sǽcula. Niech błogosławi Izrael Pana: niech go chwali, a wywyższa go na wieki.
84
Benedícite sacerdótes Dómini Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie kapłani Pańscy Panu: chwalcie a wywyższajcie go na wieki.
85
Benedícite servi Dómini Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie słudzy Pańscy Panu: chwalcie a wy­wyższajcie go na wieki.
86
Benedícite spíritus, et ánimæ iustórum Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie duchowie i dusze sprawiedliwych Pa­nu: chwalcie a wywyższajcie go na wieki.
87
Benedícite sancti, et húmiles corde Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula. Błogosławcie święci a pokornego serca Panu: chwalcie a wywyższajcie go na wieki.
88
Benedícite Ananía, Azaría, Mísael Dómino: laudáte et superexaltáte eum in sǽcula: quia éruit nos de inférno, et salvos fecit de manu mortis: et liberávit nos de médio ardéntis flammæ, et de médio ignis éruit nos. Błogosławcie Ananiaszu, Azaryaszu, Misaelu Panu: chwalcie a wywyższajcie go na wieki. Bo wydarł nas z piekła, i wybawił z ręki śmierci, i wyjął nas z pośrodku płomienia pałającego, i z pośród ognia wyrwał nas.
89
Confitémini Dómino, quóniam bonus: quóniam in sǽculum misericórdia eius. Wyznawajcie Panu bo dobry, bo na wieki miłosier­dzie jego.
90
Benedícite omnes religiósi Dómino Deo deórum: laudáte et confitémini ei, quia in ómnia sǽcula misericórdia eius. Błogosławcie wszyscy chwalcy Panu Bogu Bogów: chwalcie i wyznawajcie mu: bo na wszystkie wieki miło­sierdzie jego.
91
[Hucúsque in Hebrǽo non habétur: et quæ posúimus, de Theodotiónis editióne transláta sunt.] Tunc Nabuchodónosor rex obstúpuit, et surréxit própere, et ait optimátibus suis: Nonne tres viros mísimus in médium ignis compedítos? Qui respondéntes regi, dixérunt: Vere rex. Tedy król Nabuchodonozor zdumiał się, i wstał prędko, i rzekł panom swoim: Izaliśmy nie trzech mężów wrzucili w pośród ognia spętanych? którzy odpowiadając królowi, rzekli: Prawdziwie królu.
92
Respóndit, et ait: Ecce ego vídeo quátuor viros solútos, et ambulántes in médio ignis, et nihil corruptiónis in eis est, et spécies quarti símilis fílio Dei. Odpowiedział, i rzekł: Oto ja widzę czterech mę­żów rozwiązanych i chodzących w pośrodku ognia, a ża­dnego naruszenia niemasz w nich: a osoba czwartego po­dobna synowi Bożemu.
93
Tunc accéssit Nabuchodónosor ad óstium fornácis ignis ardéntis, et ait: Sidrach, Misach, et Abdénago, servi Dei excélsi, egredímini, et veníte. Statímque egréssi sunt Sidrach, Misach, et Abdénago de médio ignis. Tedy przystąpił Nabuchodonozor do drzwi pieca ognia pałającego, i rzekł: Sydrachu, Misachu, i Abdenagu, słudzy Boga wysokiego, wynidźcie a przydźcie. I natychmiast wyszli Sydrach, Misach, i Abdenago z pośrodku ognia.
94
Et congregáti sátrapæ, et magistrátus, et iúdices, et poténtes regis contemplabántur viros illos, quóniam nihil potestátis habuísset ignis in corpóribus eórum, et capíllus cápitis eórum non esset adústus, et sarabála eórum non fuíssent immutáta, et odor ignis non transísset per eos. A zgromadziwszy się książęta, urzędnicy, i sędzio­wie, i możni królewscy, oględowali męże one, iż żadnej mocy nie miał ogień nad ciały ich, i włos głowy ich nie przypalił się, i szarawary ich nie odmieniły się, ani zapach ognia nie przeszedł przez nie.
95
Et erúmpens Nabuchodónosor, ait: Benedíctus Deus eórum, Sidrach vidélicet, Misach, et Abdénago: qui misit ángelum suum, et éruit servos suos, qui credidérunt in eum: et verbum regis immutavérunt, et tradidérunt córpora sua ne servírent, et ne adorárent omnem deum, excépto Deo suo. Tedy krzyknąwszy Nabuchodonozor, rzekł: Błogosławiony Bóg ich, to jest, Sydracha, Misacha, i Abdenaga, który posłał anioła swego, a wybawił sługi swe, któ­rzy weń wierzyli, a słowo królewskie odmienili: i wyda­li ciała swe, aby nie służyli ani się kłaniali żadnemu Bogu, wyjąwszy Bogu swemu.
96
A me ergo pósitum est hoc decrétum: ut omnis pópulus, tribus, et lingua, quæcúmque locúta fúerit blasphémiam contra Deum Sidrach, Misach, et Abdénago, dispéreat, et domus eius vastétur: neque enim est álius Deus, qui possit ita salváre. Przetoż odemnie wydan jest ten wyrok, aby wszelki naród, pokolenie, i język, którybykolwiek mówił bluźnierstwo przeciw Bogu Sydracha, Misacha, i Abdenaga, zginął, a dom jego aby był zburzony: bo niemasz in­nego Boga, któryby tak mógł wybawiać.
97
Tunc rex promóvit Sidrach, Misach, et Abdénago in província Babylónis. Tedy król podwyższył Sydracha, Misacha, i Abdenaga, w krainie Babilońskiej.
98
Nabuchodónosor rex, ómnibus pópulis, géntibus, et linguis, qui hábitant in univérsa terra, pax vobis multiplicétur. Nabuchodonozor król, wszem ludziom, narodom, i językom, którzy mieszkają po wszystkiej zie­mi. Pokój wam niech się rozmnaża,
99
Signa, et mirabília fecit apud me Deus excélsus. Plácuit ergo mihi prædicáre Znaki i dziwy uczynił u mnie Bóg wysoki.
100
signa eius, quia magna sunt: et mirabília eius, quia fórtia: et regnum eius regnum sempitérnum, et potéstas eius in generatiónem et generatiónem. A tak podobało mi się opowiadać znaki jego, bo wielkie są: i cuda jego, bo mocne: a królestwo jego królestwo wieczne, i władza jego do rodzaju i rodzaju.
4
1
Ego Nabuchodónosor quiétus eram in domo mea, et florens in palátio meo: Ja Nabuchodonozor byłem spokojnym w domu moim, i kwitnący na pałacu moim:
2
sómnium vidi, quod pertérruit me: et cogitatiónes meæ in strato meo, et visiónes cápitis mei conturbavérunt me. Widziałem sen, który mię przestraszył: i myśli moje na łożu mojem, i widzenia głowy mojej strwożyły mię.
3
Et per me propósitum est decrétum ut introduceréntur in conspéctu meo cuncti sapiéntes Babylónis, et ut solutiónem sómnii indicárent mihi. I przez mię wydań jest wyrok, żeby przywiedziono przed oczy moje wszystkie mędrce Babilońskie, ażeby mi wykład snu oznajmili.
4
Tunc ingrediebántur aríoli, magi, Chaldǽi, et arúspices, et sómnium narrávi in conspéctu eórum: et solutiónem eius non indicavérunt mihi: Tedy przychodzili wieszczkowie, czarnoksiężnicy i Chaldejczycy, i praktykarze, i powiedziałem sen przed nimi: a wykładu jego nie pokazali mi:
5
donec colléga ingréssus est in conspéctu meo Dániel, cui nomen Baltássar secúndum nomen dei mei, qui habet spíritum deórum sanctórum in semetípso: et sómnium coram ipso locútus sum. Aż towarzysz Daniel wszedł przed oczy moje, któremu imię Balthazar, wedle Imienia Boga mego, który ma ducha bogów świętych sam w sobie, i powiedziałem przed nim sen.
6
Baltássar princeps ariolórum, quóniam ego scio quod spíritum sanctórum deórum hábeas in te, et omne sacraméntum non est impossíbile tibi: visiónes somniórum meórum, quas vidi, et solutiónem eárum narra. Balthazarze przedniejszy z wieszczków, gdyż ja wiem iż ducha bogów świętych masz w sobie, a wszelka tajemnica nie jest tobie nie podobna: widzenia snów moich, którem widział, i wykład ich powiedz.
7
Vísio cápitis mei in cubíli meo: vidébam, et ecce arbor in médio terræ, et altitúdo eius nímia. Widzenie głowy mojej na łożu mojem: Widziałem, ano drzewo na śród ziemie, a wysokość jego zbytnia.
8
Magna arbor, et fortis, et procéritas eius contíngens cælum: aspéctus illíus erat usque ad términos univérsæ terræ. Wielkie drzewo i mocne: a wysokość jego dosięgająca nieba: widzenie jego było aż do granic wszystkiej ziemie.
9
Fólia eius pulchérrima, et fructus eius nímius: et esca universórum in ea: subter eam habitábant animália, et béstiæ, et in ramis eius conversabántur vólucres cæli: et ex ea vescebátur omnis caro. Liście jego barzo piękne, a owoc jego zbytni: i pokarm wszystkich na niem. Pod niem mieszkały zwierzęta i bestye, na gałęzi jego mieszkali ptacy powietrzni: a z niego jadło każde ciało.
10
Vidébam in visióne cápitis mei super stratum meum, et ecce vigil, et sanctus de cælo descéndit. Widziałem w widzeniu głowy mojej na pościeli mojej, a oto czujący i święty z nieba zstąpił.
11
Clamávit fórtiter, et sic ait: Succídite árborem, et præcídite ramos eius: excútite fólia eius, et dispérgite fructus eius: fúgiant béstiæ, quæ subter eam sunt, et vólucres de ramis eius. Wołał mocno, i tak mówił: Porąbcie drzewo, a obetnicie gałęzie jego, otrzęście liście jego, a rozproszcie owoce jego: niech uciekną bestye, które pod nim są, i ptacy z gałęzią jego.
12
Verúmtamen germen radícum eius in terra sínite, et alligétur vínculo férreo et ǽreo in herbis, quæ foris sunt, et rore cæli tingátur, et cum feris pars eius in herba terræ. Wszakże jednak pnia korzenia jego w ziemi zaniechajcie: a niech będzie związany łańcuchem, żelaznym i miedzianym na trawach, które na polach są, a rosą niebieską niech będzie skropiony. A z zwierzęty część jego trawie ziemnej.
13
Cor eius ab humáno commutétur, et cor feræ detur ei: et septem témpora muténtur super eum. Serce jego od człowieczego niech się zmieni, a serce zwierzęce niech mu będzie dane: a niech siedm czasów odmieni się nad nim.
14
In senténtia vígilum decrétum est, et sermo sanctórum, et petítio: donec cognóscant vivéntes quóniam dominátur Excélsus in regno hóminum, et cuicúmque volúerit, dabit illud, et humíllimum hóminem constítuet super eum. W wyroku czujących postanowiono jest, a mowa świętych i żądanie: aż poznają żywiący, iż Nawyższy panuje w królestwie ludzi, a komukolwiek zechce daje, a napodlejszego człowieka stanowi nad nim.
15
Hoc sómnium vidi ego Nabuchodónosor rex: tu ergo Baltássar interpretatiónem narra festínus: quia omnes sapiéntes regni mei non queunt solutiónem edícere mihi: tu autem potes, quia spíritus deórum sanctórum in te est. Ten sen widziałem ja król Nabuchodonozor: a tak ty Balthazarze powiedz co rychlej wykład: bo wszyscy mędrcy królestwa mego nie mogą mi wykładu powiedzieć ale ty możesz, bo duch bogów świętych jest w tobie.
16
Tunc Dániel, cuius nomen Baltássar, cœpit intra semetípsum tácitus cogitáre quasi una hora: et cogitatiónes eius conturbábant eum. Respóndens autem rex, ait: Baltássar, sómnium et interpretátio eius non contúrbent te. Respóndit Baltássar, et dixit: Dómine mi, sómnium his, qui te odérunt, et interpretátio eius hóstibus tuis sit. Tedy Daniel, którego imię Balthazar począł sam w sobie milcząc myślić jakoby przez jedne godzinę: i myśli jego trwożyły go. A odpowiadając król, rzekł: Balthazarze, sen i wykład jego niech cię nie trwoży. Odpowiedział Balthazar i rzekł: Panie mój, sen tym, którzy cię nienawidzą, a wykład jego nieprzyjaciołom twoim niech będzie.
17
Arborem, quam vidísti sublímem atque robústam, cuius altitúdo pertíngit ad cælum, et aspéctus illíus in omnem terram: Drzewo, któreś widział wysokie i mocne, którego wysokość sięga aż do nieba, a widzenie jego po wszej ziemi,
18
et rami eius pulchérrimi, et fructus eius nímius, et esca ómnium in ea, subter eam habitántes béstiæ agri, et in ramis eius commorántes aves cæli: A gałęzie jego barzo piękne, i owoc jego zbytni, a pokarm wszystkich na nim, pod nim mieszkające bestye polne, a na gałęziach jego przebywający ptacy powietrzni:
19
tu es rex, qui magnificátus es, et invaluísti: et magnitúdo tua crevit, et pervénit usque ad cælum, et potéstas tua in términos univérsæ terræ. Tyś jest królu, któryś się rozwielmożył i rozmógł: a wielmożność twoja urosła, i dosięgła aż do nieba, a władza twoja do granic wszystkiej ziemie.
20
Quod autem vidit rex vígilem, et sanctum descéndere de cælo, et dícere: Succídite árborem, et dissipáte illam, áttamen germen radícum eius in terra dimíttite, et vinciátur ferro et ære in herbis foris, et rore cæli conspergátur, et cum feris sit pábulum eius, donec septem témpora muténtur super eum: A iż widział król czującego i świętego zstępującego z nieba, i mówiącego: Porąbcie drzewo, a skaźcie je: wszakoż pnia korzenia jego w ziemi zaniechajcie, a niech będzie związany żelazem i miedzią na trawie w polu, a rosą niebieską niech będzie kropiony, a z zwierzęty niech będzie pokarm jego, aż siedm czasów przemieni się nad nim:
21
hæc est interpretátio senténtiæ Altíssimi, quæ pervénit super dóminum meum regem: Ten jest wykład wyroku Nawyższego, który przyszedł na pana mego króla.
22
Eícient te ab homínibus, et cum béstiis ferísque erit habitátio tua, et fœnum ut bos cómedes, et rore cæli infundéris: septem quoque témpora mutabúntur super te, donec scias quod dominétur Excélsus super regnum hóminum, et cuicúmque volúerit, det illud. Wyrzucą cię od ludzi, a z bydłem i z bestyami, i z zwierzem będzie mieszkanie twoje, i trawę jako wół jeść będziesz, a rosą niebieską kropion będziesz: siedm też czasów odmienia się nad tobą, aż doznasz, że Nawyższy panuje nad królestwem ludzi, a komukolwiek zechce dawa je.
23
Quod autem præcépit ut relinquerétur germen radícum eius, id est árboris: regnum tuum tibi manébit postquam cognóveris potestátem esse cæléstem. A iż rozkazał, aby zostawiono pień korzenia jego, to jest drzewa: królestwo twoje zostanie się tobie, gdy poznasz, że władza jest niebieska.
24
Quam ob rem rex consílium meum pláceat tibi, et peccáta tua eleemósynis rédime, et iniquitátes tuas misericórdiis páuperum: fórsitan ignóscet delíctis tuis. Przeto królu niech ci się podoba rada moja, a grzechy twoje jałmużnami odkupuj: a nieprawości twe miłosierdziem nad ubogimi: podobno odpuści grzechy twoje.
25
Omnia hæc venérunt super Nabuchodónosor regem. Wszystko to przyszło na Nabuchodonozora króla.
26
Post finem ménsium duódecim, in aula Babylónis deambulábat. Po skończeniu dwunastu miesięcy przechodził się na pałacu Babilońskim.
27
Respondítque rex, et ait: Nonne hæc est Bábylon magna, quam ego ædificávi in domum regni, in róbore fortitúdinis meæ, et in glória decóris mei? I odpowiedział król i rzekł: Izali nie to jest Babilon wielki, którym ja zbudował na dom królestwa w sile mocy mojej, i w sławie ozdoby mojej:
28
Cumque sermo adhuc esset in ore regis, vox de cælo ruit: Tibi dícitur Nabuchodónosor rex: Regnum tuum transíbit a te, A gdy jeszcze mowa była w uściech królewskich, głos spadł z nieba: Tobie mówią Nabuchodonozorze królu: królestwo twe odejdzie od ciebie,
29
et ab homínibus eícient te, et cum béstiis et feris erit habitátio tua: fœnum quasi bos cómedes, et septem témpora mutabúntur super te, donec scias quod dominétur Excélsus in regno hóminum, et cuicúmque volúerit, det illud. I od ludzi wyrzucą cię, a z bydłem i z zwierzęty będzie mieszkanie twoje: trawę jako wół jeść będziesz, a siedm czasów odmienia się nad tobą, aż doznasz, że Nawyższy panuje w królestwie człowieczem, a komukolwiek zechce, dawa je.
30
Eádem hora sermo complétus est super Nabuchodónosor, et ex homínibus abiéctus est, et fœnum ut bos comédit, et rore cæli corpus eius inféctum est, donec capílli eius in similitúdinem aquilárum créscerent, et ungues eius quasi ávium. Tejże godziny wypełniła się mowa nad Nabuchodonozorem, i od ludzi wyrzucony jest, i trawę jadł jako wół, i rosą niebieską ciało jego zmoczone jest: aż włosy jego na kształt orłów urosły, a paznokcie jego jako ptaków.
31
Igitur post finem diérum, ego Nabuchodónosor óculos meos ad cælum levávi, et sensus meus rédditus est mihi: et Altíssimo benedíxi, et vivéntem in sempitérnum laudávi, et glorificávi: quia potéstas eius potéstas sempitérna, et regnum eius in generatiónem et generatiónem. A tak po skończeniu dni ja Nabuchodonozor podniosłem w niebo oczy moje, a rozum mój był mi przywrócon: i błogosławiłem Nawyższego, a żywiącego na wieki chwaliłem i sławiłem: bo władza jego władza wieczna, a królestwo jego na naród i naród.
32
Et omnes habitatóres terræ apud eum in níhilum reputáti sunt: iuxta voluntátem enim suam facit tam in virtútibus cæli quam in habitatóribus terræ: et non est qui resístat mánui eius, et dicat ei: Quare fecísti? I wszyscy obywatele ziemscy u niego za nic są poczytani: bo według woli swej czyni tak z wojskiem niebieskiem, jako i z obywatelmi ziemskiemi: a niemasz ktoby się sprzeciwił ręce jego, a mówił mu: Przecześ uczynił?
33
In ipso témpore sensus meus revérsus est ad me, et ad honórem regni mei, decorémque pervéni: et figúra mea revérsa est ad me: et optimátes mei, et magistrátus mei requisiérunt me, et in regno meo restitútus sum: et magnificéntia ámplior áddita est mihi. Tegoż czasu zmysł mój wrócił się do mnie, i przyszedłem do czci i ozdoby królestwa mego: i osoba moja wróciła się na mię: a panowie moi, i urzędnicy moi szukali mię, i przywróconym jest na królestwo moje: i wielmożność większa mi była przydana.
34
Nunc ígitur ego Nabuchodónosor laudo, et magnífico, et glorífico regem cæli: quia ómnia ópera eius vera, et viæ eius iudícia, et gradiéntes in supérbia potest humiliáre. A tak teraz ja Nabuchodonozor chwalę, i wielbię, i wysławiam króla niebieskiego: bo wszystkie sprawy jego prawdziwe, a drogi jego sądy: i chodzące w pysze uniżyć może.
5
1
Baltássar rex fecit grande convívium optimátibus suis mille: et unusquísque secúndum suam bibébat ætátem. Balthazar król uczynił ucztę wielką na tysiąc przednich panów swych, a każdy z nich pił podług swego wieku.
2
Præcépit ergo iam temuléntus ut afferréntur vasa áurea et argéntea, quæ asportáverat Nabuchodónosor pater eius de templo, quod fuit in Ierúsalem, ut bíberent in eis rex, et optimátes eius, uxorésque eius, et concubínæ. Rozkazał tedy już pijany, aby przyniesiono naczynie złote i srebrne, które był zabrał Nabuchodonozor ociec jego z kościoła, który był w Jeruzalem, żeby pili z nich król, i panowie przedni jego, i żony jego, i nałożnice.
3
Tunc alláta sunt vasa áurea, et argéntea, quæ asportáverat de templo, quod fúerat in Ierúsalem: et bibérunt in eis rex, et optimátes eius, uxóres et concubínæ illíus. Tedy przyniesiono naczynia złote i srebrne, które był zebrał z kościoła, który był w Jeruzalem, i pili nimi król i przedni panowie jego, żony i nałożnice jego.
4
Bibébant vinum, et laudábant deos suos áureos, et argénteos, ǽreos, férreos, ligneósque et lapídeos. Pili wino, i chwalili bogi swe złote i srebrne, miedziane, żelazne, i drewniane, i kamienne.
5
In eádem hora apparuérunt dígiti, quasi manus hóminis scribéntis contra candelábrum in superfície paríetis aulæ régiæ: et rex aspiciébat artículos manus scribéntis. Tejże godziny ukazały się palce jako ręki człowieczej piszącej przeciw lichtarzowi na ścienie sali królewskiej: a król patrzał na członki ręki piszącej.
6
Tunc fácies regis commutáta est, et cogitatiónes eius conturbábant eum: et compáges renum eius solvebántur, et génua eius ad se ínvicem collidebántur. Tedy twarz królewska zmieniła się, a myśli jego trwożyły go, a spojenia nerek jego słabiały, a kolana jego jedno o drugie się tłukły.
7
Exclamávit ítaque rex fórtiter ut introdúcerent magos, Chaldǽos, et arúspices. Et próloquens rex ait sapiéntibus Babylónis: Quicúmque légerit scriptúram hanc, et interpretatiónem eius maniféstam mihi fécerit, púrpura vestiétur, et torquem áuream habébit in collo, et tértius in regno meo erit. A tak zawołał król mocno, aby przywiedziono czarnoksiężniki, Chaldejczyki, i praktykarze. A mówiąc król rzekł do mędrców Babilońskich: którykolwiek to pismo wyczyta, a wykład jego mi oznajmi: w szarłat ubran będzie, a łańcuch złoty będzie miał na szyjej, a trzecim w królestwie moim będzie.
8
Tunc ingréssi omnes sapiéntes regis non potuérunt nec scriptúram légere, nec interpretatiónem indicáre regi. Tedy wszedłszy wszyscy mędrcy królewscy, nie mogli ani pisma wyczytać, ani wykładu królowi pokazać.
9
Unde rex Baltássar satis conturbátus est, et vultus illíus immutátus est: sed et optimátes eius turbabántur. Z czego król Balthazar barzo się zafrasował, i zmieniła się twarz jego: lecz i panowie przedni jego trwożyli się.
10
Regína autem pro re, quæ accíderat regi, et optimátibus eius, domum convívii ingréssa est: et próloquens ait: Rex in ætérnum vive: non te contúrbent cogitatiónes tuæ, neque fácies tua immutétur. A królowa dla rzeczy, która się przydała królowi i przednim panom jego, weszła do domu uczty, a przemówiwszy rzekła: Królu żyj na wieki: niech cię nie trwożą myśli twoje, i niech się nie mieni twarz twoja.
11
Est vir in regno tuo, qui spíritum deórum sanctórum habet in se: et in diébus patris tui sciéntia et sapiéntia invéntæ sunt in eo: nam et rex Nabuchodónosor pater tuus príncipem magórum, incantatórum, Chaldæórum, et arúspicum constítuit eum, pater, inquam, tuus, o rex: Jest mąż w królestwie twoim, który ducha bogów świętych ma w sobie: a za dni ojca twego umiejętność i mądrość nalazły się w nim: bo i król Nabuchodonozor ociec twój uczynił go przedniejszym nad czarnoksiężnikami, czarownikami, Chaldejczykami, i praktykarzami, ociec mówię, twój królu.
12
quia spíritus ámplior, et prudéntia, intelligentiáque et interpretátio somniórum, et osténsio secretórum, ac solútio ligatórum invéntæ sunt in eo, hoc est in Daniéle: cui rex pósuit nomen Baltássar: nunc ítaque Dániel vocétur, et interpretatiónem narrábit. Iż duch więtszy, i roztropność, i rozum, i wykład snów, i objawienie tajemnic, i rozwiązanie zawiązałych rzeczy nalazły się w nim, to jest, w Danielu, któremu król dał imię Balthazar. Teraz tedy niech przyzową Daniela, a powie wykład,
13
Igitur introdúctus est Dániel coram rege: ad quem præfátus rex ait: Tu es Dániel de fíliis captivitátis Iudæ, quem addúxit pater meus rex de Iudǽa? Wprowadzony tedy jest Daniel przed króla. Do którego przemowę uczyniwszy król rzekł: Tyś jest Daniel z synów pojmania Judzkiego, którego przywiódł ociec mój król z Żydowskiej ziemie?
14
Audívi de te, quóniam spíritum deórum hábeas: et sciéntia, intelligentiáque ac sapiéntia amplióres invéntæ sunt in te. Słyszałem o tobie, że masz ducha bogów: a iż nauka, i wyrozumienie, i mądrość, więtsze nalazły się w tobie.
15
Et nunc introgréssi sunt in conspéctu meo sapiéntes magi, ut scriptúram hanc légerent, et interpretatiónem eius indicárent mihi: et nequivérunt sensum huius sermónis edícere. A teraz weszli przed mię mądrzy czarnoksiężnicy, aby to pismo czytali, i wykład jego, aby mi ukazali: i nie mogli wykładu mowy tej wypowiedzieć.
16
Porro ego audívi de te, quod possis obscúra interpretári, et ligáta dissólvere: si ergo vales scriptúram légere, et interpretatiónem eius indicáre mihi, púrpura vestiéris, et torquem áuream circa collum tuum habébis, et tértius in regno meo princeps eris. A jam słyszał o tobie, że możesz wykładać trudne rzeczy i zawiazałe rozwiązać: a tak jeśli możesz pismo wyczytać, i wykład mi jego oznajmić, w szarłat ubran będziesz, i złoty łańcuch będziesz miał na szyjej, i trzecim w królestwie moim książęciem zostaniesz.
17
Ad quæ respóndens Dániel, ait coram rege: Múnera tua sint tibi, et dona domus tuæ álteri da: scriptúram autem legam tibi, rex, et interpretatiónem eius osténdam tibi. Na co odpowiadając Daniel, rzekł przed królem: Dary twoje tobie niech będą, a upominki domu twego innemu daj: wszakże pismo przeczytam tobie królu, i wykład jego pokażę tobie.
18
O rex, Deus altíssimus regnum et magnificéntiam, glóriam, et honórem dedit Nabuchodónosor patri tuo. O królu, Bóg nawyższy dał Nabuchodonozorowi ojcu twemu królestwo, i wielmożność, sławę, i cześć.
19
Et propter magnificéntiam, quam déderat ei, univérsi pópuli, tribus, et linguæ tremébant, et metuébant eum: quos volébat, interficiébat: et quos volébat, percutiébat: et quos volébat, exaltábat: et quos volébat, humiliábat. A dla wielmożności, którą mu był dał, wszyscy narodowie, pokolenia, i języki drżały, i bały się go: które chciał, zabijał: a które chciał ubijał: które też chciał wywyższał: a które chciał zniżał.
20
Quando autem elevátum est cor eius, et spíritus illíus obfirmátus est ad supérbiam, depósitus est de sólio regni sui, et glória eius abláta est: Lecz gdy się podniosło serce jego, i duch jego zatwardział na pychę, złożon jest z stolice królestwa swego, i odjęta jest sława jego:
21
et a fíliis hóminum eiéctus est, sed et cor eius cum béstiis pósitum est, et cum ónagris erat habitátio eius: fœnum quoque ut bos comedébat, et rore cæli corpus eius inféctum est, donec cognósceret quod potestátem habéret Altíssimus in regno hóminum, et quemcúmque volúerit, suscitábit super illud. I wygnan był od synów ludzkich, ale i serce jego między zwierzęty położono było, i z osły leśnemi było mieszkanie jego: trawę też jadł jako wół, i rosą niebieską ciało jego zmoczone było, aż poznał, że Nawyższy ma moc w królestwie ludzkiem, a kogokolwiek zechce postanowi na niem.
22
Tu quoque, fílius eius Baltássar, non humiliásti cor tuum, cum scires hæc ómnia: Ty też Balthazarze synu jego, nie uniżyłeś serca twego, gdyżeś to wszystko wiedział:
23
sed advérsum Dominatórem cæli elevátus es: et vasa domus eius alláta sunt coram te, et tu, et optimátes tui, et uxóres tuæ, et concubínæ tuæ vinum bibístis in eis: deos quoque argénteos, et áureos, et ǽreos, férreos, ligneósque et lapídeos, qui non vident, neque áudiunt, neque séntiunt, laudásti: porro Deum, qui habet flatum tuum in manu sua, et omnes vias tuas, non glorificásti. Aleś się podniósł przeciw Panu niebieskiemu: i naczynie domu jego przyniesiono przed cię: a ty, i Panowie twoi, i żony twoje, i nałożnice twoje, piliście wino z nich: a ktemu bogi srebrne, i złote, miedziane, żelazne, kamienne, i drewniane, którzy nie widzą, ani słyszą, ani czują, chwaliłeś: a Boga który ma tchnienie twe w ręce swej, i wszystkie drogi twoje, nie uczciłeś.
24
Idcírco ab eo missus est artículus manus, quæ scripsit hoc, quod exarátum est. Przeto od niego posłań jest członek ręki, która to pisała, co jest wyrażono.
25
Hæc est autem scriptúra, quæ digésta est: Mane, Thecel, Phares. A toć jest pismo, które jest rozłożone: MANE, THECEL, PHARES.
26
Et hæc est interpretátio sermónis. Mane: numerávit Deus regnum tuum, et complévit illud. A ten jest wykład mówi. MANE: przeliczył Bóg królestwo twoje, i dokonał go.
27
Thecel: appénsus es in statéra, et invéntus es minus habens. THECEL: Zważonyś na wadze, i znalezionyś mniej mającym.
28
Phares: divísum est regnum tuum, et datum est Medis, et Persis. PHARES: Rozdzielone jest królestwo twoje, i dano je Medom i Persom.
29
Tunc iubénte rege indútus est Dániel púrpura, et circúmdata est torques áurea collo eius: et prædicátum est de eo quod habéret potestátem tértius in regno suo. Tedy z rozkazania królewskiego obleczony jest Daniel w szarłat i włożono łańcuch złoty na szyję jego: I obwołano o nim, że miał władzę trzeci w królestwie jego.
30
Eádem nocte interféctus est Baltássar rex Chaldǽus. Tejże nocy zabit jest Balthazar król Chaldejski.
31
Et Daríus Medus succéssit in regnum, annos natus sexagínta duos. A Daryus Medczyk nastąpił na królestwo, gdy mu było sześćdziesiąt lat i dwie.
6
1
Plácuit Darío, et constítuit super regnum sátrapas centum vigínti ut essent in toto regno suo. Podobało się Daryuszowi, i postanowił nad królestwem sto i dwadzieścia panów, aby byli we wszystkiem królestwie jego.
2
Et super eos príncipes tres, ex quibus Dániel unus erat: ut sátrapæ illis rédderent ratiónem, et rex non sustinéret moléstiam. A nad nimi troje książąt, z których był jednym Daniel: aby im panowie czynili liczbę, a król nie miał trudności.
3
Igitur Dániel superábat omnes príncipes, et sátrapas: quia spíritus Dei ámplior erat in illo. A tak Daniel przewyższał wszystkie książęta i pany: bo duch Boży duższy był w nim.
4
Porro rex cogitábat constitúere eum super omne regnum: unde príncipes, et sátrapæ quærébant occasiónem ut invenírent Daniéli ex látere regis: nullámque causam, et suspiciónem reperíre potuérunt, eo quod fidélis esset, et omnis culpa, et suspício non invenirétur in eo. A król myślił go postanowić nad wszystkiem królestwem: dla czego książęta i panowie szukali przyczyny, aby naleźli na Daniela z strony króla, a żadnej przyczyny ani podejrzenia naleźć nie mogli, ponieważ był wierny, a żadna wina, ani podejrzenie nie najdowało się w nim.
5
Dixérunt ergo viri illi: Non inveniémus Daniéli huic áliquam occasiónem, nisi forte in lege Dei sui. Rzekli tedy mężowie oni: Nie najdziemy na Daniela tego żadnej przyczyny, chyba snać w zakonie Boga jego.
6
Tunc príncipes, et sátrapæ surripuérunt regi, et sic locúti sunt ei: Dari rex in ætérnum vive: Tedy książęta i panowie podchwycili króla, i tak mu rzekli: Daryuszu, królu, żyj na wieki:
7
consílium iniérunt omnes príncipes regni tui, magistrátus, et sátrapæ, senatóres, et iúdices, ut decrétum imperatórium éxeat, et edíctum: ut omnis, qui petíerit áliquam petitiónem a quocúmque deo et hómine usque ad trigínta dies, nisi a te rex, mittátur in lacum leónum. Uradziły wszystkie książęta królestwa twego, urzędnicy i panowie, rada i sędziowie, aby wyszedł dekret i wyrok królewski: Aby każdy, ktoby prosił jakiej prośby od któregożkolwiek Boga abo człowieka, aż do trzydziestu dni, jedno ciebie królu, był wrzucon do dołu lwiego.
8
Nunc ítaque rex, confírma senténtiam, et scribe decrétum: ut non immutétur quod statútum est a Medis et Persis, nec prævaricári cuíquam líceat. A tak teraz królu potwierdź wyrok, a napisz dekret: aby się nie odmieniło co jest postanowiono od Medów i Persów, ani się godziło przestąpić nikomu.
9
Porro rex Daríus propósuit edíctum, et státuit. Król tedy Daryusz wydał dekret i postanowił.
10
Quod cum Dániel comperísset, id est, constitútam legem, ingréssus est domum suam: et fenéstris apértis in cœnáculo suo contra Ierúsalem tribus tempóribus in die flectébat génua sua, et adorábat, confitebatúrque coram Deo suo sicut et ante fácere consuéverat. Czego gdy się Daniel dowiedział, to jest, iż prawo postanowione, wszedł do domu swego: a otworzywszy w dzień klękał na kolana swoje i chwalił, i wyznawał przed Bogiem swoim, jako i przedtem był zwykł czynić.
11
Viri ergo illi curiósius inquiréntes invenérunt Daniélem orántem, et obsecrántem Deum suum. Tedy mężowie oni dworniej się wywiadując naleźli Daniela modlącego się i proszącego Boga swego.
12
Et accedéntes locúti sunt regi super edícto: Rex numquid non constituísti, ut omnis homo, qui rogáret quemquam de diis et homínibus usque ad dies trigínta, nisi te, rex, mitterétur in lacum leónum? Ad quos respóndens rex, ait: Verus est sermo iuxta decrétum Medórum atque Persárum, quod prævaricári non licet. I przystąpiwszy mówili królowi o wyrok: królu, azaś nie postanowił, aby każdy człowiek, któryby prosił którego z bogów i z ludzi aż do trzydzieści dni, oprócz ciebie królu, był wrzucon do lwiego dołu: którym odpowiadając król rzekł: Prawdziwa jest mowa, według dekretu Medów i Persów, którego się przestąpić nie godzi.
13
Tunc respondéntes dixérunt coram rege: Dániel de fíliis captivitátis Iuda, non curávit de lege tua, et de edícto, quod constituísti: sed tribus tempóribus per diem orat obsecratióne sua. Tedy odpowiadając rzekli przed królem: Daniel z synów pojmania Judzkiego nie dbał na twój dekret i na wyrok, któryś postanowił: ale trzech czasów na dzień modli się modlitwą swoją.
14
Quod verbum cum audísset rex, satis contristátus est: et pro Daniéle pósuit cor ut liberáret eum, et usque ad occásum solis laborábat ut erúeret illum. Które słowo król usłyszawszy, zasmucił się barzo: i usadził serce za Danielem, żeby go wyzwolił, i aż do zachodu słońca starał się, aby go wybawił.
15
Viri autem illi intelligéntes regem dixérunt ei: Scito rex, quia lex Medórum, atque Persárum est ut omne decrétum, quod constitúerit rex, non líceat immutári. Ale mężowie oni zrozumiawszy króla, rzekli mu: wiedz królu, że prawo jest Medów i Persów, aby żadnego wyroku, który król postanowi, nie godziło się odmienić.
16
Tunc rex præcépit, et adduxérunt Daniélem, et misérunt eum in lacum leónum. Dixítque rex Daniéli: Deus tuus, quem colis semper, ipse liberábit te. Tedy król rozkazał: i przywiedziono Daniela, i wrzucono go do lwiego dołu. I rzekł król Danielowi: Bóg twój, którego zawsze chwalisz, ten cię wybawi.
17
Allatúsque est lapis unus, et pósitus est super os laci: quem obsignávit rex ánnulo suo, et ánnulo optimátum suórum, ne quid fíeret contra Daniélem. I przyniesiono kamień jeden i położono ji na dziurze dołu: który król zapieczętował sygnetem swym, i sygnetem przednich panów swych, żeby czego nie uczyniono przeciw Danielowi.
18
Et ábiit rex in domum suam, et dormívit incœnátus, cibíque non sunt alláti coram eo, ínsuper et somnus recéssit ab eo. I poszedł król do domu swego, i spał niewieczerzawszy, i potraw przedeń nie noszono, nadto i sen odstąpił od niego.
19
Tunc rex primo dilúculo consúrgens, festínus ad lacum leónum perréxit: Tedy król barzo rano poszedł skwapliwie do lwiego dołu:
20
appropinquánsque lácui, Daniélem voce lacrymábili inclamávit, et affátus est eum: Dániel serve Dei vivéntis, Deus tuus, cui tu servis semper, putásne váluit te liberáre a leónibus? A przybliżywszy się do dołu, zawołał na Daniela płaczliwym głosem: Danielu, sługo Boga żywego, Bóg twój, któremu ty za wżdy służysz, co mniemasz mógł cię ode lwów wybawić?
21
Et Dániel regi respóndens ait: Rex in ætérnum vive: A Daniel odpowiadając królowi rzekł: królu żyj na wieki:
22
Deus meus misit ángelum suum, et conclúsit ora leónum, et non nocuérunt mihi: quia coram eo iustítia invénta est in me: sed et coram te, rex, delíctum non feci. Bóg mój posłał anioła swego, i zamknął paszczęki lwom, i nie zaszkodzili mi, ponieważ przed nim sprawiedliwość naleziona jest we mnie: lecz i przed tobą królu występku nie uczyniłem.
23
Tunc veheménter rex gavísus est super eo, et Daniélem præcépit edúci de lacu: eductúsque est Dániel de lacu, et nulla lǽsio invénta est in eo, quia crédidit Deo suo. Tedy król barzo się uradował z tego, i kazał Daniela wyciągnąć z dołu: i wyciągniono Daniela z dołu, a żadnego obrażenia nie naleziono na nim, iż wierzył Bogu swemu.
24
Iubénte autem rege, addúcti sunt viri illi, qui accusáverant Daniélem: et in lacum leónum missi sunt, ipsi, et fílii, et uxóres eórum: et non pervenérunt usque ad paviméntum laci, donec arríperent eos leónes, et ómnia ossa eórum comminuérunt. A z rozkazania królewskiego przywiedziono one męże, którzy byli oskarżyli Daniela, i wrzucono je do lwiego dołu, same, i syny, i żony ich: a nie dolecieli aż do dna dołu, gdy je lwi pochwycili, i wszystkie kości ich podruzgotali.
25
Tunc Daríus rex scripsit univérsis pópulis, tríbubus, et linguis habitántibus in univérsa terra: Pax vobis multiplicétur. Tedy Darius król pisał do wszech narodów, do pokolenia, i do języków mieszkających po wszystkiej ziemi: POKÓJ wam niech będzie rozmnożony.
26
A me constitútum est decrétum, ut in univérso império, et regno meo, tremíscant et páveant Deum Daniélis: ipse est enim Deus vivens, et ætérnus in sǽcula, et regnum eius non dissipábitur, et potéstas eius usque in ætérnum. Odemnie postanowiony jest dekret, aby po wszem państwie i królestwie mojem drżeli i lękali się Boga Danielowego: bo on jest Bóg żywy, i wieczny na wieki: i królestwo jego nie skazi się, a władza jego aż na wieki.
27
Ipse liberátor atque salvátor, fáciens signa, et mirabília in cælo, et in terra: qui liberávit Daniélem de lacu leónum. Ten wybawiciel i zbawiciel, czyniący znaki i dziwy na niebie i na ziemi: który wybawił Daniela ze lwiego dołu.
28
Porro Dániel perseverávit usque ad regnum Daríi, regnúmque Cyri Persæ. A Daniel trwał aż do królestwa Dariusza, i do królestwa Cyrusa Persy.
7
1
Anno primo Baltássar regis Babylónis, Dániel sómnium vidit: vísio autem cápitis eius in cubíli suo: et sómnium scribens, brevi sermóne comprehéndit: summatímque perstríngens, ait: Roku pierwszego Balthazara króla Babilońskiego, Daniel widział sen: a widzenie głowy jego na łożu jego, i opisując sen krótką mową zamknął: a krótko dotykając, rzekł:
2
Vidébam in visióne mea nocte, et ecce quátuor venti cæli pugnábant in mari magno. Widziałem w widzeniu mojem w nocy, ano cztery wiatry niebieskie potykały się na morzu wielkiem:
3
Et quátuor béstiæ grandes ascendébant de mari divérsæ inter se. A cztery bestye wielkie występowały z morza różne od siebie.
4
Prima quasi leǽna, et alas habébat áquilæ: aspiciébam donec evúlsæ sunt alæ eius, et subláta est de terra, et super pedes quasi homo stetit, et cor hóminis datum est ei. Pierwsza jako lwica, a miała skrzydła orle: patrzyłem aż wyrwane są skrzydła jej: i zdjęta jest z ziemie, a na nogi stanęła jako człowiek, i dano jej serce człowiecze.
5
Et ecce béstia ália símilis urso in parte stetit: et tres órdines erant in ore eius, et in déntibus eius, et sic dicébant ei: Surge, cómede carnes plúrimas. A oto bestya druga podobna niedźwiedziowi stanęła na stronie: a trzy rzędy były w gębie jej i między zębami jej: i tak jej mówiono: Wstań, jedz mięsa barzo wiele.
6
Post hæc aspiciébam, et ecce ália quasi pardus, et alas habébat quasi avis, quátuor super se, et quátuor cápita erant in béstia, et potéstas data est ei. Potymem patrzał a ono druga jako Ryś, a miała skrzydła jako ptak cztery na sobie, a cztery głowy były u bestyi, a władzą jej dano.
7
Post hæc aspiciébam in visióne noctis, et ecce béstia quarta terríbilis, atque mirábilis, et fortis nimis: dentes férreos habébat magnos, cómedens atque commínuens, et réliqua pédibus suis concúlcans: dissímilis autem erat céteris béstiis, quas víderam ante eam, et habébat córnua decem. Potem patrzałem w widzeniu nocnem, ano bestya czwarta straszna i dziwna, a barzo mocna: zęby żelazne miała wielkie, jedząc i krusząc, a ostatek nogami swemi depcąc: a była różna od innych bestyj, którem przed nią widział, i miała dziesięć rogów.
8
Considerábam córnua, et ecce cornu áliud párvulum ortum est de médio eórum: et tria de córnibus primis evúlsa sunt a fácie eius: et ecce óculi, quasi óculi hóminis erant in cornu isto, et os loquens ingéntia. Przypatrowałem się rogom, a oto róg inszy mały wyrósł z pośrodku ich: a trzy z rogów pierwszych wyłomione są od oblicza jego: a oto oczy, jako oczy człowiecze, były w owym rogu, i usta mówiące zbytnie wielkie rzeczy.
9
Aspiciébam donec throni pósiti sunt, et antíquus diérum sedit: vestiméntum eius cándidum quasi nix, et capílli cápitis eius quasi lana munda: thronus eius flammæ ignis: rotæ eius ignis accénsus. Przypatrowałem się aż postanowiono stołki, a starowieczny usiadł: Szata jego biała jako śnieg, a włosy głowy jego jako wełna czysta: stolica jego płomienie ogniste: koła jej ogień rozpalony.
10
Flúvius ígneus rapidúsque egrediebátur a fácie eius: míllia míllium ministrábant ei, et décies míllies centéna míllia assistébant ei: iudícium sedit, et libri apérti sunt. Rzeka ognista a bystra wychodziła od oblicza jego: tysiąc tysięcy służyło mu, a po dziesięć tysięcy kroć sto tysięcy stało przy nim: zasiadł sąd, i księgi otworzono.
11
Aspiciébam propter vocem sermónum grándium, quos cornu illud loquebátur: et vidi quóniam interfécta esset béstia, et perísset corpus eius, et tráditum esset ad comburéndum igni: Patrzyłem dla głosu mów wielkich, które on róg mówił: i widziałem, że była zabita bestya, i zginęło ciało jej, i dano je na spalenie ogniem:
12
aliárum quoque bestiárum abláta esset potéstas, et témpora vitæ constitúta essent eis usque ad tempus, et tempus. Inszych też bestyj władzą odjęto, i zamierzono im czasy żywota aż do czasu i czasu.
13
Aspiciébam ergo in visióne noctis, et ecce cum núbibus cæli quasi fílius hóminis veniébat, et usque ad antíquum diérum pervénit: et in conspéctu eius obtulérunt eum. Patrzyłem tedy w widzeniu nocnem, a oto z obłoki niebieskiemi jako syn człowieczy przychodził, i aż do staro wiecznego przyszedł: i stawili go przed oblicze jego.
14
Et dedit ei potestátem, et honórem, et regnum: et omnes pópuli, tribus, et linguæ ipsi sérvient: potéstas eius, potéstas ætérna, quæ non auferétur: et regnum eius, quod non corrumpétur. I dał mu władzą, i cześć, i królestwo: i wszyscy narodowie pokolenia i języki służyć mu będą: władza jego władza wieczna, która nie będzie odjęta: a królestwo jego, które się nie skazi.
15
Hórruit spíritus meus: ego Dániel térritus sum in his, et visiónes cápitis mei conturbavérunt me. Zląkł się duch mój, ja Daniel byłem przestraszony temi rzeczami, a widzenia głowy mojej strwożyły mię.
16
Accéssi ad unum de assisténtibus, et veritátem quærébam ab eo de ómnibus his. Qui dixit mihi interpretatiónem sermónum, et dócuit me: Przystąpiłem do jednego z stojących, i pytałem się u niego prawdy o tem wszystkiem: który mi powiedział wykład mów.
17
Hæ quátuor béstiæ magnæ, quátuor sunt regna, quæ consúrgent de terra. I nauczył mię: Te cztery bestye wielkie, są cztery królestwa, które powstaną z ziemie.
18
Suscípient autem regnum sancti Dei altíssimi, et obtinébunt regnum usque in sǽculum, et sǽculum sæculórum. A przyjmą królestwo świętego Boga nawyższego, i odzierżą królestwo aż na wieki, i na wiek wieków.
19
Post hoc vólui diligénter díscere de béstia quarta, quæ erat dissímilis valde ab ómnibus, et terríbilis nimis: dentes et ungues eius férrei: comedébat, et comminuébat, et réliqua pédibus suis conculcábat: Potem chciałem się pilnie wywiedzieć o bestyi czwartej, która była barzo różna od wszystkich, i nazbyt straszna: zęby i paznokcie jej żelazne, jadła i kruszyła, a ostatek nogami swemi deptała.
20
et de córnibus decem, quæ habébat in cápite: et de álio, quod ortum fúerat, ante quod cecíderant tria córnua: et de cornu illo, quod habébat óculos, et os loquens grándia, et maius erat céteris. I o dziesiąci rogach, które miała na głowie: i o drugim, który był urósł, przed którym upadły trzy rogi: i o onym rogu, który miał oczy i usta mówiące wielkie rzeczy, a był więtszy nad inne.
21
Aspiciébam, et ecce cornu illud faciébat bellum advérsus sanctos, et prævalébat eis, Patrzyłem ano on róg walczył przeciw świętym, i przemagał je,
22
donec venit antíquus diérum, et iudícium dedit sanctis Excélsi, et tempus advénit, et regnum obtinuérunt sancti. Aż przyszedł starowieczny, i dał sąd świętym wysokiego, i czas przyszedł, i święci odzierżeli królestwo.
23
Et sic ait: Béstia quarta, regnum quartum erit in terra, quod maius erit ómnibus regnis, et devorábit univérsam terram, et conculcábit, et commínuet eam. I tak rzekł: Bestya czwarta, królestwo czwarte będzie na ziemi, które będzie więtsze niż wszystkie królestwa, i pożre wszystkę ziemię, i podepcze i zetrze ją.
24
Porro córnua decem ipsíus regni, decem reges erunt: et álius consúrget post eos, et ipse poténtior erit prióribus, et tres reges humiliábit. A dziesięć rogów tego królestwa, dziesięć królów będzie: a drugi powstanie po nich, a on będzie mocniejszy nad pierwsze, i trzech królów zniży.
25
Et sermónes contra Excélsum loquétur, et sanctos Altíssimi cónteret: et putábit quod possit mutáre témpora, et leges, et tradéntur in manu eius usque ad tempus, et témpora, et dimídium témporis. A będzie mówił mowy przeciw wysokiego, i święte nawyższego skruszy: i będzie się mu zdało, że może odmienić czasy i prawa, a będą podani w ręce jego aż do czasu, i czasów, i pół czasu.
26
Et iudícium sedébit, ut auferátur poténtia, et conterátur, et dispéreat usque in finem. I zasiądzie sąd, aby była od jęta moc, i był zstart, i zginął aż do końca.
27
Regnum autem, et potéstas, et magnitúdo regni, quæ est subter omne cælum, detur pópulo sanctórum Altíssimi: cuius regnum, regnum sempitérnum est, et omnes reges sérvient ei, et obédient. A królestwo, i władzą, i wielkość królestwa, która jest pod wszystkiem niebem, żeby dano ludowi świętych Nawyższego: którego królestwo, królestwo wieczne jest, a wszyscy królowie będą mu służyć, i słuchać go.
28
Hucúsque finis verbi. Ego Dániel multum cogitatiónibus meis conturbábar, et fácies mea mutáta est in me: verbum autem in corde meo conservávi. Póty koniec słowa. Ja Daniel wielcem się myślami niemi trwożył, i oblicze moje zmieniło się na mnie: a słowo zachowałem w sercu mojem.
8
1
Anno tértio regni Baltássar regis, vísio appáruit mihi. Ego Dániel, post id quod víderam in princípio, Roku trzeciego królestwa Balthazara króla, ukazało mi się widzenie.
2
vidi in visióne mea, cum essem in Susis castro, quod est in Ælam regióne: vidi autem in visióne esse me super portam Ulai. Ja Daniel potem com był widział na początku, widziałem w widzeniu mojem, gdym był na Susis zamku, który jest w krainie Elam: a widziałem w widzeniu, żem był nad bramą Ulai.
3
Et levávi óculus meos, et vidi: et ecce áries unus stabat ante palúdem, habens córnua excélsa, et unum excélsius áltero atque succréscens. Póstea I podniosłem oczy moje, a ujrzałem: ano baran jeden stał nad błotem, mający rogi wysokie, a jeden wyższy niż drugi, a podrastający.
4
vidi aríetem córnibus ventilántem contra occidéntem, et contra aquilónem, et contra merídiem, et omnes béstiæ non póterant resístere ei, neque liberári de manu eius: fecítque secúndum voluntátem suam, et magnificátus est. Potem widziałem barana rogami rzucającego na zachód, i na północy, i na południe, a wszystkie bestye nie mogły się mu sprzeciwić, ani się wyzwolić z ręki jego: i czynił według woli swej, i stał się wielkim.
5
Et ego intelligébam: ecce autem hircus caprárum veniébat ab occidénte super fáciem totíus terræ, et non tangébat terram: porro hircus habébat cornu insígne inter óculos suos. A jam uważał: alić oto kozieł kóz przychodził od zachodu na wszystkę ziemię, a nie dotykał się ziemie: a kozieł miał róg znaczny między oczyma swemi.
6
Et venit usque ad aríetem illum cornútum, quem víderam stantem ante portam, et cucúrrit ad eum in ímpetu fortitúdinis suæ. I przyszedł aż do barana onego rogatego, któregom widział stojącego przed bramą, i skoczył do niego w popędliwości siły swej.
7
Cumque appropinquásset prope aríetem, efferátus est in eum, et percússit aríetem: et commínuit duo córnua eius, et non póterat áries resístere ei: cumque eum misísset in terram, conculcávit, et nemo quibat liberáre aríetem de manu eius. A gdy się przybliżył blizko barana, rozjadł się nań, i uderzył barana: i zdruzgotał dwa rogi jego, a nie mógł się mu baran sprzeciwić: i obaliwszy go na ziemię, zdeptał: a żaden nie mógł wybawić barana z ręki jego.
8
Hircus autem caprárum magnus factus est nimis: cumque crevísset, fractum est cornu magnum, et orta sunt quátuor córnua subter illud per quátuor ventos cæli. A kozieł kóz stał się barzo wielkim: a gdy urósł złamał się róg, wielki, i wyrosły pod nim cztery rogi na cztery wiatry niebieskie.
9
De uno autem ex eis egréssum est cornu unum módicum: et factum est grande contra merídiem, et contra oriéntem, et contra fortitúdinem. A z jednego z nich wyszedł róg jeden mały, i stał się wielkim na południe, i na wschód, i na moc.
10
Et magnificátum est usque ad fortitúdinem cæli: et deiécit de fortitúdine, et de stellis, et conculcávit eas. I rozwielmożył się aż do siły niebieskiej: i zrzucił z siły, i z gwiazd, i podeptał je.
11
Et usque ad príncipem fortitúdinis magnificátum est: et ab eo tulit iuge sacrifícium, et deiécit locum sanctificatiónis eius. I aż do książęcia siły rozwielmożył się, i odjął od niego ofiarę ustawiczną, i zrzucił miejsce świątynie jego.
12
Robur autem datum est ei contra iuge sacrifícium propter peccáta: et prosternétur véritas in terra, et fáciet, et prosperábitur. I dano mu moc przeciw ustawicznej ofierze dla grzechów: i porzucona będzie prawda na ziemi, i będzie czynił a zdarzy mu się.
13
Et audívi unum de sanctis loquéntem: et dixit unus sanctus álteri néscio cui loquénti: Usquequo vísio, et iuge sacrifícium, et peccátum desolatiónis, quæ facta est: et sanctuárium, et fortitúdo conculcábitur? I słyszałem jednego z świętych mówiącego: i rzekł jeden z świętych drugiemu nie wiem, któremu mówiącemu: Dokądże widzenie, i ustawiczna ofiara, i grzech spustoszenia, które się stało: a świątynia i siła będzie podeptana?
14
Et dixit ei: Usque ad vésperam et mane, dies duo míllia trecénti: et mundábitur sanctuárium. I rzekł mu: Aż do wieczora i do poranku dni dwa tysiące trzysta, a będzie oczyszczona świątynia.
15
Factum est autem cum vidérem ego Dániel visiónem, et quǽrerem intelligéntiam: ecce stetit in conspéctu meo quasi spécies viri. I stało się, gdym ja Daniel widział widzenie, i wywiadowałem się wyrozumienia: oto stanęła przed oczyma memi jako osoba męża.
16
Et audívi vocem viri inter Ulai, et clamávit, et ait: Gábriel fac intellígere istam visiónem. I słyszałem głos męża między Ulai: i wołał, a rzekł: Gabryelu uczyń, że zrozumie ten widzenie:
17
Et venit, et stetit iuxta ubi ego stabam: cumque venísset, pavens córrui in fáciem meam, et ait ad me: Intéllige fili hóminis, quóniam in témpore finis complébitur vísio. I przyszedł, i stanął podle gdziem ja stał: a gdy przyszedł, zlękłszy się padłem na oblicze moje, i rzekł do mnie: Rozumiej synu człowieczy, bo czasu końca wypełni się widzenie.
18
Cumque loquerétur ad me, collápsus sum pronus in terram: et tétigit me, et státuit me in gradu meo, A gdy mówił do mnie, padłem twarzą na ziemię: i dotknął się mnie, i postawił mię na nogach moich,
19
dixítque mihi: Ego osténdam tibi quæ futúra sunt in novíssimo maledictiónis: quóniam habet tempus finem suum. I rzekł mi: Ja pokażę tobie co będzie na końcu przeklęctwa: bo czas ma koniec swój.
20
Aries, quem vidísti habére córnua, rex Medórum est atque Persárum. Baran, któregoś widział mającego rogi, jest król Medzki i Perski.
21
Porro hircus caprárum, rex Græcórum est, et cornu grande, quod erat inter óculos eius, ipse est rex primus. A kozioł kóz jest Grecki, a róg wielki, który był między oczyma jego, ten jest król pierwszy.
22
Quod autem fracto illo surrexérunt quátuor pro eo: quátuor reges de gente eius consúrgent, sed non in fortitúdine eius. A iż po złamaniu jego urosły cztery miasto niego: czterzy królowie z narodu jego powstaną: ale nie w mocy jego.
23
Et post regnum eórum, cum créverint iniquitátes, consúrget rex ímpudens fácie, et intélligens propositiónes. A po królestwie ich, gdy urostą nieprawości, powstanie król nie wstydliwej twarzy, a rozumiejący gadki.
24
Et roborábitur fortitúdo eius, sed non in víribus suis: et supra quam credi potest, univérsa vastábit, et prosperábitur, et fáciet. Et interfíciet robústos, et pópulum sanctórum I zmocni się siła jego, ale nie swemi siłami: a więcej niż kto wierzyć może wszystko zburzy, i zdarzy się mu, i czynić będzie, i pobije mocarze i lud świętych.
25
secúndum voluntátem suam, et dirigétur dolus in manu eius: et cor suum magnificábit, et in cópia rerum ómnium occídet plúrimos: et contra príncipem príncipum consúrget, et sine manu conterétur. Według wolej swej, i zdarzy się zdrada w ręce jego: a serce swe uwielbi, a w dostatku wszech rzeczy pozabija wielu: i przeciw książęciu książąt powstanie, a bez ręki skruszon będzie.
26
Et vísio véspere et mane, quæ dicta est, vera est: tu ergo visiónem signa, quia post multos dies erit. A widzenie wieczorne i rane które powiedziano, prawdziwe jest: przeto ty zapieczętuj widzenie: bo po wielu dni będzie.
27
Et ego Dániel lángui, et ægrotávi per dies: cumque surrexíssem, faciébam ópera regis, et stupébam ad visiónem, et non erat qui interpretarétur. A ja Daniel zemdlałem, i chorzałem przez dni: a gdym wstał odprawowałem sprawy królewskie, i zdumiałem się nad widzeniem: a nie było, ktoby wyłożył.
9
1
In anno primo Daríi fílii Assuéri de sémine Medórum, qui imperávit super regnum Chaldæórum, Roku pierwszego Daryusza syna Asuerowego z nasienia Medów, który panował nad królestwem Chaldejskiem:
2
anno uno regni eius, ego Dániel intelléxi in libris númerum annórum, de quo factus est sermo Dómini ad Ieremíam prophétam, ut compleréntur desolatiónis Ierúsalem septuagínta anni. Roku pierwszego królestwa jego, ja Daniel wyrozumiałem w księgach liczbę lat, o której stała się mowa Pańska do Jeremiasza proroka, aby się wypełniło siedmdziesiąt lat spustoszenia Jeruzalem.
3
Et pósui fáciem meam ad Dóminum Deum meum rogáre et deprecári in ieiúniis, sacco, et cínere. I obróciłem oblicze moje do Pana Boga mego, abym prosił i modlił się w pościech, w worze, i w popiele. A modliłem się Panu Bogu memu, i wyznawałem, a rzekłem:
4
Et orávi Dóminum Deum meum, et conféssus sum, et dixi: Obsecro Dómine Deus magne et terríbilis, custódiens pactum, et misericórdiam diligéntibus te, et custodiéntibus mandáta tua. Proszę Panie Boże wielki, i straszny, który strzeżesz przymierza i miłosierdzia miłującym ciebie, i strzegącym przykazania twego.
5
Peccávimus, iniquitátem fécimus, ímpie égimus, et recéssimus: et declinávimus a mandátis tuis, ac iudíciis. Zgrzeszyliśmy, nieprawość czyniliśmy, niezbożnieśmy się sprawowali, odwróciliśmy się, i odstąpiliśmy od przykazań twoich, i sądów.
6
Non obedívimus servis tuis prophétis, qui locúti sunt in nómine tuo régibus nostris, princípibus nostris, pátribus nostris, omníque pópulo terræ. Nie byliśmy posłuszni sług twoich proroków, którzy mówili w imię twoje królom naszym, książętom naszym, ojcom naszym, i wszemu ludowi ziemie.
7
Tibi Dómine iustítia: nobis autem confúsio faciéi, sicut est hódie viro Iuda, et habitatóribus Ierúsalem, et omni Israel, his qui prope sunt, et his qui procul in univérsis terris, ad quas eiecísti eos propter iniquitátes eórum, in quibus peccavérunt in te. Tobie Panie sprawiedliwość: a nam zawstydzenie twarzy, jako jest dzisia mężowi Juda, i obywatelom Jeruzalem, i wszemu Izraelowi tym, którzy blizko są, i tym, którzy daleko we wszech ziemiach, do którycheś je wygnał, dla nieprawości ich, któremi grzeszyli przeciw tobie.
8
Dómine nobis confúsio faciéi, régibus nostris, princípibus nostris, et pátribus nostris, qui peccavérunt. Panie, nam zawstydzenie twarzy, królom naszym, książętom naszym, i ojcom naszym, którzy zgrzeszyli:
9
Tibi autem Dómino Deo nostro misericórdia, et propitiátio, quia recéssimus a te: A tobie Panu Bogu naszemu miłosierdzie i zlitowanie: bośmy odstąpili od ciebie:
10
et non audívimus vocem Dómini Dei nostri ut ambularémus in lege eius, quam pósuit nobis per servos suos prophétas. I nie słuchaliśmy głosu Pana Boga naszego, żebyśmy chodzili w zakonie jego, który nam dał przez sługi swoje proroki.
11
Et omnis Israel prævaricáti sunt legem tuam, et declinavérunt ne audírent vocem tuam: et stillávit super nos maledíctio, et detestátio, quæ scripta est in libro Móysi servi Dei, quia peccávimus ei. I wszystek Izrael przestąpili zakon twój, i ustąpili, aby nie słuchali głosu twego: i kropiło na nas przeklęctwo, i klątwa, którą napisano w księgach Mojżesza sługi Bożego, bośmy mu zgrzeszyli.
12
Et státuit sermónes suos, quos locútus est super nos, et super príncipes nostros, qui iudicavérunt nos, ut superindúceret in nos magnum malum, quale numquam fuit sub omni cælo, secúndum quod factum est in Ierúsalem. I utwierdził mowy swoje, które mówił na nas, i na książęta nasze, którzy nas sadzili, że miał przywieść na nas złe wielkie, jakie nigdy nie było pode wszem niebem, wedle tego co się stało w Jeruzalem.
13
Sicut scriptum est in lege Móysi, omne malum hoc venit super nos: et non rogávimus fáciem tuam Dómine Deus noster, ut reverterémur ab iniquitátibus nostris, et cogitarémus veritátem tuam. Jako napisano w zakonie Mojżeszowym, to wszystko złe przyszło na nas, a nie prosiliśmy oblicza twego Panie Boże nasz, abyśmy się nawrócili od nieprawości naszych, a myślili o prawdzie twojej.
14
Et vigilávit Dóminus super malítiam, et addúxit eam super nos: iustus Dóminus Deus noster in ómnibus opéribus suis, quæ fecit: non enim audívimus vocem eius. I czuł Pan nad złością, i przywiódł ją na nas: sprawiedliwy Pan Bóg nasz we wszech uczynkach swych, które uczynił: bośmy nie słuchali głosu jego.
15
Et nunc Dómine Deus noster, qui eduxísti pópulum tuum de terra Ægýpti in manu forti, et fecísti tibi nomen secúndum diem hanc: peccávimus, iniquitátem fécimus A teraz Panie Boże nasz, któryś wywiódł lud twój z ziemie Egiptskiej ręką mocną, i uczyniłeś sobie imię wedle dnia tego: zgrzeszyliśmy, nieprawośćeśmy czynili,
16
Dómine in omnem iustítiam tuam: avertátur óbsecro ira tua, et furor tuus a civitáte tua Ierúsalem, et monte sancto tuo. Propter peccáta enim nostra, et iniquitátes patrum nostrórum, Ierúsalem, et pópulus tuus in oppróbrium sunt ómnibus per circúitum nostrum. Panie, przeciw wszelakiej sprawiedliwości twojej: niech się proszę odwróci gniew twój i zapalczywość twoja od miasta twego Jeruzalem, i od góry świętej twojej. Bo dla grzechów naszych, i dla nieprawości ojców naszych Jeruzalem i lud twój są na pośmiewisko wszystkim około nas.
17
Nunc ergo exáudi Deus noster oratiónem servi tui, et preces eius: et osténde fáciem tuam super sanctuárium tuum, quod desértum est, propter temetípsum. Teraz tedy wysłuchaj Boże nasz modlitwę sługi twego, i prośby jego: a okaż oblicze twoje nad świątynią twoją, która spustoszona jest, dla ciebie samego.
18
Inclína Deus meus aurem tuam, et audi: áperi óculos tuos, et vide desolatiónem nostram, et civitátem super quam invocátum est nomen tuum: neque enim in iustificatiónibus nostris prostérnimus preces ante fáciem tuam, sed in miseratiónibus tuis multis. Nakłoń Boże mój ucha twego, a usłysz: otwórz oczy twoje, a obacz spustoszenie nasze: i miasto, nad którem wzywano imienia twego. Bo nie na sprawiedliwościach naszych pokładamy modlitwę przed obliczem twojem: ale na litościach twoich mnogich.
19
Exáudi Dómine, placáre Dómine: atténde et fac: ne moréris propter temetípsum Deus meus: quia nomen tuum invocátum est super civitátem tuam, et super pópulum tuum. Wysłuchaj Panie, ubłagaj się Panie, obacz, a uczyń: nie omieszkawaj sam dla siebie Boże mój: bo imienia twego wzywano nad miastem i nad ludem twoim.
20
Cumque adhuc lóquerer, et orárem, et confitérer peccáta mea, et peccáta pópuli mei Israel, et prostérnerem preces meas in conspéctu Dei mei, pro monte sancto Dei mei: A gdym jeszcze mówił, i modlił się, a wyznawałem grzechy moje, i grzechy ludu mego Izraelskiego, i pokładałem prośby moje przed obliczem Boga mego o górę świętą Boga mego:
21
adhuc me loquénte in oratióne, ecce vir Gábriel, quem víderam in visióne a princípio, cito volans tétigit me in témpore sacrifícii vespertíni. Gdym ja jeszcze mówił w modlitwie, oto mąż Gabryel, któregom widział w widzeniu z początku, prędko lecący dotknął się mnie czasu ofiary wieczornej:
22
Et dócuit me, et locútus est mihi, dixítque: Dániel nunc egréssus sum ut docérem te, et intellígeres. I nauczył mię a mówił zemną, i rzekł: Danielu terazem wyszedł, abych cię nauczył, a żebyś zrozumiał.
23
Ab exórdio precum tuárum egréssus est sermo: ego autem veni ut indicárem tibi, quia vir desideriórum es: tu ergo animadvérte sermónem, et intéllige visiónem. Od początku modlitw twoich wyszła mowa: a jam przyszedł oznajmić tobie, boś mąż pożądania jest, ty tedy obacz mowę, a zrozumiej widzenie.
24
Septuagínta hebdómades abbreviátæ sunt super pópulum tuum, et super urbem sanctam tuam, ut consummétur prævaricátio, et finem accípiat peccátum, et deleátur iníquitas, et adducátur iustítia sempitérna, et impleátur vísio et prophetía, et ungátur Sanctus sanctórum. Siedmdziesiąt tygodni ukrócone są na lud twój, i na miasto święte twoje, aby się dokonało przestępstwo, a grzech, aby wziął koniec, ażeby nieprawość była zgładzona, a przywiedziona sprawiedliwość wieczna, i aby się spełniło widzenie i proroctwo, a był pomazany święty świętych.
25
Scito ergo, et animadvérte: Ab éxitu sermónis, ut íterum ædificétur Ierúsalem, usque ad Christum ducem, hebdómades septem, et hebdómades sexagínta duæ erunt: et rursum ædificábitur platéa, et muri in angústia témporum. A tak wiedz a obacz: od wyszcia mowy, aby zaś było zbudowane Jeruzalem aż do Chrystusa wodza, tygodniów siedm, i tygodniów sześćdziesiąt i dwa będą: a znowu będzie zbudowana ulica, i mury w ciasności czasów.
26
Et post hebdómades sexagínta duas occidétur Christus: et non erit eius pópulus, qui eum negatúrus est. Et civitátem, et sanctuárium dissipábit pópulus cum duce ventúro: et finis eius vástitas, et post finem belli statúta desolátio. A po tygodniów sześćdziesiąt i dwu będzie zabit Chrystus: a nie będzie ludem, jego, który się go zaprzy. A miasto i świątynią skazi lud z wodzem, który przydzie: a koniec jego spustoszenie, a po skończeniu wojny postanowione spustoszenie.
27
Confirmábit autem pactum multis hebdómada una: et in dimídio hebdómadis defíciet hóstia et sacrifícium: et erit in templo abominátio desolatiónis: et usque ad consummatiónem et finem perseverábit desolátio. A zmocni przymierze z mnogimi tydzień jeden, a w pół tygodnia ustanie ofiara i ofiarowanie: i będzie w kościele obrzydłość spustoszenia, i aż do skończenia i końca będzie trwać spustoszenie.
10
1
Anno tértio Cyri regis Persárum, verbum revelátum est Daniéli cognoménto Baltássar, et verbum verum, et fortitúdo magna: intellexítque sermónem: intelligéntia enim est opus in visióne. Roku trzeciego Cyrusa króla Perskiego, objawione jest słowo Danielowi przezwiskiem Balthazar, a słowo prawdziwe i moc wielka: i wyrozumiał mowę: bo wyrozumienia potrzeba w widzeniu.
2
In diébus illis ego Dániel lugébam trium hebdomadárum diébus, W one dni ja Daniel płakałem przez dni trzech tygodniów:
3
panem desiderábilem non comédi, et caro et vinum non introiérunt in os meum, sed neque unguénto unctus sum: donec compleréntur trium hebdomadárum dies. Chleba pożądanego nie jadłem, a mięso i wino nie weszło w usta moje: ale ani olejkiem mazałem się, aż się wypełniły dni trzech tygodniów.
4
Die autem vigésima et quarta mensis primi, eram iuxta flúvium magnum, qui est Tigris. A dwudziestego i czwartego dnia miesiąca pierwszego byłem nad rzeką wielką, która jest Tygrys.
5
Et levávi óculos meos, et vidi: et ecce vir unus vestítus líneis, et renes eius accíncti auro obrízo: I podniosłem oczy moje, i ujrzałem, a ono mąż jeden obleczony w płócienne szaty, a nerki jego przepasane złotem naczystszem:
6
et corpus eius quasi chrysólithus, et fácies eius velut spécies fúlguris, et óculi eius ut lampas ardens: et bráchia eius, et quæ deórsum sunt usque ad pedes, quasi spécies æris candéntis: et vox sermónum eius ut vox multitúdinis. A ciało jego jako Chrysolit, a oblicze jego jako pozór błyskawice, a oczy jego jako lampa gorejąca: a ramiona jego, i co poniż jest aż do nóg jako pozór miedzi błyszczące się: a głos mów jego jako głos mnóstwa.
7
Vidi autem ego Dániel solus visiónem: porro viri, qui erant mecum, non vidérunt: sed terror nímius írruit super eos, et fugérunt in abscónditum. A widziałem ja Daniel sam widzenie: lecz mężowie, którzy byli zemną nie widzieli: ale strach zbytni przypadł na nie, i pouciekali do tajemnych miejsc.
8
Ego autem relíctus solus vidi visiónem grandem hanc: et non remánsit in me fortitúdo, sed et spécies mea immutáta est in me, et emárcui, nec hábui quidquam vírium. A ja sam zostawszy widziałem to widzenie wielkie: a nie zostało we mnie siły, ale i osoba moja zmieniła się we mnie, i struchlałem i nie miałem nic siły.
9
Et audívi vocem sermónum eius: et áudiens iacébam consternátus super fáciem meam, et vultus meus hærébat terræ. I usłyszałem głos mów jego: a usłyszawszy leżałem przestraszony na oblicze moje, a twarz moja przylnęła do ziemie.
10
Et ecce manus tétigit me, et eréxit me super génua mea, et super artículos mánuum meárum. A oto ręka tknęła mię, i wzniosła mię na kolana moje, i na członki rąk moich.
11
Et dixit ad me: Dániel vir desideriórum, intéllige verba, quæ ego loquor ad te, et sta in gradu tuo: nunc enim sum missus ad te. Cumque dixísset mihi sermónem istum, steti tremens. I rzekł do mnie: Danielu mężu pożądania, rozumiej słowa, które ja mówię do ciebie, a stań na nogach twoich: bom teraz posłań jest do ciebie. A gdy mi rzekł tę mowę, stanąłem drżąc.
12
Et ait ad me: Noli metúere Dániel: quia ex die primo, quo posuísti cor tuum ad intelligéndum ut te afflígeres in conspéctu Dei tui, exaudíta sunt verba tua: et ego veni propter sermónes tuos. I rzekł do mnie: Nie bój się Danielu: bo odednia pierwszego, któregoś podał serce twoje ku wyrozumieniu, abyś się dręczył przed obliczem Boga twego: wysłuchane są słowa twoje: a jam przyszedł dla mów twoich.
13
Princeps autem regni Persárum réstitit mihi vigínti et uno diébus: et ecce Míchael, unus de princípibus primis, venit in adiutórium meum, et ego remánsi ibi iuxta regem Persárum. Lecz książę królestwa Perskiego, przeciwiło mi się jeden i dwadzieścia dni: a oto Michael jeden z książąt przedniejszych przyszedł na pomoc moję, a jam tam został przy królu Perskim.
14
Veni autem ut docérem te quæ ventúra sunt pópulo tuo in novíssimis diébus, quóniam adhuc vísio in dies. A przyszedłem, abych cię nauczył co ma przyść na lud twój we dni ostateczne: bo jeszcze widzenie na dni.
15
Cumque loquerétur mihi huiuscémodi verbis, deiéci vultum meum ad terram, et tácui. A gdy mi mówił takiemi słowy, spuściłem oblicze moje ku ziemi, i milczałem.
16
Et ecce quasi similitúdo fílii hóminis tétigit lábia mea: et apériens os meum locútus sum, et dixi ad eum, qui stabat contra me: Dómine mi, in visióne tua dissolútæ sunt compáges meæ, et nihil in me remánsit vírium. A oto jakoby podobieństwo syna człowieczego dotknął się warg moich: i otworzywszy usta moje mówiłem, i rzekłem do tego, który stał przeciwko mnie: Panie mój, ujrzawszy cię rozstąpiły się stawy moje, a nie zostało we mnie nic siły.
17
Et quómodo póterit servus Dómini mei loqui cum Dómino meo? nihil enim in me remánsit vírium, sed et hálitus meus interclúditur. A jakoż będzie mógł sługa Pana mego mówić z Panem moim? bo nic we mnie sił nie zostało, ale i dech mój ustawa.
18
Rursum ergo tétigit me quasi vísio hóminis, et confortávit me, Zaś tedy dotknęło się mnie jako widzenie człowieka, i posilił mię,
19
et dixit: Noli timére vir desideriórum: pax tibi: confortáre, et esto robústus. Cumque loquerétur mecum, conválui, et dixi: Lóquere Dómine mi, quia confortásti me. I rzekł: Nie bój się mężu pożądania: Pokój tobie: zmocnij się, a bądź mocny. A gdy mówił zemną wziąłem siłę, i rzekłem: Mów Panie mój, boś mię posilił.
20
Et ait: Numquid scis quare vénerim ad te? et nunc revértar ut prœ́lier advérsum príncipem Persárum: cum ego egréderer, appáruit princeps Græcórum véniens. I rzekł: Wieszli przeczem przyszedł do ciebie? A teraz wrócę się, abych walczył przeciw książęciu Perskiemu, gdym ja wychodził ukazało się książę Greckie przychodzące.
21
Verúmtamen annuntiábo tibi quod expréssum est in scriptúra veritátis: et nemo est adiútor meus in ómnibus his, nisi Míchael princeps vester. Wszakże opowiem ci co jest wyrażono w piśmie prawdy, a żaden nie jest pomocnikiem moim w tem wszystkiem, jedno Michael książę wasze.
11
1
Ego autem ab anno primo Daríi Medi stabam ut confortarétur, et roborarétur. A ja od pierwszego roku Daryusza Meda stałem, aby był zmocnion i posilon.
2
Et nunc veritátem annuntiábo tibi. Ecce adhuc tres reges stabunt in Pérside, et quartus ditábitur ópibus nímiis super omnes: et cum invalúerit divítiis suis, concitábit omnes advérsum regnum Grǽciæ. A teraz prawdę oznajmię tobie. Oto jeszcze trzej królowie będą stać w Perskiej ziemi, a czwarty zbogaci się bogactwy zbytniemi nadewszystkie: a gdy się zmocni bogactwy swemi, pobudzi wszystkie na królestwo Greckie.
3
Surget vero rex fortis, et dominábitur potestáte multa, et fáciet quod placúerit ei. Lecz powstanie król mocny, i będzie panował panowaniem wielkiem, a czynić będzie co mu się podoba.
4
Et cum stéterit, conterétur regnum eius, et dividétur in quátuor ventos cæli: sed non in pósteros eius, neque secúndum poténtiam illíus, qua dominátus est: lacerábitur enim regnum eius étiam in extérnos, excéptis his. A gdy stanie, będzie skruszone królestwo jego, i będzie rozdzielone na cztery wiatry niebieskie, ale nie między potomki jego, ani według mocy jego, którą panował: bo będzie szarpane królestwo jego, też między obce, oprócz tych.
5
Et confortábitur rex austri: et de princípibus eius prævalébit super eum, et dominábitur ditióne: multa enim dominátio eius. I zmocni się król z południa, a z książąt jego przemoże go, i będzie panował panowaniem: bo wielkie panowanie jego.
6
Et post finem annórum fœderabúntur: filiáque regis austri véniet ad regem aquilónis fácere amicítiam, et non obtinébit fortitúdinem bráchii, nec stabit semen eius: et tradétur ipsa, et qui adduxérunt eam, adolescéntes eius, et qui confortábant eam in tempóribus. A po skończeniu lat uczynią z sobą przymierze: i córka króla z południa przyjedzie do króla północnego czynić przyjaźń, i nie o trzy ma siły ramienia, ani się ostoi nasienie jego: i będzie wydana sama, i którzy ją przyprowadzili młodzieńcy jej, i którzy ją zmacniali w czasiech.
7
Et stabit de gérmine radícum eius plantátio: et véniet cum exércitu, et ingrediétur provínciam regis aquilónis: et abutétur eis, et obtinébit. A stanie z latorośli korzenia jej szczepek, i przydzie z wojskiem a wnidzie do krainy króla północnego: i będzie czynił z nimi po swej wolej i otrzyma.
8
Insuper et deos eórum, et sculptília, vasa quoque pretiósa argénti et auri, captíva ducet in Ægýptum: ipse prævalébit advérsus regem aquilónis. Nadto i bogi ich, i ryciny, naczynia też drogie, srebra, i złota pobrane, zawiezie do Egiptu: ten przemoże króla północnego.
9
Et intrábit in regnum rex austri, et revertétur ad terram suam. I wjedzie w królestwo król z południa, i wróci się do ziemie swej.
10
Fílii autem eius provocabúntur, et congregábunt multitúdinem exercítuum plurimórum: et véniet próperans, et inúndans: et revertétur, et concitábitur, et congrediétur cum róbore eius. A synowie jego będą pobudzeni, i zbiorą mnóstwo wojsk wiela: i przyjedzie kwapiąc się a zalewając: i wróci się, i zapędzi się, i potka się z mocą jego.
11
Et provocátus rex austri egrediétur, et pugnábit advérsus regem aquilónis, et præparábit multitúdinem nímiam, et dábitur multitúdo in manu eius. I rozdrażniony król południowy wynidzie, a z królem północnym walczyć będzie, i nagotuje mnóstwo zbytnie, i będzie podane mnóstwo w ręce jego.
12
Et cápiet multitúdinem, et exaltábitur cor eius, et deíciet multa míllia, sed non prævalébit. I pojmą mnóstwo, a wywyższy się serce jego, i porazi wiele tysięcy, ale nie przemoże.
13
Convertétur enim rex aquilónis, et præparábit multitúdinem multo maiórem quam prius: et in fine témporum annorúmque véniet próperans cum exércitu magno, et ópibus nímiis. Bo się wróci król północny, i nagotuje mnóstwo daleko więtsze niż pierwej, a na końcu czasów i lat przyjdzie kwapiąc się z wojskiem wielkiem, i z bogactwy zbytniemi.
14
Et in tempóribus illis multi consúrgent advérsus regem austri: fílii quoque prævaricatórum pópuli tui extolléntur ut ímpleant visiónem, et córruent. A onych czasów mnodzy powstaną przeciw królowi południowemu, synowie też przestępników ludu twego podniosą się, aby wypełnili widzenie, i upadną.
15
Et véniet rex aquilónis, et comportábit ággerem, et cápiet urbes munitíssimas: et bráchia austri non sustinébunt, et consúrgent elécti eius ad resisténdum, et non erit fortitúdo. I przyjdzie król północny, i usypie wał, i weźmie miasta barzo obronne, a ramiona południowe nie zniosą, i powstaną wybrani jego, aby się oparli, a nie będzie siły.
16
Et fáciet véniens super eum iuxta plácitum suum, et non erit qui stet contra fáciem eius: et stabit in terra ínclyta, et consumétur in manu eius. A uczyni przyszedłszy nań według upodobania swego, a nie będzie ktoby stał przeciw obliczu jego: i będzie stał w zacnej ziemi, i będzie zniszczona w ręce jego.
17
Et ponet fáciem suam ut véniat ad tenéndum univérsum regnum eius, et recta fáciet cum eo: et fíliam feminárum dabit ei, ut evértat illud: et non stabit, nec illíus erit. I położy oblicze swoje, żeby przyszedł ku otrzymaniu wszystkiego królestwa jego, i uczyni z nimi porównania: i córkę z białychgłów da mu, aby je wywrócił: ale się nie ostoi, ani go będzie.
18
Et convértet fáciem suam ad ínsulas, et cápiet multas: et cessáre fáciet príncipem oppróbrii sui, et oppróbrium eius convertétur in eum. A obróci oblicze swe ku wyspom, i weźmie ich wiele: i uczyni, że przestanie hetman urągania swego, urąganie jego obróci się nań.
19
Et convértet fáciem suam ad impérium terræ suæ, et impínget, et córruet, et non inveniétur. I obróci oblicze swe ku państwu ziemie swej, i potknie się i upadnie, a nie najdzie się.
20
Et stabit in loco eius vilíssimus, et indígnus decóre régio: et in paucis diébus conterétur, non in furóre, nec in prœ́lio. I stanie na miejscu jego napodlejszy, i niegodny dostojeństwa królewskiego: a za mało dni start będzie, nie w zapalczywości ani w bitwie.
21
Et stabit in loco eius despéctus, et non tribuétur ei honor régius: et véniet clam, et obtinébit regnum in frauduléntia. I stanie na miejscu jego wzgardzony, a nie dadzą mu czci królewskiej: i przyjdzie potajemnie, i otrzyma królestwo zdradą.
22
Et bráchia pugnántis expugnabúntur a fácie eius, et conteréntur: ínsuper et dux fœ́deris. A ramiona wojującego będą zwalczone od oblicza jego, i starte będą: nadto i wódz przymierza.
23
Et post amicítias, cum eo fáciet dolum: et ascéndet, et superábit in módico pópulo. A po przyjacielstwie, uczyni zdradę, i przyciągnie, a zwycięży małym ludem.
24
Et abundántes, et úberes urbes ingrediétur: et fáciet quæ non fecérunt patres eius, et patres patrum eius: rapínas, et prædam, et divítias eórum dissipábit, et contra firmíssimas cogitatiónes iníbit: et hoc usque ad tempus. I do obfitych a bogatych miast wnidzie: i uczyni czego nie czynili ojcowie jego, i ojcowie ojców jego: wydartki, i korzyści, i bogactwa ich rozproszy, a przeciw namocniejszym myślić będzie: a to aż do czasu.
25
Et concitábitur fortitúdo eius, et cor eius advérsum regem austri in exércitu magno: et rex austri provocábitur ad bellum multis auxíliis, et fórtibus nimis: et non stabunt, quia iníbunt advérsus eum consília. I wzbudzi się siła jego, i serce jego przeciw królowi południowemu z wojskiem wielkiem, a król południowy, pobudzon będzie ku bitwie z wielkimi pomocami, i mocnemi barzo: lecz się nie ostoją, bo umyślą nań radę.
26
Et comedéntes panem cum eo, cónterent illum, exercitúsque eius opprimétur: et cadent interfécti plúrimi. A ci którzy z nim chleb jedzą, zetrą go, wojsko też jego zatłumione będzie: i polezę zabitych barzo wiele.
27
Duórum quoque regum cor erit ut malefáciant, et ad mensam unam mendácium loquéntur: et non profícient, quia adhuc finis in áliud tempus. Dwu też królów serce będzie, aby źle czynili, a u stołu jednego kłamstwo mówić będą, i nie zdarzy się im: bo jeszcze koniec na inny czas.
28
Et revertétur in terram suam cum ópibus multis: et cor eius advérsum testaméntum sanctum, et fáciet, et revertétur in terram suam. I wróci się do ziemie swej z wielkimi bogactwy: a serce jego przeciw przymierzu świętemu, i uczyni, a wróci się do ziemie swej.
29
Statúto témpore revertétur, et véniet ad austrum: et non erit prióri símile novíssimum. Zamierzonego czasu wróci się, a przyjdzie na południe: a nie będzie pierwszemu podobne ostateczne.
30
Et vénient super eum triéres, et Románi: et percutiétur, et revertétur, et indignábitur contra testaméntum sanctuárii, et fáciet: revertetúrque, et cogitábit advérsum eos, qui dereliquérunt testaméntum sanctuárii. Przyjdą też nań Galery i Rzymianie, i porażon będzie, a wróci się, i rozgniewa się przeciwko przymierzu świątynie, i uczyni: i wróci się i będzie myślił przeciwko tym, którzy opuścili przymierze świątynie.
31
Et bráchia ex eo stabunt, et pólluent sanctuárium fortitúdinis, et áuferent iuge sacrifícium: et dabunt abominatiónem in desolatiónem. I ramiona od niego stać będą, i zgwałcą świątynią mocy, i odejmą ustawiczną ofiarę, a dadzą obrzydłość na spustoszenie.
32
Et ímpii in testaméntum simulábunt fraudulénter: pópulus autem sciens Deum suum, obtinébit, et fáciet. A niezbożni przeciw przymierzu zmyślać będą zdradliwie: lecz lud znający Boga swego otrzyma i uczyni.
33
Et docti in pópulo docébunt plúrimos: et ruent in gládio, et in flamma, et in captivitáte, et in rapína diérum. A uczeni między ludem, będą nauczać wielu: i polęgą od miecza i od ognia, i od pojmania, i od łupienia dni.
34
Cumque corrúerint, sublevabúntur auxílio párvulo: et applicabúntur eis plúrimi fraudulénter. A gdy upadną, wspomożeni będą pomocą maluczką: i przyłącza się do nich mnodzy zdradliwie.
35
Et de erudítis ruent, ut confléntur, et eligántur, et dealbéntur usque ad tempus præfinítum: quia adhuc áliud tempus erit. I z uczonych upadną, aby byli wypławieni, i wybrani, i wybieleni, aż do czasu zamierzonego: bo jeszcze inny czas będzie:
36
Et fáciet iuxta voluntátem suam rex, et elevábitur, et magnificábitur advérsus omnem deum: et advérsus Deum deórum loquétur magnífica, et dirigétur, donec compleátur iracúndia: perpetráta quippe est definítio. A król będzie czynił według wolej swojej, i podniesie się i rozwielmoży się przeciw każdemu Bogu, i przeciw Bogu bogów będzie mówił wielmożne rzeczy: i zdarzy się mu, aż się dokona gniew: bo już wyszła sententia.
37
Et Deum patrum suórum non reputábit: et erit in concupiscéntiis feminárum, nec quemquam deórum curábit, quia advérsum univérsa consúrget. A Boga ojców swoich nie będzie miał nizacz: i będzie w pożądliwościach niewiast: ani będzie dbał na żadnego Boga: bo przeciw wszemu powstanie.
38
Deum autem Maózim in loco suo venerábitur: et Deum, quem ignoravérunt patres eius, colet auro, et argénto, et lápide pretióso, rebúsque pretiósis. Lecz Boga Maozim na miejscu swojem chwalić będzie, a Boga, którego nie znali ojcowie jego, będzie czcił, złotem, i srebrem, i drogim kamieniem, i rzeczami kosztownemi.
39
Et fáciet ut múniat Maózim cum deo aliéno, quem cognóvit, et multiplicábit glóriam, et dabit eis potestátem in multis, et terram dívidet gratuíto. I uczynił, że obwaruje Maozim z bogiem cudzym, którego poznał, i rozmnoży sławę, i da im moc w wielu rzeczach, i ziemię podzieli darmo.
40
Et in témpore præfiníto prœliábitur advérsus eum rex austri, et quasi tempéstas véniet contra illum rex aquilónis in cúrribus, et in equítibus, et in classe magna, et ingrediétur terras, et cónteret, et pertránsiet. A czasu zamierzonego będzie przeciwko niemu walczył król południowy, a jako burza przydzie nań król północny, z wozy i z jezdnemi, i z okrętami mnogimi: a wnidzie w ziemie, i zetrze, i przejdzie.
41
Et introíbit in terram gloriósam, et multæ córruent: hæ autem solæ salvabúntur de manu eius, Edom, et Moab, et princípium filiórum Ammon. I wnidzie do ziemie chwalebnej, a wiele upadnie. Lecz te same ujdą, ręki jego, Edom i Moab, a początek synów Ammon.
42
Et mittet manum suam in terras: et terra Ægýpti non effúgiet. I pośle rękę swoję na ziemię: i ziemia Egiptska nie wybiega się.
43
Et dominábitur thesaurórum auri, et argénti, et in ómnibus pretiósis Ægýpti: per Líbyam quoque, et Æthiópiam transíbit. I opanuje skarby złota i srebra, i wszystkie rzeczy kosztowne Egiptskie: przez Lybią też i Ethyopią przejdzie.
44
Et fama turbábit eum ab oriénte et ab aquilóne: et véniet in multitúdine magna ut cónterat et interfíciat plúrimos. I wieść od wschodu słońca i od północy zatrwoży go: i przyjdzie z mnóstwem wielkiem aby starł i pobił wielu.
45
Et figet tabernáculum suum Apádno inter mária, super montem ínclytum et sanctum: et véniet usque ad summitátem eius, et nemo auxiliábitur ei. I postawi namiot swój Apadno miedzy morzami, na górze zacnej i świętej, i przydzie aż na wierzch jej, a żaden mu nie dopomoże.
12
1
In témpore autem illo consúrget Míchael princeps magnus, qui stat pro fíliis pópuli tui: et véniet tempus quale non fuit ab eo ex quo gentes esse cœpérunt usque ad tempus illud. Et in témpore illo salvábitur pópulus tuus, omnis qui invéntus fúerit scriptus in libro. A czasu onego powstanie Michael książę wielki, który stoi za synmi ludu twego: i przydzie czas jaki nie był odtąd jako narody być poczęły aż do onego czasu. A czasu onego będzie wybawion lud twój: każdy kto będzie nalezion w księgach napisany:
2
Et multi de his, qui dórmiunt in terræ púlvere, evigilábunt: álii in vitam ætérnam, et álii in oppróbrium ut vídeant semper. A mnodzy z tych, którzy śpią w prochu ziemie ocucą się: jedni do żywota wiecznego, a drudzy na hańbę, aby widzieli zawżdy.
3
Qui autem docti fúerint, fulgébunt quasi splendor firmaménti: et qui ad iustítiam erúdiunt multos, quasi stellæ in perpétuas æternitátes. A którzy uczeni będą, świecić będą, jako światłość utwierdzenia: a którzy ku sprawiedliwości wprawują wielu, jako gwiazdy na wieki wieczne.
4
Tu autem Dániel, claude sermónes, et signa librum usque ad tempus statútum: plúrimi pertransíbunt, et múltiplex erit sciéntia. A ty Danielu zamkni mowy, i zapieczętuj księgi aż do czasu zamierzonego: mnodzy przyda, i będzie rozmaita umiejętność.
5
Et vidi ego Dániel, et ecce quasi duo álii stabant: unus hinc super ripam flúminis, et álius inde ex áltera ripa flúminis. I widziałem ja Daniel, a oto jakoby drudzy dwa stali: jeden ztąd na brzegu rzeki, a drugi z onąd na drugim brzegu rzeki.
6
Et dixi viro, qui erat indútus líneis, qui stabat super aquas flúminis: Usquequo finis horum mirabílium? I rzekłem mężowi, który był obleczony w płócienne szaty, który stał nad wodami rzeki: Dokądże koniec tych dziwów?
7
Et audívi virum, qui indútus erat líneis, qui stabat super aquas flúminis, cum elevásset déxteram et sinístram suam in cælum, et iurásset per vivéntem in ætérnum, quia in tempus, et témpora, et dimídium témporis. Et cum compléta fúerit dispérsio manus pópuli sancti, complebúntur univérsa hæc. I słyszałem męża, który był obleczony w płócienne szaty, który stał nad wodami rzeki, gdy podniósł prawicę i lewicę swą ku niebu, i przysiągł przez żywiącego na wieki, iż do czasu i czasów, i do połowice czasu. A gdy się dokona rozproszenie ręku ludu świętego, wypełni się wszystko to.
8
Et ego audívi, et non intelléxi. Et dixi: Dómine mi, quid erit post hæc? A jam słyszał, a nie rozumiałem: i rzekłem: Panie mój, co będzie potem?
9
Et ait: Vade Dániel, quia clausi sunt signatíque sermónes usque ad præfinítum tempus. I rzekł: Idź Danielu, bo zawarte są i zapieczętowane mowy aż do zamierzonego czasu.
10
Eligéntur, et dealbabúntur, et quasi ignis probabúntur multi: et ímpie agent ímpii, neque intélligent omnes ímpii, porro docti intélligent. Będą wybrani, i wybieleni, i jako ogień doświadczeni mnodzy: a niezbożni niezbożnie czynić będą, ani zrozumieją wszyscy niezbożnicy, ale uczeni zrozumieją.
11
Et a témpore cum ablátum fúerit iuge sacrifícium, et pósita fúerit abominátio in desolatiónem, dies mille ducénti nonagínta. A od czasu, gdy będzie odjęta ustawiczna ofiara, a postanowiona będzie obrzydłość na spustoszenie, dni tysiąc dwieście i dziewięćdziesiąt.
12
Beátus, qui exspéctat, et pérvenit usque ad dies mille trecéntos trigínta quinque. Błogosławiony, który czeka, i doszedł aż do dni tysiąc trzech set trzydzieści i piąci.
13
Tu autem vade ad præfinítum: et requiésces, et stabis in sorte tua in finem diérum. A ty idź do zamierzonego: a odpoczyniesz, i staniesz na losie twoim na końcu dni.
13
1
[Hucúsque Daniélem in hebrǽo volúmine légimus. Quæ sequúntur usque ad finem libri, de Theodotiónis editióne transláta sunt.] Et erat vir hábitans in Babylóne, et nomen eius Ióakim: I był mąż mieszkający w Babilonie, a imię jego Joakim.
2
et accépit uxórem nómine Susánnam, fíliam Helcíæ, pulchram nimis, et timéntem Deum: I pojął żonę imieniem Zuzannę, córkę Helcyasza barzo piękną i bojącą się Boga.
3
paréntes enim illíus, cum essent iusti, erudiérunt fíliam suam secúndum legem Móysi. Bo rodzice jej, będąc sprawiedliwi, wyćwiczyli córkę swą według zakonu Mojżeszowego.
4
Erat autem Ióakim dives valde, et erat ei pomárium vicínum dómui suæ: et ad ipsum confluébant Iudǽi, eo quod esset honorabílior ómnium. A Joakim był barzo bogaty, i miał sad podle domu swego, a do niego się Żydowie schodzili, iż był ze wszy­stkich napoczciwszy.
5
Et constitúti sunt de pópulo duo senes iúdices in illo anno, de quibus locútus est Dóminus: Quia egréssa est iníquitas de Babylóne a senióribus iudícibus, qui videbántur régere pópulum. A postanowieni są dwa starcy z ludu sędziami onego roku, o których Pan powiedział: Iż wyszła nieprawość z Babilonu od starszych sędziów, którzy siłę zdali, żeby lud rządzili.
6
Isti frequentábant domum Ióakim, et veniébant ad eos omnes, qui habébant iudícia. Ci często bywali w domu Joakimowym, i przychodzili do nich wszyscy, którzy mieli sądy.
7
Cum autem pópulus revertísset per merídiem, ingrediebátur Susánna, et deambulábat in pomário viri sui. A gdy się lud wracał w przypołudnie, wchodziła Zuzanna, i przechadzała się po sadu męża swego.
8
Et vidébant eam senes quotídie ingrediéntem, et deambulántem: et exarsérunt in concupiscéntiam eius: I widali ją starcy na każdy dzień wchodzącą i przechodzącą się: i zapalili się pożądliwością jej:
9
et evertérunt sensum suum, et declinavérunt óculos suos ut non vidérent cælum, neque recordaréntur iudiciórum iustórum. I wywrócili rozum swój, i odwrócili oczy swe, aby nie patrzyli w niebo, ani pamiętali na sądy sprawiedliwe.
10
Erant ergo ambo vulneráti amóre eius, nec indicavérunt sibi vicíssim dolórem suum: Byli tedy obadwa zranieni miłością jej, a jeden dru­giemu nie oznajmił bólu swego:
11
erubescébant enim indicáre sibi concupiscéntiam suam, voléntes concúmbere cum ea: Bo się wstydali jeden drugiemu oznajmić pożądliwości swej, chcąc z nią grzech popełnić:
12
et observábant quotídie sollicítius vidére eam. Dixítque alter ad álterum: I strzegli na każdy dzień tem pilniej, aby ją widzie­li. I rzekł jeden do drugiego:
13
Eámus domum, quia hora prándii est. Et egréssi, recessérunt a se. Pódźmy do domu, bo godzina obiadu jest, i wyszedłszy rozeszli się.
14
Cumque revertíssent, venérunt in unum: et sciscitántes ab ínvicem causam, conféssi sunt concupiscéntiam suam: et tunc in commúni statuérunt tempus, quando eam possent inveníre solam. A wróciwszy się przyszli na jedno miejsce: a pytając się jeden do drugiego przyczyny, wyznali pożądliwość swo­ję: a tedy społem postanowili czas, kiedyby ją same za­stać mogli.
15
Factum est autem, cum observárent diem aptum, ingréssa est aliquándo sicut heri et nudiustértius, cum duábus solis puéllis, voluítque lavári in pomário: æstus quippe erat: I przydało się, gdy pilnowali dnia sposobnego, we­szła niekiedy, jako wczora, i dziś trzeci dzień ze dwiema samemi dziewkami, i chciała się myć w sadzie: bo gorąco było:
16
et non erat ibi quisquam, præter duos senes abscónditos, et contemplántes eam. A nie był tam nikt oprócz dwu starców zatajonych, i przypatrujących się jej.
17
Dixit ergo puéllis: Afférte mihi óleum, et smígmata, et óstia pomárii cláudite, ut laver. Rzekła tedy dziewkom: Przynieście mi olejku, i my­dła, a drzwi u sadu zamknicie, abych się zmyła:
18
Et fecérunt sicut præcéperat: clauserúntque óstia pomárii, et egréssæ sunt per postícum ut afférrent quæ iússerat: nesciebántque senes intus esse abscónditos. I uczyniły tak jako była kazała: i zamknęły drzwi u sadu, i wyszły tyłem, aby przyniosły co była rozkaza­ła. A nie wiedziały, iż się tam byli skryli starcy.
19
Cum autem egréssæ essent puéllæ, surrexérunt duo senes, et accurrérunt ad eam, et dixérunt: A gdy wyszły dziewki, powstali dwa starcy, i przy­biegli do niej, i rzekli:
20
Ecce óstia pomárii clausa sunt, et nemo nos videt, et nos in concupiscéntia tui sumus: quam ob rem assentíre nobis, et commiscére nobíscum. Oto drzwi sadu są zamknione, a nikt nas nie widzi, a my w pożądliwości twojej jesteśmy: przetoż przyzwól nam, a śpi z nami.
21
Quod si nolúeris, dicémus contra te testimónium, quod fúerit tecum iúvenis, et ob hanc causam emíseris puéllas a te. A jeśli nie będziesz chciała, damy przeciw tobie świadectwo, że był z tobą młodzieniec, a żeś dla tego wy­puściła dziewki od siebie.
22
Ingémuit Susánna, et ait: Angústiæ sunt mihi úndique: si enim hoc égero, mors mihi est: si autem non égero, non effúgiam manus vestras. Westchnęła Zuzanna i rzekła: Ciasno na mię ze wsząd: bo jeśli to uczynię, śmierć mi jest: a jeśli nie uczynię, nie ujdę rąk waszych.
23
Sed mélius est mihi absque ópere incídere in manus vestras, quam peccáre in conspéctu Dómini. Ale mi lepiej bez uczynku, wpaść w ręce wasze: niźli zgrzeszyć przed obliczem Pańskiem.
24
Et exclamávit voce magna Susánna: exclamavérunt autem et senes advérsus eam. I zawołała głosem wielkim Zuzanna: zawołali też i starcowie przeciwko niej,
25
Et cucúrrit unus ad óstia pomárii, et apéruit. I bieżał jeden do drzwi sadu i otworzył. bieżeliśmy do nich, i widzieliśmy je mające sprawę z sobą.
26
Cum ergo audíssent clamórem fámuli domus in pomário, irruérunt per postícum ut vidérent quidnam esset. A czeladź domowa usłyszawszy wołanie w sadu, werwali się tyłem, chcąc widzieć coby to było.
27
Postquam autem senes locúti sunt, erubuérunt servi veheménter: quia numquam dictus fúerat sermo huiuscémodi de Susánna. Et facta est dies crástina. A gdy starcy powiedzieli, zawstydzili się słudzy barzo: bo nigdy nie była mówiona taka mowa o Zuzannie.
28
Cumque venísset pópulus ad Ióakim virum eius, venérunt et duo presbýteri, pleni iníqua cogitatióne advérsus Susánnam ut interfícerent eam. I było nazajutrz, gdy się lud zszedł do Joakima mę­ża jej, przyszli i dwa starcy, pełni myśli złościwej przeciw Zuzannie, aby ją stracili.
29
Et dixérunt coram pópulo: Míttite ad Susánnam fíliam Helcíæ uxórem Ióakim. Et statim misérunt. I rzekli przed ludem: Poślicie do Zuzanny córci Helcyaszowej żony Joakimowej, i wnet posłali.
30
Et venit cum paréntibus, et fíliis, et univérsis cognátis suis. I przyszła z rodzicmi i z synami, i ze wszystkimi krewnemi swemi.
31
Porro Susánna erat delicáta nimis, et pulchra spécie. A była Zuzanna subtelna i pięknego wejrzenia.
32
At iníqui illi iussérunt ut discooperirétur (erat enim coopérta), ut vel sic satiaréntur decóre eius. A oni złośliwi kazali ją odkryć, (bo była zakryta), żeby się przynajmniej tak nasycili piękności jej.
33
Flebant ígitur sui, et omnes qui nóverant eam. A tak płakali przyjaciele jej, i wszyscy, którzy ją znali.
34
Consurgéntes autem duo presbýteri in médio pópuli, posuérunt manus suas super caput eius. I powstawszy dwa starcy w pośród ludu, włożyli ręce swe na głowę jej.
35
Quæ flens suspéxit ad cælum: erat enim cor eius fidúciam habens in Dómino. Która płacząc wejrzała w niebo: bo serce jej było ufanie mające w Panu.
36
Et dixérunt presbýteri: Cum deambularémus in pomário soli, ingréssa est hæc cum duábus puéllis: et clausit óstia pomárii, et dimísit a se puéllas. I rzekli starcy: Gdyśmy się sami przechodzili w sadzie, weszła ta ze dwiema dziewkami: i zamknęła drzwi sadu, i odesłała dziewki od siebie.
37
Venítque ad eam adoléscens, qui erat abscónditus, et concúbuit cum ea. I przyszedł do niej młodzieniec, który się był skrył, i spał z nią.
38
Porro nos cum essémus in ángulo pomárii, vidéntes iniquitátem, cucúrrimus ad eos, et vídimus eos páriter commiscéri. A my, gdyśmy byli w kącie sadu, widząc nieprawość,
39
Et illum quidem non quívimus comprehéndere, quia fórtior nobis erat, et apértis óstiis exsilívit: A onegośmy pojmać nie mogli, iż był mocniejszy niźli my, a otworzywszy drzwi wyskoczył.
40
hanc autem cum apprehendissémus, interrogávimus, quisnam esset adoléscens, et nóluit indicáre nobis: huius rei testes sumus. Ale tę pojmawszy, pytaliśmy jej coby to był za mło­dzieniec, i nie chciała nam oznajmić.
41
Crédidit eis multitúdo quasi sénibus et iudícibus pópuli, et condemnavérunt eam ad mortem. Tej rzeczy jesteśmy świadkami. Uwierzyło im pospólstwo, jako starcom i sędziom ludu, i skazali ją na śmierć.
42
Exclamávit autem voce magna Susánna, et dixit: Deus ætérne, qui absconditórum es cógnitor, qui nosti ómnia ántequam fiant, A Zuzanna zawołała głosem wielkim, i rzekła: Boże wieczny, który znasz skryte rzeczy, który wiesz wszystko pierwej niźli się stanie,
43
tu scis quóniam falsum testimónium tulérunt contra me: et ecce mórior, cum nihil horum fécerim, quæ isti malitióse composuérunt advérsum me. Ty wiesz, że fałszywe świadectwo wydali przeciwko mnie: a oto umieram, gdyżem nie uczyniła nic z tych rze­czy, które ci na mię złośliwie zmyślili.
44
Exaudívit autem Dóminus vocem eius. I wysłuchał Pan głosu jej.
45
Cumque ducerétur ad mortem, suscitávit Dóminus spíritum sanctum púeri iunióris, cuius nomen Dániel: A gdy ją wiedziono na śmierć, wzbudził Pan ducha świętego pacholęcia młodego, któremu imię Daniel:
46
et exclamávit voce magna: Mundus ego sum a sánguine huius. I zawołał głosem wielkim: Czystym ja jest od krwie tej.
47
Et convérsus omnis pópulus ad eum, dixit: Quis est iste sermo, quem tu locútus es? I obróciwszy się wszystek lud do niego rzekł: Co to za mowa, którąś ty powiedział?
48
Qui cum staret in médio eórum, ait: Sic fátui fílii Israel, non iudicántes, neque quod verum est cognoscéntes, condemnástis fíliam Israel? Który gdy stanął w pośrodku ich, rzekł: tak szaleni synowie Izrael? nie rozsądziwszy, ani się prawdy dowie­dziawszy, skazaliście na śmierć córkę Izraelską?
49
Revertímini ad iudícium, quia falsum testimónium locúti sunt advérsus eam. Wróćcie się do sądu, bo fałszywe świadectwo mówili przeciwko niej.
50
Revérsus est ergo pópulus cum festinatióne, et dixérunt ei senes: Veni, et sede in médio nostrum, et índica nobis: quia tibi Deus dedit honórem senectútis. Wrócił się tedy lud z kwapliwością, i rzekli mu starszy: Pódź, siądź a w pośród nas, a ukaż nam: po­nieważ ci Bóg dał cześć starości.
51
Et dixit ad eos Dániel: Separáte illos ab ínvicem procul, et diiudicábo eos. I rzekł do nich Daniel: Rozłączcie je precz, jedne­go od drugiego, a będę ich sądził.
52
Cum ergo divísi essent alter ab áltero, vocávit unum de eis, et dixit ad eum: Inveteráte diérum malórum, nunc venérunt peccáta tua, quæ operabáris prius: Gdy tedy byli rozłączeni jeden od drugiego, zawo­łał jednego z nich, i rzekł do niego. Zastarzały we złych dniach, teraz przyszły grzechy twe, któreś czynił przed tem:
53
iúdicans iudícia iniústa, innocéntes ópprimens, et dimíttens nóxios, dicénte Dómino: Innocéntem et iustum non interfícies. Sądząc sądy niesprawiedliwe, tłumiąc niewinne, a wypuszczając winne: gdyż Pan mówi: Niewinnego i spra­wiedliwego nie będziesz zabijał.
54
Nunc ergo si vidísti eam, dic sub qua árbore víderis eos colloquéntes sibi. Qui ait: Sub schino. Teraz tedy, jeśliś ją widział, powiedz, pod którem drzewem widziałeś, je rozmawiające z sobą. Który rzekł: pod trzmielem.
55
Dixit autem Dániel: Recte mentítus es in caput tuum: ecce enim ángelus Dei, accépta senténtia ab eo, scindet te médium. I rzekł Daniel: Prawieś skłamał na głowę twoję: bo oto Anioł Boży wziąwszy od niego skazanie, rozetnie cię na poły.
56
Et, amóto eo, iussit veníre álium, et dixit ei: Semen Chánaan, et non Iuda, spécies decépit te, et concupiscéntia subvértit cor tuum: I odwiódłszy go, kazał przyść drugiemu: i rzekł mu: Nasienie Chanaan, a nie Judzkie, piękność cię uwiodła, i pożądliwość wywróciła serce twoje.
57
sic faciebátis filiábus Israel, et illæ timéntes loquebántur vobis: sed fília Iuda non sustínuit iniquitátem vestram. Takeście czynili córkom Izraelskim, a one bojąc się mówiły wam: ale córka Judzka nie ścierpiała niecnoty waszej.
58
Nunc ergo dic mihi, sub qua árbore comprehénderis eos loquéntes sibi. Qui ait: Sub prino. Teraz tedy powiedz mi, pod którem drzewem poj­małeś je mówiące z sobą? który rzekł: Pod jodłą.
59
Dixit autem ei Dániel: Recte mentítus es et tu in caput tuum: manet enim ángelus Dómini, gládium habens, ut secet te médium, et interfíciat vos. I rzekł mu Daniel: i tyś czyście skłamał na twą gło­wę, bo czeka Anioł Pański mający miecz, aby cię rozciął na poły, a zabił was.
60
Exclamávit ítaque omnis cœtus voce magna, et benedixérunt Deum, qui salvat sperántes in se. Tedy wszystko zgromadzenie zawołało głosem wiel­kim, i błogosławili Boga, który wybawia pokładające w nim nadzieję.
61
Et consurrexérunt advérsus duos presbýteros (convícerat enim eos Dániel ex ore suo falsum dixísse testimónium), fecerúntque eis sicut male égerant advérsus próximum, I powstali przeciw dwiema starcom (bo je był prze­konał Daniel z ust ich, iż fałszywe świadectwo dali) i uczy­nili im jako byli źle uczynili przeciw bliźniemu.
62
ut fácerent secúndum legem Móysi: et interfecérunt eos, et salvátus est sanguis innóxius in die illa. Aby uczynili według zakonu Mojżeszowego i zabi­li je, a krew niewinna dnia onego była wybawiona.
63
Helcías autem et uxor eius laudavérunt Deum pro fília sua Susánna cum Ióakim maríto eius, et cognátis ómnibus, quia non esset invénta in ea res turpis. A Helcyasz i żona jego chwalili Boga, za córkę swą Zuzannę z Joakimem mężem jej, i ze wszemi powinowatemi, że się nie nalazła w niej rzecz sprośna.
64
Dániel autem factus est magnus in conspéctu pópuli a die illa, et deínceps. A Daniel stał się wielki w oczach ludu, od onego dnia i na potem.
65
Et rex Astýages appósitus est ad patres suos, et suscépit Cyrus Perses regnum eius. A król Astyages przyłożon jest do ojców swoich, i przyjął Cyrus Persa królestwo.
14
1
Erat autem Dániel convíva regis, et honorátus super omnes amícos eius. A Daniel jadał z królem, i był we czci nad wszystkie przyjacioły jego.
2
Erat quoque idólum apud Babylónios nómine Bel: et impendebántur in eo per dies síngulos símilæ ártabæ duódecim, et oves quadragínta, viníque ámphoræ sex. Był też bałwan u Babilończyków imieniem Bel: a wydawano nań na każdy dzień dwanaście czwiercień białej mąki, i czterdzieści owiec, i sześć bareł wina.
3
Rex quoque colébat eum, et ibat per síngulos dies adoráre eum: porro Dániel adorábat Deum suum. Dixítque ei rex: Quare non adóras Bel? Król też chwalił go, i chodził na każdy dzień kła­niać się mu: ale Daniel chwalił Boga swego. I rzekł mu król: Przecz nie chwalisz Bela?
4
Qui respóndens ait ei: Quia non colo idóla manufácta, sed vivéntem Deum, qui creávit cælum, et terram, et habet potestátem omnis carnis. Który odpowiadając, rzekł mu: Iż nie chwalę bał­wanów ręką uczynionych, ale Boga żywiącego, który stwo­rzył niebo i ziemię, i ma moc nad wszelkiem ciałem.
5
Et dixit rex ad eum: Non vidétur tibi esse Bel vivens Deus? an non vides quanta cómedat et bibat quotídie? I rzekł król do niego: nie zda się tobie Bel być Bo­giem żywiącym? A za nie widzisz jako wiele jada i pija na każdy dzień?
6
Et ait Dániel arrídens: Ne erres rex: iste enim intrínsecus lúteus est, et forínsecus ǽreus, neque comédit aliquándo. I rzekł Daniel, uśmiechnąwszy się: Nie myl się królu: Bo ten wewnątrz jest gliniany, a zwierzchu miedziany, a nie jada nigdy.
7
Et irátus rex vocávit sacerdótes eius, et ait eis: Nisi dixéritis mihi, quis est qui cómedat impénsas has, moriémini. I rozgniewawszy się król, przyzwał ministrów jego, i rzekł im: Jeśli mi nie powiecie, kto jest co jada te nakła­dy, pomrzecie.
8
Si autem ostendéritis quóniam Bel cómedat hæc, moriétur Dániel, quia blasphemávit in Bel. Et dixit Dániel regi: Fiat iuxta verbum tuum. A jeśli pokażecie iż to Bel jada, umrze Daniel, iż bluźnił przeciw Belowi. I rzekł Daniel królowi: Niech tak będzie według słowa twego.
9
Erant autem sacerdótes Bel septuagínta, excéptis uxóribus, et párvulis, et fíliis. Et venit rex cum Daniéle in templum Bel. A było ministrów Belowych siedmdziesiąt, oprócz żon i dzieci i synów. I przyszedł król z Danielem do zboru Bel.
10
Et dixérunt sacerdótes Bel: Ecce nos egrédimur foras: et tu rex pone escas, et vinum misce, et claude óstium, et signa ánnulo tuo: I rzekli ministrowie Belowi: Oto my wychodzimy precz, a ty królu połóż potrawy, i nalej wina: a zamkni drzwi, i zapieczętuj sygnetem twoim:
11
et cum ingréssus fúeris mane, nisi invéneris ómnia comésta a Bel, morte moriémur, vel Dániel qui mentítus est advérsum nos. A gdy wnidziesz rano, jeśli nie najdziesz, że wszyst­ko Bel pojadł, śmiercią pomrzemy, abo więc Daniel, któ­ry kłamał przeciwko nam.
12
Contemnébant autem, quia fécerant sub mensa abscónditum intróitum, et per illum ingrediebántur semper, et devorábant ea. A niedbali bo byli uczynili tajemne wejście pod stołem, i przez nie zawżdy wchodzili, a ono pożerali.
13
Factum est ígitur postquam egréssi sunt illi, rex pósuit cibos ante Bel: præcépit Dániel púeris suis, et attulérunt cínerem, et cribrávit per totum templum coram rege: et egréssi clausérunt óstium, et signántes ánnulo regis abiérunt. Stało się tedy, gdy oni wyszli, król postawił po­trawy przed Belem: Daniel rozkazał sługom swym i przy­nieśli popiołu, i przesiał po wszystkim zborze przed królem: i wyszedłszy zamknęli drzwi, a zapieczętowawszy sygne­tem królewskim, odeszli.
14
Sacerdótes autem ingréssi sunt nocte iuxta consuetúdinem suam, et uxóres, et fílii eórum: et comedérunt ómnia, et bibérunt. Tedy ministrowie weszli w nocy wedle zwyczaju swego, i żony, i synowie ich: i wszystko zjedli i spili.
15
Surréxit autem rex primo dilúculo, et Dániel cum eo. A król wstał rano, i Daniel z nim:
16
Et ait rex: Salváne sunt signácula, Dániel? Qui respóndit: Salva, rex. I rzekł król: Całeli są pieczęci Danielu? który odpowiedział: Całe królu.
17
Statímque cum aperuísset óstium, intúitus rex mensam, exclamávit voce magna: Magnus es Bel, et non est apud te dolus quisquam. A zaraz gdy drzwi otworzył, pojrzawszy król na stół, zawołał głosem wielkim: Wielkiś jest Belu, a niemasz u ciebie żadnej zdrady.
18
Et risit Dániel, et ténuit regem ne ingrederétur intro: et dixit: Ecce paviméntum, animadvérte cuius vestígia sint hæc. I rośmiał się Daniel: i zadzierżał króla, aby nie wchodził wewnątrz: I rzekł: Oto tło, obacz czyje to są stopy.
19
Et dixit rex: Vídeo vestígia virórum, et mulíerum, et infántium. Et irátus est rex. I rzekł król: Widzę stopy mężów, i niewiast, i dzieci. I rozgniewał się król.
20
Tunc apprehéndit sacerdótes, et uxóres, et fílios eórum: et ostendérunt ei abscóndita ostíola, per quæ ingrediebántur, et consumébant quæ erant super mensam. Tedy pojmał ministry, i żony, i syny ich, i ukazali mu skryte drzwiczki, któremi wchodzili, i zjadali to co bywało na stole.
21
Occídit ergo illos rex, et trádidit Bel in potestátem Daniélis: qui subvértit eum, et templum eius. A tak pomordował je król, i dał Bela w moc Danie­lowi: który go wywrócił i zbór jego.
22
Et erat draco magnus in loco illo, et colébant eum Babylónii. I był smok wielki na onem miejscu, i chwalili go Babilończycy.
23
Et dixit rex Daniéli: Ecce nunc non potes dícere quia iste non sit Deus vivens: adóra ergo eum. I rzekł król Danielowi: Oto teraz rzec nie możesz, żeby ten nie był Bóg żyjący: Przetoż kłaniaj się mu.
24
Dixítque Dániel: Dóminum Deum meum adóro, quia ipse est Deus vivens: iste autem non est Deus vivens. Ale Daniel rzekł: Panu Bogu memu się kłaniam: bo on jest Bóg żywiący, a ten nie jest Bóg żywiący.
25
Tu autem rex da mihi potestátem, et interfíciam dracónem absque gládio et fuste. Et ait rex: Do tibi. Ale ty królu daj mi moc, a zabiję smoka bez miecza i kija. I rzekł król. Dajęć.
26
Tulit ergo Dániel picem, et ádipem, et pilos, et coxit páriter: fecítque massas, et dedit in os dracónis, et dirúptus est draco. Et dixit: Ecce quem colebátis. Wziął tedy Daniel smoły, i sadła, i sierci, i zwarzył je społu: A naczynił sztuk, i dał w gębę smokowi, i roz­puki się smok. I rzekł: Oto kogoście chwalili.
27
Quod cum audíssent Babylónii, indignáti sunt veheménter: et congregáti advérsum regem, dixérunt: Iudǽus factus est rex: Bel destrúxit, dracónem interfécit, et sacerdótes occídit. Co usłyszawszy Babilończycy, rozgniewali się barzo: a zebrawszy się na króla, rzekli: Król się stał Żydem. Bela zepsował, smoka zabił, i ministry pomordował.
28
Et dixérunt cum veníssent ad regem: Trade nobis Daniélem, alióquin interficiémus te, et domum tuam. A gdy przyszli do króla, rzekli: Wydaj nam Danie­la: bo inaczej, zabijemy cię, i dom twój.
29
Vidit ergo rex quod irrúerent in eum veheménter: et necessitáte compúlsus, trádidit eis Daniélem. Widząc tedy król, że gwałtownie nań nalegali: gwałtem przymuszony, wydał im Daniela.
30
Qui misérunt eum in lacum leónum, et erat ibi diébus sex. Którzy go wrzucili w dół lwi, i był tam przez sześć dni.
31
Porro in lacu erant leónes septem, et dabántur eis duo córpora quotídie, et duæ oves: et tunc non data sunt eis, ut devorárent Daniélem. A w dole było lwów siedm, i dawano im na każdy dzień dwoje ciała, i dwie owcy: a na ten czas nie dano im, aby pożarli Daniela.
32
Erat autem Hábacuc prophéta in Iudǽa, et ipse cóxerat pulméntum, et intríverat panes in alvéolo: et ibat in campum ut ferret messóribus. A był Habakuk prorok w Judzkiej ziemi, a on był uwarzył potrawę i nadrobił był chleba na misę, i szedł na pole, aby zaniósł żeńcom.
33
Dixítque ángelus Dómini ad Hábacuc: Fer prándium, quod habes, in Babylónem Daniéli, qui est in lacu leónum. I rzekł Anioł pański do Habakuka: Zanieś obiad który masz, do Babilonu Danielowi, który jest w lwim dole.
34
Et dixit Hábacuc: Dómine, Babylónem non vidi, et lacum néscio. I rzekł Habakuk: Panie, Babilonum nie widział, a o dole nie wiem.
35
Et apprehéndit eum ángelus Dómini in vértice eius, et portávit eum capíllo cápitis sui, posuítque eum in Babylóne supra lacum in ímpetu spíritus sui. I ujął go anioł pański za wierzch głowy, a niósł go za włos głowy jego, i postawił go w Babilonie nad dołem w pędzie ducha swego.
36
Et clamávit Hábacuc, dicens: Dániel serve Dei, tolle prándium, quod misit tibi Deus. I zawołał Habakuk, mówiąc: Danielu sługo Boży, weźmi obiad, któryć Bóg posłał.
37
Et ait Dániel: Recordátus es mei Deus, et non dereliquísti diligéntes te. I rzekł Daniel: Wspomniałeś na mię Boże, a nieopuściłeś tych, którzy cię miłują.
38
Surgénsque Dániel comédit. Porro ángelus Dómini restítuit Hábacuc conféstim in loco suo. I wstawszy Daniel, jadł. A anioł pański natych­miast postawił zaś Habakuka na miejscu jego.
39
Venit ergo rex die séptimo ut lugéret Daniélem: et venit ad lacum, et introspéxit, et ecce Dániel sedens in médio leónum. Przyszedł tedy król dnia siódmego, aby płakał Da­niela: i przyszedł do dołu, i wejrzał weń: a oto Daniel sie­dzący między lwami.
40
Et exclamávit voce magna rex, dicens: Magnus es Dómine Deus Daniélis. Et extráxit eum de lacu leónum. I zawołał król głosem wielkim rzekąc: Wielkiś jest Panie Boże Danielów. I wyciągnął go z dołu lwiego.
41
Porro illos, qui perditiónis eius causa fúerant, intromísit in lacum, et devoráti sunt in moménto coram eo. A one, którzy byli przyczyną zatracenia jego wrzucił w dół, i pożarci są we mgnieniu oka przed nim.
42
Tunc rex ait: Páveant omnes habitántes in univérsa terra Deum Daniélis: quia ipse est salvátor, fáciens signa, et mirabília in terra: qui liberávit Daniélem de lacu leónum. Tedy król rzekł: wszyscy mieszkający po wszej ziemi niech się boją Boga Danielowego: bo on jest zbawiciel, czyniący znaki i cuda na ziemi: który wybawił Daniela z dołu lwiego.