Biblia Sacra

Liber II Machabæorum Księga II Machabejska
1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 6 – 7 – 8 – 9 – 10 – 11 – 12 – 13 – 14 – 15
1
1
Frátribus, qui sunt per Ægýptum Iudǽis, salútem dicunt fratres, qui sunt in Ierosólymis Iudǽi, et qui in regióne Iudǽæ, et pacem bonam. Braciej, którzy są w Egiptcie Żydom zdrowia życzą, bracia, którzy są w Jeruzalem Żydzi, i którzy w krainie Żydowskiej ziemie, i pokoju dobrego.
2
Benefáciat vobis Deus, et memínerit testaménti sui, quod locútus est ad Abraham, et Isaac, et Iacob servórum suórum fidélium: Niech wam Bóg dobrze czyni, a niech pomni na przy­mierze swe, które mówił do Abrahama, i Izaaka, i Jakóba, sług swoich wiernych.
3
et det vobis cor ómnibus ut colátis eum, et faciátis eius voluntátem, corde magno et ánimo volénti. A niech wam wszystkich da serce, abyście go chwali­li, a wole jego czynili sercem wielkiem, i umysłem chętliwym.
4
Adapériat cor vestrum in lege sua, et in præcéptis suis, et fáciat pacem. Niech otworzy serca wasze w zakonie swym i przy­kazaniu swem, a niech uczyni pokój.
5
Exáudiat oratiónes vestras, et reconciliétur vobis, nec vos déserat in témpore malo. Niech wysłucha modlitwy wasze, a niech was w łaskę przyjmie, ani was niech nie opuszcza czasu złego.
6
Et nunc hic sumus orántes pro vobis. A teraz tu jesteśmy modląc się za wami.
7
Regnánte Demétrio, anno centésimo sexagésimo nono, nos Iudǽi scrípsimus vobis in tribulatióne, et ímpetu, qui supervénit nobis in istis annis, ex quo recéssit Iason a sancta terra, et a regno. Za królowania Demetriusa roku setnego sześćdzie­siątego i dziewiątego, my Żydowie pisaliśmy do was w utrapieniu, i gwałcie, który przypadł na nas po te lata, jakoż odstąpił Jason do ziemie świętej i od królestwa.
8
Portam succendérunt, et effudérunt sánguinem innocéntem: et orávimus ad Dóminum, et exaudíti sumus, et obtúlimus sacrifícium, et similáginem, et accéndimus lucérnas, et proposúimus panes. Bramę spalili, i krew niewinną wylali: i modliliśmy się do Pana, a wysłuchani jesteśmy, i ofiarowaliśmy ofiarę, i czystą mąkę, i zapaliliśmy lampy, i wyłożyliśmy chle­by.
9
Et nunc frequentáte dies scenopégiæ mensis Casleu. A teraz obchodźcie dni uroczyste Kuczek miesiąca Kasleu.
10
Anno centésimo octogésimo octávo, pópulus, qui est Ierosólymis, et in Iudǽa, senatúsque et Iudas, Aristóbolo magístro Ptolemǽi regis, qui est de génere christórum sacerdótum, et his, qui in Ægýpto sunt Iudǽis, salútem, et sanitátem. Roku setnego ośmdziesiątego ósmego, lud który jest w Jeruzalem, i w Żydowskiej ziemi, i Senat, i Judas Aristobulowi Ptolemeusa króla mistrzowi, który poszedł z naro­du pomazanych kapłanów, i tym, którzy są w Egiptcie Żydom, zbawienia i zdrowia.
11
De magnis perículis a Deo liberáti, magnífice grátias ágimus ipsi, útpote qui advérsus talem regem dimicávimus. Z wielkich niebezpieczeństw od Boga wybawieni, wielce mu dziękujemy, jako ci, którzyśmy przeciw takie­mu królowi walczyli.
12
Ipse enim ebullíre fecit de Pérside eos, qui pugnavérunt contra nos, et sanctam civitátem. Abowiem on uczynił, że się wysypali z Persjej ci, którzy walczyli przeciwko nam, i miastu swemu.
13
Nam cum in Pérside esset dux ipse, et cum ipso imménsus exércitus, cécidit in templo Nanéæ, consílio decéptus sacerdótum Nanéæ. Bo gdy w Persjej był sam hetmanem, i z nim woj­sko niezliczone, poległ we zborze Nanejej, radą ministrów Nanejej oszukany.
14
Etenim cum ea habitatúrus venit ad locum Antíochus, et amíci eius, et ut accíperet pecúnias multas dotis nómine. Abowiem Antioch, chcąc z nią mieszkać, przyjechał na miejsce i przyjaciele jego, i aby wziął wiele pieniędzy w posagu.
15
Cumque proposuíssent eas sacerdótes Nanéæ, et ipse cum paucis ingréssus esset intra ámbitum fani, clausérunt templum, Które, gdy ministrowie Nanejej położyli, a onzkilkiem osób wszedł do zboru, zamknęli zbór,
16
cum intrásset Antíochus: apertóque occúlto áditu templi, mitténtes lápides percussérunt ducem, et eos qui cum eo erant: et divisérunt membrátim, et capítibus amputátis foras proiecérunt. Gdy wszedł Antioch: i otworzywszy węszcie skryte zboru: ciskając kamieńmi zabili hetmana, i te, którzy z mm byli: i rozsiekali je na sztuki, i poucinawszy głowy precz wyrzucili.
17
Per ómnia benedíctus Deus, qui trádidit ímpios. Za wszystko błogosławiony Bóg, który bezbożniki wydał.
18
Factúri ígitur quinta et vigésima die mensis Casleu purificatiónem templi, necessárium dúximus significáre vobis: ut et vos quoque agátis diem scenopégiæ, et diem ignis, qui datus est quando Nehemías ædificáto templo et altári óbtulit sacrifícia. A przetoż mając uczynić dwudziestego i piątego dnia miesiąca Kasleu, oczyścienie kościoła, zdało się nam za rzecz potrzebną oznajmić wam: abyście też i wy ob­chodzili dzień Kuczek, i dzień ognia, który dany jest kiedy Neemiasz zbudowawszy kościół, i ołtarz, ofiarował ofiary.
19
Nam cum in Pérsidem duceréntur patres nostri, sacerdótes, qui tunc cultóres Dei erant, accéptum ignem de altári occúlte abscondérunt in valle, ubi erat púteus altus, et siccus, et in eo contutáti sunt eum, ita ut ómnibus ignótus esset locus. Bo gdy ojcowie naszy byli wiedzieni do Persjej, kapłani, którzy na ten czas bogochwalcy byli, wziąwszy ogień z ołtarza, skryli potajemnie w dolinie, gdzie była studnia głęboka a sucha, i w niej ji obwarowali tak, iż wszystkim nie wiadome było miejsce.
20
Cum autem præteríssent anni multi, et plácuit Deo ut mitterétur Nehemías a rege Pérsidis: nepótes sacerdótum illórum, qui abscónderant, misit ad requiréndum ignem: et sicut narravérunt nobis, non invenérunt ignem, sed aquam crassam. Lecz gdy wyszło wiele lat, a podobało się Bogu, aby był posłań Neemiasz od króla Perskiego: wnuki kapłanów onych, którzy byli skryli, posłał, aby szukali ognia, a jako nam powiadali, nie naleźli ognia, ale wodę gęstą.
21
Et iussit eos hauríre, et afférre sibi: et sacrifícia, quæ impósita erant, iussit sacérdos Nehemías aspérgi ipsa aqua: et ligna, et quæ erant superpósita. I rozkazał im czerpać i przynieść do siebie, a ofiary, które nałożone były, rozkazał kapłan Neemiasz pokropić tą wodą, i drwa co było nałożono.
22
Utque hoc factum est, et tempus áffuit quo sol refúlsit, qui prius erat in núbilo, accénsus est ignis magnus, ita ut omnes miraréntur. Co gdy uczyniono, a czas przyszedł, którego się słońce rozświeciło, które pierwej było za obłoki, zapalił się ogień wielki, tak, iż się wszyscy zdziwili.
23
Oratiónem autem faciébant omnes sacerdótes, dum consummarétur sacrifícium, Iónatha inchoánte, céteris autem respondéntibus. A modlitwę czynili wszyscy kapłani, gdy się ofiara od prawo wała, gdy Jonathas zaczynał, a drudzy odpowia­dali.
24
Et Nehemíæ erat orátio hunc habens modum: Dómine Deus ómnium creátor, terríbilis, et fortis, iustus, et miséricors, qui solus es bonus rex, A modlitwa Neemiaszowa na ten kształt była, Panie Boże wszystkich stworzycielu, straszliwy i mocny, sprawiedliwy i miłosierny, który jesteś sam dobry król,
25
solus præstans, solus iustus, et omnípotens, et ætérnus, qui líberas Israel de omni malo, qui fecísti patres eléctos, et sanctificásti eos: Sam szczodrobliwy, sam sprawiedliwy, i wszechmo­cny, i wieczny: który wybawiasz Izraela ze wszego złego: któryś uczynił ojce wybrane, i poświęciłeś je.
26
áccipe sacrifícium pro univérso pópulo tuo Israel, et custódi partem tuam, et sanctífica. Przyjmiż ofiarę za wszystek lud twój izraelski, a zachowaj cząstkę twą, i poświęć.
27
Cóngrega dispersiónem nostram, líbera eos, qui sérviunt géntibus, et contémptos et abominátos réspice: ut sciant gentes quia tu es Deus noster. Zgromadź rozproszenie nasze, wybaw tych, którzy są w niewoli u pogan, a wejrzy na wzgardzone i obrzydzo­ne, aby poznali pogani, żeś ty jest Bóg nasz.
28
Afflíge oppriméntes nos, et contuméliam faciéntes in supérbia. Utrap te, którzy nas uciskają, i którzy nam w hardości krzywdę czynią.
29
Constítue pópulum tuum in loco sancto tuo, sicut dixit Móyses. Postanów lud twój na miejscu świętem twojem, ja­ko Mojżesz powiedział.
30
Sacerdótes autem psallébant hymnos, úsquequo consúmptum esset sacrifícium. A kapłani śpiewali hymny, aż się ofiara dokonała.
31
Cum autem consúmptum esset sacrifícium, ex resídua aqua Nehemías iussit lápides maióres perfúndi. A gdy się ofiara dokonała, kazał Neemiasz osta­tkiem wody polać większe kamienie.
32
Quod ut factum est, ex eis flamma accénsa est: sed ex lúmine quod refúlsit ab altári, consúmpta est. Co gdy uczyniono, zapalił się z nich płomień, ale od jasności, która się łskniala od ołtarza zgasnął.
33
Ut vero manifestáta est res, renuntiátum est regi Persárum quod in loco, in quo ignem abscónderant hi, qui transláti fúerant sacerdótes, aqua appáruit, de qua Nehemías, et qui cum eo erant, purificavérunt sacrifícia. A gdy się rzecz rozsławiła, opowiedziano królowi Perskiemu, że na miejscu, na którem kapłani w niewolą zagnani skryli byli ogień, wodę znaleziono, którą Neemiasz z temi co z nim byli, oczyścili, ofiary.
34
Consíderans autem rex, et rem diligénter exáminans, fecit ei templum, ut probáret quod factum erat: A uważając król, i rzeczy się pilnie dowiedziawszy, zbudował mu kościół, aby pochwalił co się było stało.
35
et cum probásset, sacerdótibus donávit multa bona, et ália atque ália múnera: et accípiens manu sua, tribuébat eis. A gdy pozwolił, darował kapłanom wiele dobra, i rozmaite dary, i biorąc swą ręką dawał im.
36
Appellávit autem Nehemías hunc locum Nephthar, quod interpretátur Purificátio. Vocátur autem apud plures Nephi. A Neemiasz to miejsce nazwał Nephtar, co się wy­kłada oczyścienie. A wiele ich co je zowią Nephi.
2
1
Invenítur autem in descriptiónibus Ieremíæ prophétæ, quod iussit eos ignem accípere qui transmigrábant: ut significátum est, et ut mandávit transmigrátis. A najduje się to w piśmiech Jeremiasza proroka, że rozkazał wziąć ogień tym, którzy się przeprowadzali, jako jest oznajmiono, i jako rozkazał przeprowadzonym,
2
Et dedit illis legem, ne oblivisceréntur præcépta Dómini, et non exerrárent méntibus, vidéntes simulácra áurea, et argéntea, et ornaménta eórum. I dał im zakon, aby nie zapominali przykazania Pańskiego, a iżby nie wykroczyli umysłem widząc bałwany złote, i srebrne, i ochędoztwa ich.
3
Et ália huiúsmodi dicens, hortabátur ne legem amovérent a corde suo. I inne takowe rzeczy mówiąc, napominał, aby za­konu nie spuszczali z umysłu swego.
4
Erat autem in ipsa scriptúra, quómodo tabernáculum, et arcam iussit prophéta divíno respónso ad se facto comitári secum, úsquequo éxiit in montem, in quo Móyses ascéndit, et vidit Dei hereditátem. A było w onem piśmie, jako przybytek i skrzynię rozkazał prorok za wyrokiem do niego uczynionym, za sobą nieść, aż wyszedł na górę, na którą wstąpił Mojżesz i widział dziedzictwo Boże.
5
Et véniens ibi Ieremías, invénit locum spelúncæ: et tabernáculum, et arcam, et altáre incénsi íntulit illuc, et óstium obstrúxit. I wszedszy tam Jeremiasz nalazł miejsce jaskiniej: i przybytek, i skrzynię, i ołtarz kadzenia wniósł tam, i zawa­lił drzwi.
6
Et accessérunt quidam simul, qui sequebántur, ut notárent sibi locum: et non potuérunt inveníre. I przystąpili niektórzy pospołu, którzy szli za nim, aby sobie miejsce naznaczyli: i znaleźć nie mogli.
7
Ut autem cognóvit Ieremías, culpans illos dixit: Quod ignótus erit locus donec cóngreget Deus congregatiónem pópuli, et propítius fiat: A skoro się dowiedział Jeremiasz, winując je, rzekł: iż miejsce nie będzie wiadome, aż zbierze Bóg zgromadze­nie ludu, a zmiłuje się.
8
et tunc Dóminus osténdet hæc, et apparébit maiéstas Dómini, et nubes erit, sicut et Móysi manifestabátur, et sicut cum Sálomon pétiit ut locus sanctificarétur magno Deo, manifestábat hæc. A na ten czas Pan te rzeczy ukaże, i okaże się maje­stat Pański, i obłok będzie, jako się i Mojżeszowi pokazał, i jako gdy Salomon prosił, aby miejsce wielkiemu Bogu by­ło poświęcone, pokazował te rzeczy.
9
Magnífice étenim sapiéntiam tractábat: et ut sapiéntiam habens, óbtulit sacrifícium dedicatiónis, et consummatiónis templi. Bo się wielmożnie z mądrością obchodził, a jako mą­drość mający, ofiarował ofiarę poświęcenia, i dokonania kościoła.
10
Sicut et Móyses orábat ad Dóminum, et descéndit ignis de cælo, et consúmpsit holocáustum, sic et Sálomon orávit, et descéndit ignis de cælo, et consúmpsit holocáustum. Jako i Mojżesz modlił się do Pana, a ogień zstąpił z nieba, i całopalenie strawił, tak i Salomon modlił się, i ztapił ogień z nieba, i strawił całopalenia.
11
Et dixit Móyses, eo quod non sit coméstum quod erat pro peccáto, consúmptum est. I powiedział Mojżesz, dla tego, że nie było zjedziono co było za grzech, spalone jest.
12
Simíliter et Sálomon octo diébus celebrávit dedicatiónem. Także i Salomon przez ośm dni obchodził poświęca­nie.
13
Inferebántur autem in descriptiónibus, et commentáriis Nehemíæ hæc éadem: et ut cónstruens bibliothécam congregávit de regiónibus libros, et prophetárum, et David, et epístolas regum, et de donáriis. Wpisano też rzeczy w księgi w pisma Neemiasza: i jako sprawiwszy Bibliotekę, zniósł do niej z krain księgi, I proroków, i Dawida, i listy królewskie, i o podarkach.
14
Simíliter autem et Iudas ea, quæ decíderant per bellum quod nobis accíderat, congregávit ómnia, et sunt apud nos. Także i Judas, te rzeczy, które były poginęły dla wojny która na nas była przypadła, zebrał wszystkie, i są u nas.
15
Si ergo desiderátis hæc, míttite qui pérferant vobis. Jeśli tedy tych rzeczy potrzebujecie, poślicie te, którzyby je wam odnieśli.
16
Actúri ítaque purificatiónem scrípsimus vobis: bene ergo faciétis, si egéritis hos dies. A tak mając czynić oczyścienie, pisaliśmy do was: przetoż dobrze uczynicie, jeśli te dni obchodzić będziecie,
17
Deus autem, qui liberávit pópulum suum, et réddidit hereditátem ómnibus, et regnum, et sacerdótium, et sanctificatiónem, A Bóg, który wybawił lud swój, i przywrócił wszy­stkim dziedzictwo, i królestwo, i kapłaństwa, i świątynią,
18
sicut promísit in lege, sperámus quod cito nostri miserébitur, et congregábit de sub cælo in locum sanctum. Jako obiecał w zakonie, mamy nadzieję, że się ry­chło nad nami zmiłuje, i zgromadzi z podniebia na miejsce święte.
19
Erípuit enim nos de magnis perículis, et locum purgávit. Bo nas wyrwał z wielkich niebezpieczeństw, i miej­sce oczyścił.
20
De Iuda vero Machabǽo, et frátribus eius, et de templi magni purificatióne, et de aræ dedicatióne: A o Judzie Machabeuszu, i o braciej jego, i o kościo­ła wielkiego oczyścieniu, i ołtarza poświęceniu.
21
sed et de prœ́liis, quæ pértinent ad Antíochum Nóbilem, et fílium eius Eupátorem: Ale i o walkach, które się tkną Antiocha zacnego, i syna jego Eupatora,
22
et de illuminatiónibus, quæ de cælo factæ sunt ad eos, qui pro Iudǽis fórtiter fecérunt, ita ut univérsam regiónem, cum pauci essent, vindicárent, et bárbaram multitúdinem fugárent, I o zjawieniach, które się z nieba stały, do tych, którzy się za Żydy mocno zastawowali, tak iż wszystkę ziemię wyswobodzili, choć ich mało było: i wojska Pogań­skie wypędzili.
23
et famosíssimum in toto orbe templum recuperárent, et civitátem liberárent, et leges, quæ abólitæ erant, restitueréntur, Dómino cum omni tranquillitáte propítio facto illis: I nasławniejszego po wszem świecie kościoła zaś do­stali, i miasto wybawili, i prawa, które były zginęły na­prawione były, bo się im Pan miłościwym stał, ze wszystką łaskawością.
24
itémque ab Iasóne Cyrenǽo quinque libris comprehénsa tentávimus nos uno volúmine breviáre. A ktemu co Jason Cyrene jeżyk pięciorgiem ksiąg zaniknął, myśmy się starali w jedne księgi skrócić.
25
Considerántes enim multitúdinem librórum, et difficultátem voléntibus ággredi narratiónes historiárum propter multitúdinem rerum, Bo uważając wielkość ksiąg, i trudność tym, którzy się chcą obierać w historyach, dla wielkości rzeczy,
26
curávimus voléntibus quidem légere ut esset ánimi oblectátio: studiósis vero, ut facílius possint memóriæ commendáre: ómnibus autem legéntibus utílitas conferátur. Staraliśmy się, aby ci, którzy chcą czytać, mieli na umyśle uciechę, a uczący się żeby je łatwiej w pamięć wbić mogli: a wszystkim czytającym przyniósł się pożytek.
27
Et nobis quidem ipsis, qui hoc opus breviándi causa suscépimus, non fácilem labórem, immo vero negótium plenum vigiliárum, et sudóris assúmpsimus. A my jednak, którzyśmy się te księgi skrócić podję­li, nie lekką pracę, ale owszem zabawę pełną nie do spania i potu nasięśmy przyjęli.
28
Sicut hi, qui prǽparant convívium, et quærunt aliórum voluntáti parére propter multórum grátiam, libénter labórem sustinémus. Jako ci, którzy ucztę sprawują, a starają się, aby innych woli dosyć uczynili: gwoli mnogim z chęcią pracę podejmujemy.
29
Veritátem quidem de síngulis auctóribus concedéntes, ipsi autem secúndum datam formam brevitáti studéntes. Prawdę o każdej rzeczy składaczom zostawując, a sami wedle danego sposobu krótkości folgując.
30
Sicut enim novæ domus architécto de univérsa structúra curándum est: ei vero, qui píngere curat, quæ apta sunt ad ornátum exquirénda sunt: ita æstimándum est et in nobis. Bo jako temu, który nowy dom buduje, o wszystkiem się budowaniu potrzeba pilnie starać: a temu zasię kto chce pomalować, wynajdować potrzeba, co do ochędoztwa należy: tak rozumieć potrzeba i o nas:
31
Etenim intelléctum collígere, et ordináre sermónem, et curiósius partes síngulas quasque disquírere, históriæ cóngruit auctóri: Abowiem wyrozumienie zebrać, i mowę stosować, i dworniej każdą część osobno rozbierać, składaczowi historyi należy:
32
brevitátem vero dictiónis sectári, et exsecutiónes rerum vitáre, breviánti concedéndum est. Ale dzierżeć się krótkości mowy, i strzedz się wyprawowania rzeczy skracającemu ma być dozwolono.
33
Hinc ergo narratiónem incipiémus: de præfatióne tantum dixísse suffíciat: stultum étenim est ante históriam efflúere, in ipsa autem história succíngi. Ztąd tedy historyą zaczniemy: z przemowy ile się rzekło, niech dosyć będzie: Bo głupstwo jest przed historyą rozciągać się, a w samej się historiej ściągać.
3
1
Igitur cum sancta cívitas habitarétur in omni pace, leges étiam adhuc óptime custodiréntur, propter Oníæ pontíficis pietátem, et ánimos ódio habéntes mala, A tak, gdy w mieście świętem ze wszelkim pokojem mieszkano, i praw jeszcze barzo dobrze przestrzegano, dla pobożności Oniasza Arcykapłana, i dla serc nienawidzą­cych złego,
2
fiébat ut et ipsi reges, et príncipes locum summo honóre dignum dúcerent, et templum máximis munéribus illustrárent: Bywało, że i sami królowie i książęta miejsce wiel­kiej uczciwości godne być rozumieli, i kościół barzo wiel­kimi upominki ozdabiali:
3
ita ut Seléucus Asiæ rex de reddítibus suis præstáret omnes sumptus ad ministérium sacrificiórum pertinéntes. Tak, iż Selewkus król Azyi z dochodów swych da­wał wszystek nakład, który należał ku posłudze ofiar.
4
Simon autem de tribu Béniamin, præpósitus templi constitútus, contendébat, obsisténte sibi príncipe sacerdótum, iníquum áliquid in civitáte molíri. A Simon z pokolenia Benjamin, przełożonym kościelnym będąc postanowiony, usiłował, choć mu się ksią­żę kapłańskie zastawowało, aby co złego w mieście broił.
5
Sed cum víncere Oníam non posset, venit ad Apollónium Tharsǽæ fílium, qui eo témpore erat dux Cœlesýriæ, et Phœnícis: Ale gdy nie mógł przewieść nad Oniaszem, przyszedł do Apolloniusa syna Tharseasza, który na ten czas był Starostą Celesyrjej i Phenicjej;
6
et nuntiávit ei pecúniis innumerabílibus plenum esse ærárium Ierosólymis, et commúnes cópias imménsas esse, quæ non pértinent ad ratiónem sacrificiórum: esse autem possíbile sub potestáte regis cádere univérsa. I oznajmił mu, że skarb w Jeruzalem pełen jest niezliczonych pieniędzy: i pospolity skarb niezmierny, któ­ry nie należy do ofiar, a iż można rzec, że wszystko wpadnie w ręce królewskie.
7
Cumque retulísset ad regem Apollónius de pecúniis, quæ delátæ erant, ille accítum Heliodórum, qui erat super negótia eius, misit, cum mandátis ut prædíctam pecúniam transportáret. A gdy Apolloniusz dał sprawę królowi o pieniądzach, o których było powiedziano: on przyzwawszy Heliodora, który był nad sprawami jego, wyprawił go z mandaty, aby przeniósł przerzeczone pieniądze.
8
Statímque Heliodórus iter est aggréssus, spécie quidem quasi per Cœlesýriam et Phœnícen civitátes esset peragratúrus, re vera autem regis propósitum perfectúrus. I natychmiast Heliodorus puścił się w drogę, wrzkomo jakoby objeżdżać miał miasta w Celesyrjej i w Phenic­jej, ale poprawdzie, aby woli królewskiej dosyć uczynił.
9
Sed cum venísset Ierosólymam, et benígne a summo sacerdóte in civitáte esset excéptus, narrávit de dato indício pecuniárum, et cuius rei grátia adésset, apéruit: interrogábat autem si vere hæc ita essent. Lecz gdy przyjachał do Jeruzalem, a był wdzięcznie przyjęt w mieście od nawyższego kapłana, powiedział jako dano znać o pieniądzach, i dla której rzeczy przyjachał: a pytał, się jeśliby to prawdziwie tak było.
10
Tunc summus sacérdos osténdit depósita esse hæc, et victuália viduárum, et pupillórum: Tedy nawyższy kapłan okazał, iż to na schowanie dano, i na pożywienie wdów i sierot,
11
quædam vero esse Hircáni Tobíæ viri valde eminéntis, in his, quæ detúlerat ímpius Simon: univérsa autem argénti talénta esse quadringénta, et auri ducénta: A iż też są niektóre Hirkana Tobiasza, człowieka barzo zacnego, między temi, o których niezbożny Simon powiadał: a iż wszystkiego jest czterysta talentów srebra, a dwieście złota.
12
décipi vero eos, qui credidíssent loco, et templo, quod per univérsum mundum honorátur pro sui veneratióne, et sanctitáte omníno impossíbile esse. Ażeby mieli być oszukani ci, którzy się zwierzyli miejscu i kościołowi, który po wszystkim świecie jest w uczciwości, dla uczciwości i świątości jego, żadnym oby­czajem być nie może.
13
At ille pro his, quæ habébat in mandátis a rege, dicébat omni génere regi ea esse deferénda. Ale on według tego jako miał od króla rozkazanie, mówił: że koniecznie to królowi ma być odniesiono.
14
Constitúta autem die, intrábat de his Heliodórus ordinatúrus. Non módica vero per univérsam civitátem erat trepidátio. A dnia postanowionego wchodził Heliodorus, aby te rzeczy rozrządził: A po wszystkiem mieście był strach nie mały.
15
Sacerdótes autem ante altáre cum stolis sacerdotálibus iactavérunt se, et invocábant de cælo eum, qui de depósitis legem pósuit, ut his, qui deposúerant ea, salva custodíret. A kapłani w szatach kapłańskich przed ołtarzem padali, i wzywali z nieba tego, który postanowił zakon o rzeczach zwierzonych, aby je tym, którzy je złożyli wcale zachował.
16
Iam vero qui vidébat summi sacerdótis vultum, mente vulnerabátur: fácies enim, et color immutátus declarábat intérnum ánimi dolórem: Więc zaś kto jedno wejrzał na twarz nawyższego ka­płana, serce mu się krajało: bo oblicze i barwa zmieniona pokazowała boleść wnętrzną serca.
17
circumfúsa enim erat mœstítia quædam viro, et horror córporis, per quem maniféstus aspiciéntibus dolor cordis eius efficiebátur. Abowiem ogarnął był męża niejaki smętek i strach na ciele, z którego jaśnie się wszystkim boleść serca jego pokazowała.
18
Alii étiam gregátim de dómibus confluébant, pública supplicatióne obsecrántes, pro eo quod in contémptum locus esset ventúrus. Drudzy też hurmem z domu zbiegali się pospolitą modlitwą modląc się dla tego, iż miejsce miało przyść na wzgardę.
19
Accinctǽque mulíeres cilíciis pectus, per platéas confluébant: sed et vírgines quæ conclúsæ erant, procurrébant ad Oníam, áliæ autem ad muros, quædam vero per fenéstras aspiciébant: A niewiasty przepasawszy piersi swe włosienicami po ulicach się schodziły. Ale i panny, które w zamknieniu były, wybiegały do Oniasza, a drugie na mury, a niektóre z okien wyglądały:
20
univérsæ autem protendéntes manus in cælum, deprecabántur: A wszystkie wznosząc ręce w niebo, modlitwę czy­niły.
21
erat enim mísera commístæ multitúdinis, et magni sacerdótis in agóne constitúti exspectátio. Bo było mizerne pomieszanego ludu, i nawyższego kapłana, w wielkiej tęsknicy będącego oczekawanie.
22
Et hi quidem invocábant omnipoténtem Deum, ut crédita sibi his, qui credíderant, cum omni integritáte conservaréntur. A cić wzywali Boga wszechmocnego, aby rzeczy im zwierzone, tym którzy byli zwierzyli, we wszelkiej ca­łości były zachowane:
23
Heliodórus autem, quod decréverat, perficiébat eódem loco ipse cum satellítibus circa ærárium præsens. Lecz Heliodorus co był umyślił odprawował na temże miejscu, sam z służebnemi w skarbie obecny.
24
Sed spíritus omnipoténtis Dei magnam fecit suæ ostensiónis evidéntiam, ita ut omnes, qui ausi fúerant parére ei, ruéntes Dei virtúte, in dissolutiónem, et formídinem converteréntur. Ale duch wszechmocnego Boga pokazał jawny a wielki cud, tak iż wszyscy, którzy go słuchać śmieli, upadając od Bożej mocy, pomgleli i polękli się.
25
Appáruit enim illis quidam equus terríbilem habens sessórem, óptimis operiméntis adornátus: isque cum ímpetu Heliodóro prióres calces elísit: qui autem ei sedébat, videbátur arma habére áurea. Abowiem ukazał się im niejaki koń, mając na so­bie jeźdźca strasznego, kosztownie ubrany: a ten z pę­dem uderzył Heliodora przednimi nogami, a on, który na nim siedział, zdał się jakoby miał zbroję złotą.
26
Alii étiam apparuérunt duo iúvenes virtúte decóri, óptimi glória, speciosíque amíctu: qui circumstetérunt eum, et ex utráque parte flagellábant, sine intermissióne multis plagis verberántes. Ukazali się też inni dwa młodzieńcy, siłą kraśni, osobni chwałą, szatą świetni, którzy go odstąpili i z obu stron siekli go biczami bez przestanku, i wiele mu plag zadając.
27
Súbito autem Heliodórus cóncidit in terram, eúmque multa calígine circumfúsum rapuérunt, atque in sella gestatória pósitum eiecérunt. A Hellodorus wnet upadł na ziemię, a jego wielką ciemnością ogarnionego pochwycili, i na stołek, na którym noszą, włożywszy wynieśli.
28
Et is, qui cum multis cursóribus, et satellítibus prædíctum ingréssus est ærárium, portabátur nullo sibi auxílium ferénte, manifésta Dei cógnita virtúte: A tego, który z wielą lokajów i pachołków przy­szedł był do skarbu przerzeczonego, niesiono, a żaden mu pomocy nie dawał, poznawszy jawną moc Bożą:
29
et ille quidem per divínam virtútem iacébat mutus, atque omni spe et salúte privátus. A on przez Bożą moc leżał niemy, i wszelaką na­dzieję i zdrowie utraciwszy.
30
Hi autem Dóminum benedicébant, quia magnificábat locum suum: et templum, quod paulo ante timóre ac tumúltu erat plenum, apparénte omnipoténte Dómino, gáudio et lætítia implétum est. A ci zasię błogosławili Pana, że uwielmożył miejsce swoje: i kościół, który mało przed tem strachu i trwogi był pełen, za okazaniem Pana wszechmocnego, weselem i radością był napełniony.
31
Tunc vero ex amícis Heliodóri quidam rogábant conféstim Oníam, ut invocáret Altíssimum, ut vitam donáret ei, qui in suprémo spíritu erat constitútus. Na ten czas niektórzy z przyjaciół Heliodora pro­sili zaraz Oniasza, aby wzywał nawyższego, żeby darował żywot temu, który już prawie konał.
32
Consíderans autem summus sacérdos ne forte rex suspicarétur malítiam áliquam ex Iudǽis circa Heliodórum consummátam, óbtulit pro salúte viri hóstiam salutárem. A nawyższy kapłan, uważając, by snać król niedomniemawał się, że złości jakiej użyli, nad Heliodorem, ofiarował za zdrowie męża ofiarę zbawienną.
33
Cumque summus sacérdos exoráret, iídem iúvenes eísdem véstibus amícti astántes Heliodóro, dixérunt: Oníæ sacerdóti grátias age: nam propter eum Dóminus tibi vitam donávit. A gdy czynił modlitwę nawyższy kapłan, ciż młodzieńcy w też szaty ubrani, stanąwszy nad Heliodorem, rzekli: Dziękuj Oniaszowi kapłanowi: bo PAN dla niego tobie żywot darował.
34
Tu autem a Deo flagellátus, núntia ómnibus magnália Dei, et potestátem. Et his dictis, non comparuérunt. A ty od Boga skarany, opowiadaj wszystkim wiel­kie cuda, i moc Bożą. A to rzekłszy, zniknęli.
35
Heliodórus autem, hóstia Deo obláta, et votis magnis promíssis ei, qui vívere illi concéssit, et Oníæ grátias agens, recépto exércitu, repedábat ad regem. A Heliodorus ofiarę Bogu uczyniwszy, i wielkie śluby obiecawszy temu, który mu zdrowie przywrócił, Oniaszowi też podziękowawszy, wziąwszy z sobą wojsko wrócił się do króla.
36
Testabátur autem ómnibus ea quæ sub óculis suis víderat ópera magni Dei. A oświadczał wszystkim one, które oczyma swemi widział Boga wielkiego sprawy.
37
Cum autem rex interrogásset Heliodórum, quis esset aptus adhuc semel Ierosólymam mitti, ait: A gdy król pytał Heliodora, ktoby się na to godził, żeby jeszcze raz do Jeruzalem posłań był, rzekł:
38
Si quem habes hostem, aut regni tui insidiatórem, mitte illuc, et flagellátum eum recípies, si tamen eváserit: eo quod in loco sit vere Dei quædam virtus. Jeśli masz którego nieprzyjaciela, abo zdrajcę królestwa twego, pośli tam, i ubiczowanego przywitasz go, jeśli się jednak wybiegą: dla tego, że na miejscu prawdzi­wie jest jakaś moc Boża.
39
Nam ipse, qui habet in cælis habitatiónem, visitátor, et adiútor est loci illíus, et veniéntes ad malefaciéndum pércutit, ac perdit. Gdyż ten, który ma mieszkanie w niebie, jest dozorcą i obrońcą miejsca onego, i przychodzące, aby co złego czynili bije, i traci.
40
Igitur de Heliodóro, et ærárii custódia ita res se habet. A tak o Heliodorze i o strażej skarbu, tak się rzecz ma.
4
1
Simon autem prædíctus pecuniárum, et pátriæ delátor, male loquebátur de Onía, tamquam ipse Heliodórum instigásset ad hæc, et ipse fuísset incéntor malórum: Ale Simon wyżej pomieniony pieniędzy i ojczyzny zdrajca, źle mówił o Oniaszu, jakoby on sam Heliodora na to poduszczył, i sam był powodem złego:
2
provisorémque civitátis, ac defensórem gentis suæ, et æmulatórem legis Dei, audébat insidiatórem regni dícere. A opiekuna miasta i obrońcę narodu swego, i miłośni­ka zakonu Bożego, śmiał nazywać zdrajcą królestwa.
3
Sed cum inimicítiæ in tantum procéderent, ut étiam per quosdam Simónis necessários homicídia fíerent, Ale gdy nieprzyjaźni tak daleko zaszły, że też iż przez niektóre przyjacioły Simonowe działy się mężobójstwa.
4
consíderans Onías perículum contentiónis, et Apollónium insaníre, útpote ducem Cœlesýriæ, et Phœnícis, ad augéndam malítiam Simónis, ad regem se cóntulit, Uważając Oniasz niebezpieczeństwo sporu, i że Apollonius szalał, będąc starostą Celesyrjej i Phenicjej, aby przyczyniał złości Simonowej, jachał do króla,
5
non ut cívium accusátor, sed commúnem utilitátem apud semetípsum univérsæ multitúdinis consíderans. Nie jako ten coby miał skarżyć na mieszczany, ale uważając sam u siebie pożytek wszystkiego pospólstwa.
6
Vidébat enim sine regáli providéntia impossíbile esse pacem rebus dari, nec Simónem posse cessáre a stultítia sua. Bo widział, iż bez opatrzności królewskiej nie podo­bno było rzeczy uspokoić, i Simonowi módz przestać od szaleństwa swego.
7
Sed post Seléuci vitæ excéssum, cum suscepísset regnum Antíochus, qui Nóbilis appellabátur, ambiébat Iason frater Oníæ summum sacerdótium: Ale po zeszciu Selewka, gdy ujął królestwo Antiochus, którego zacnym zwano, Jazon brat Oniaszów do­magał się najwyższego kapłaństwa.
8
ádito rege, promíttens ei argénti talénta trecénta sexagínta, et ex reddítibus áliis talénta octogínta, Przyjachawszy do króla, obiecował mu trzysta i sześćdziesiąt talentów srebra, a z inszych dochodów ośmdziesiąt talentów:
9
super hæc promittébat et ália centum quinquagínta, si potestáti eius concederétur gymnásium, et ephébiam sibi constitúere, et eos, qui in Ierosólymis erant, Antiochénos scríbere. Nad to obiecował i drugie sto i pięćdziesiąt, jeśliby mu była dana moc postanowić szkołę, i zebranie młodzie­niaszków, a te, którzy byli w Jeruzalem Antiocheńczyki pisać.
10
Quod cum rex annuísset, et obtinuísset principátum, statim ad gentílem ritum contribúles suos transférre cœpit, Na co, gdy król zezwolił, a otrzymał księztwo, wnet naród swój począł na obyczaje pogańskie przenosić.
11
et amótis his, quæ humanitátis causa Iudǽis a régibus fúerant constitúta per Ioánnem patrem Eupólemi, qui apud Romános de amicítia, et societáte functus est legatióne legítima, cívium iura destítuens, prava institúta sanciébat. I zniósszy to co dla ludzkości Żydom było postanowiono od królów, przez Jana ojca Eupolemowego, który do Rzymianów z strony przyjacielstwa i towarzystwa porzą­dne poselstwo odprawował, psując prawa mieszczan, złe prawa stanawiali.
12
Etenim ausus est sub ipsa arce gymnásium constitúere, et óptimos quosque ephebórum in lupanáribus pónere. Abowiem śmiał pod samym zamkiem szkołę posta­wić, a co napiękniejsze młodzieniaszki w nierządnych domiech posadzić.
13
Erat autem hoc non inítium, sed increméntum quoddam, et proféctus gentílis, et alienígenæ conversatiónis, propter ímpii, et non sacerdótis Iasónis nefárium, et inaudítum scelus: A to było nie początkiem, ale rozkrzewieniem niejakiem i pomnożeniem pogańskich i cudzoziemskich obycza­jów, dla niezbożnego, a nie kapłana Jasona niecnotliwej i niesłychanej złości:
14
ita ut sacerdótes iam non circa altáris offícia déditi essent, sed contémpto templo, et sacrifíciis negléctis, festinárent partícipes fíeri palǽstræ, et præbitiónis eius iniústæ, et in exercítiis disci. Tak, iż się już kapłani nie około posługi ołtarza ba­wili: ale wzgardziwszy kościół, i zaniedbawszy ofiar, kwa­pili się na to, aby byli uczestnikami szermierstwa, i niezbo­żnego widania igrzyskiego, i ćwiczenia w ciskaniu kamieniem.
15
Et pátrios quidem honóres nihil habéntes, Græcas glórias óptimas arbitrabántur: A nie mając sobie nizacz ojczystej poczciwości, chwałę Grecką za rzecz nalepszą sobie rozumieli:
16
quarum grátia periculósa eos conténtio habébat, et eórum institúta æmulabántur, ac per ómnia his consímiles esse cupiébant, quos hostes, et peremptóres habúerant. Dla których w niebezpieczne spory przychodzili: i tych ustaw naśladowali, a na wszystkiem chcieli być tym podobni, które za nieprzyjaciele i za mordercę mieli.
17
In leges enim divínas ímpie ágere impúne non cedit: sed hoc tempus sequens declarábit. Bo przeciw prawom Bozkim niezbożnie czynić nie bywa bez skarania: ale to czas potomny pokaże.
18
Cum autem quinquennális agon Tyri celebrarétur, et rex præsens esset, A gdy igrzyska pięcioletne sprawowano w Tyrze, i był król osobą swoją,
19
misit Iason facinorósus ab Ierosólymis viros peccatóres, portántes argénti dídrachmas trecéntas in sacríficum Hérculis: quas postulavérunt hi, qui asportáverant ne in sacrifíciis erogaréntur, quia non oportéret, sed in álios sumptus eas deputári. Posłał Jason złośliwy z Jeruzalem męże grzeszne, którzy nieśli trzysta didrachmów srebra, na ofiarę Herkulesowę: o które prosili ci, którzy je odnieśli, aby ich na ofiary nie dawano, że się to nie godziło: ale iżby je na co innego obrócono.
20
Sed hæ oblátæ sunt quidem ab eo, qui míserat in sacrifícium Hérculis: propter præséntes autem datæ sunt in fábricam návium trirémium. Ale te dane są, od tego który je posłał na ofiarę Herkulesowę: ale dla tych, którzy obecni byli dane są, na budowanie galer.
21
Misso autem in Ægýptum Apollónio Mnésthei fílio propter primátes Ptolemǽi Philométoris regis, cum cognovísset Antíochus aliénum se a negótiis regni efféctum, própriis utilitátibus cónsulens, proféctus inde venit Ioppen, et inde Ierosólymam. A gdy był posłań do Egiptu Apolloniusz syn Mnestheusza dla przednich panów Ptolemeusa Philoraethora króla, gdy się dowiedział Antiochus, że był oddalony od spraw królewskich, starając się o swe własne pożytki, wyjechawszy z onąd przyszedł do Joppen, a z tamtąd do Jeruzalem.
22
Et magnífice ab Iasóne, et civitáte suscéptus, cum faculárum lumínibus, et láudibus ingréssus est: et inde in Phœnícen exércitum convértit. A zacnie od Jasonaiod miasta przyjęty, z pocho­dniami, i z śpiewaniem wjachał w miasto, a z tamtąd wojsko do Phenicjej obrócił.
23
Et post triénnii tempus, misit Iason Meneláum supradícti Simónis fratrem portántem pecúnias regi, et de negótiis necessáriis respónsa perlatúrum. A po trzech leciech posłał Jason Menelausa brata powyż mianowego Simona, aby odniósł pieniądze królowi, i żeby odpowiedź o sprawach potrzebnych odniósł.
24
At ille commendátus regi, cum magnificásset fáciem potestátis eius, in semetípsum retórsit summum sacerdótium, superpónens Iasóni talénta argénti trecénta. Ale on będąc królowi zalecony, gdy uczcił wielmożnie oblicze możności jego, sam na się przeniósł nawyższe kapłaństwo, przepłaciwszy Jasona trzemisty talentów srebra.
25
Acceptísque a rege mandátis, venit, nihil quidem habens dignum sacerdótio: ánimos vero crudélis tyránni, et feræ béluæ iram gerens. I wziąwszy mandaty od króla, przyjachał, nie ma­jąc w sobie nic godnego kapłaństwa, ale serce okrutne ty­rana, i gniew dzikiego zwierza po sobie pokazując.
26
Et Iason quidem, qui próprium fratrem captiváverat, ipse decéptus prófugus in Ammanítem expúlsus est regiónem. A Jason, który był własnego brata do wiezienia podał, sam oszukany, wygnaniec do ziemie Amanitskiej, wypędzony jest.
27
Meneláus autem principátum quidem obtínuit: de pecúniis vero regi promíssis, nihil agébat, cum exactiónem fáceret Sóstratus, qui arci erat præpósitus. Ale Menelaus, acz księstwo odzierżał, wszakoż o pieniądzach królowi obiecanych nic nie sprawił: gdyż je Sostratus starosta zamkowy wybierał.
28
Nam ad hunc exáctio vectigálium pertinébant: quam ob causam utríque ad regem sunt evocáti. Bo temu wybieranie poborów należało: przetoż obudwu ich do króla pozwano.
29
Et Meneláus amótus est a sacerdótio, succedénte Lysímacho fratre suo: Sóstratus autem prælátus est Cýpriis. A Menelausa złożono z kapłaństwa, a na jego miej­sce wstąpił brat jego Lisymachus, a Sostratusa przełożono nad Cypryany.
30
Et cum hæc ageréntur, cóntigit Tharsénses et Mallótas seditiónem movére, eo quod Antióchidi regis concubínæ dono essent dati. A gdy się to działo, przydało się, iż Tharseńczycy i Malotczycy wszczęli rozruch, iż byli darowani Antiochidzie, nałożnicy królewskiej.
31
Festinánter ítaque rex venit sedáre illos, relícto suffécto uno ex comítibus suis Andrónico. A przetoż król wnet wyjachał uśmierzyć je, zostawiwszy na miejscu swem Andronika jednego z sług swoich,
32
Ratus autem Meneláus accepísse se tempus opportúnum, áurea quædam vasa e templo furátus donávit Andrónico, et ália vendíderat Tyri, et per vicínas civitátes. A Menelaus, mając za to że nalazł czas po temu, zło­te niektóre naczynia z kościoła ukradszy, darował Andronikowi, a drugie w Tyrze, i w okolicznych miastach poprzedał.
33
Quod cum certíssime cognovísset Onías, arguébat eum, ipse in loco tuto se cóntinens Antiochíæ secus Daphnem. Czego, gdy się pewnie Oniasz dowiedział, strofował go, sam na miejscu bezpiecznem mieszkając w Antiochjej blizko Daphniej.
34
Unde Meneláus accédens ad Andrónicum, rogábat ut Oníam interfíceret. Qui cum venísset ad Oníam, et datis dextris cum iureiurándo (quamvis esset ei suspéctus) suasísset de asýlo procédere, statim eum perémit, non véritus iustítiam. Przetoż Menelaus szedszy do Andronika, prosił go, aby zabił Oniasza. Który przyszedszy do Oniasza, i dawszy mu prawą rękę pod przysięgą (acz mu był podejrzany) namówił go, żeby wyszedł z miejsca bezpiecznego, i natychmiast go zabił, nie oglądając się na sprawiedliwość.
35
Ob quam causam non solum Iudǽi, sed áliæ quoque natiónes indignabántur, et moléste ferébant de nece tanti viri iniústa. Dla której przyczyny nie tylko Żydowie, ale też i inni narodowie, gniewali się, i za złe mieli niesprawiedliwe tak zacnego męża zabicie.
36
Sed regréssum regem de Cilíciæ locis adiérunt Iudǽi apud Antiochíam, simul et Græci, conqueréntes de iníqua nece Oníæ. Ale gdy się król z Cylicjej wrócił, szli do niego Ży­dowie, w Antiochjej pospołu i Grekowie, skarżąc się o niesprawiedliwe zabicie Oniasza.
37
Contristátus ítaque ánimo Antíochus propter Oníam, et flexus ad misericórdiam, lácrymas fudit, recordátus defúncti sobrietátem et modéstiam: Przeto zasmucony na sercu Antioch dla Oniasza, i wzruszony ku miłosierdziu, zapłakał, i wspomniawszy na mierność i skromność zmarłego.
38
accensísque ánimis Andrónicum púrpura exútum, per totam civitátem iubet circumdúci: et in eódem loco, in quo in Oníam impietátem commíserat, sacrílegum vita privári, Dómino illi condígnam retribuénte pœnam. A będąc zapalony gniewem Andronika zwleczone
39
Multis autem sacrilégiis in templo a Lysímacho commíssis Menelái consílio, et divulgáta fama, congregáta est multitúdo advérsum Lysímachum multo iam auro exportáto. A gdy Lisymachus, za radą Menelausową, wiele świętokradztwa w kościele pobroił, a to się rozsławiło, zebrało się mnóstwo ludu przeciw Lisymachowi, gdy już był wiele złota wyniósł.
40
Turbis autem insurgéntibus, et ánimis ira replétis, Lysímachus armátis fere tribus míllibus iníquis mánibus uti cœpit, duce quodam tyránno, ætáte páriter, et deméntia provécto. A gdy się pospólstwo wzruszyło, i serca się gniewem napełniły, Lisymachus, uzbroiwszy około trzech tysięcy niesprawiedliwych rąk używać począł, mając hetmanem niejakiego Tyrana, w leciech jednako, i w szaleństwie podeszłego:
41
Sed ut intellexérunt conátum Lysímachi, álii lápides, álii fustes válidos arripuére: quidam vero cínerem in Lysímachum iecére. Ale skoro obaczyli usiłowanie Lisymachowe, jedni kamienie, drudzy kije duże porwali: a inni popiół na Lisymacha miotali.
42
Et multi quidem vulneráti, quidam autem et prostráti, omnes vero in fugam convérsi sunt: ipsum étiam sacrílegum secus ærárium interfecérunt. I wiele ich poranieni, a niektórzy też legli, a wszy­scy tył podawszy uciekli: samego też świętokradzcę podle skarbu zabili.
43
De his ergo cœpit iudícium advérsus Meneláum agitári. A tak o tej rzeczy jęto prawem czynić przeciw Menelausowi.
44
Et cum venísset rex Tyrum, ad ipsum negótium detulérunt missi tres viri a senióribus. A gdy król do Tyru przyjachał, przełożyli rzecz przed nim trzej mężowie od starszych posłani.
45
Et cum superarétur Meneláus, promísit Ptolemǽo multas pecúnias dare ad suadéndum regi. A Menelaus będąc przekonany, obiecał wiele pieniędzy dać Ptolemeusowi, aby króla namówił.
46
Itaque Ptolemǽus in quodam átrio pósitum quasi refrigerándi grátia regem ádiit, et dedúxit a senténtia: A tak Ptolemeus do króla gdy był na jednej sali jakoby dla ochłodzenia, przystąpił, i odwiódł go od przed­sięwzięcia.
47
et Meneláum quidem univérsæ malítiæ reum crimínibus absólvit: míseros autem, qui, etiámsi apud Scythas causam dixíssent, innocéntes iudicaréntur, hos morte damnávit. A Menelausa winnego wszystkich złości, od obwinienia wolnym uczynił, a nędzniki, którzy choćby się też przed Tatary prawowali, za niewinneby byli osądzeni, te na śmierć skazał.
48
Cito ergo iniústam pœnam dedérunt, qui pro civitáte, et pópulo, et sacris vasis causam prosecúti sunt. Prędko tedy niesprawiedliwe karanie podjęli, ci, któ­rzy o miasto, o lud, i o naczynie święte prawem czynili.
49
Quam ob rem Týrii quoque indignáti, erga sepultúram eórum liberalíssimi exstitérunt. Przeto też Tyryjczycy gniewem wzruszeni, na po­grzeb ich barzo hojni byli.
50
Meneláus autem, propter eórum, qui in poténtia erant, avarítiam, permanébat in potestáte, crescens in malítia ad insídias cívium. A Menelaus przez łakomstwo tych, którzy na urzędzie byli, trwał na urzędzie, mnożąc się we złości na zdra­dę mieszczanom.
5
1
Eódem témpore, Antíochus secúndam profectiónem parávit in Ægýptum. Tegoż czasu Antioch wyprawił się powtóre do Egiptu.
2
Cóntigit autem per univérsam Ierosolymórum civitátem vidéri diébus quadragínta per áera équites discurréntes, aurátas stolas habéntes, et hastis, quasi cohórtes, armátos, I przydało się, że po wszystkiem mieście Jerozolimskiem przez czterdzieści dni, widziano na powietrzu jezdne biegające, którzy mieli złote szaty, i kopijami jako hufy opatrzone,
3
et cursus equórum per órdines digéstos, et congressiónes fíeri cóminus, et scutórum motus, et galeatórum multitúdinem gládiis distríctis, et telórum iactus, et aureórum armórum splendórem, omnísque géneris loricárum. I bieganie koni na roty podzielone, i potykanie w ręcz, i ruszanie tarcz, i mnóztwo ludzi w przyłbicach z dobytemi mieczmi, i miotanie dard, i świetność zbrój złotych i wszelakich pancerzów.
4
Quaprópter omnes rogábant in bonum monstra convérti. A przetoż wszyscy prosili, aby się widzenia w dobre obróciły.
5
Sed cum falsus rumor exísset, tamquam vita excessísset Antíochus, assúmptis Iason non minus mille viris, repénte aggréssus est civitátem: et cívibus ad murum convolántibus ad últimum apprehénsa civitáte, Meneláus fugit in arcem: Ale gdy wieść fałszywa wyszła, jakoby Antiochus umarł, Jazon, zebrawszy nie mniej tysiąc mężów znienagła uderzył na miasto: a gdy się mieszczanie na mury zbie­gali, na koniec wziąwszy miasto, Menelaus uciekł na za­mek.
6
Iason vero non parcébat in cæde cívibus suis, nec cogitábat prosperitátem advérsum cognátos malum esse máximum, árbitrans hóstium et non cívium se trophǽa captúrum. A Jazon zasię nie przepuszczał w mordowaniu mie­szczanom swoim, ani myślił, że szczęście przeciw powinowatym, jest złe barzo wielkie: mając za to, że miał z nieprzyjaciół a nie z mieszczan ów zwycięż two odzierżeć.
7
Et principátum quidem non obtínuit, finem vero insidiárum suárum confusiónem accépit, et prófugus íterum ábiit in Ammanítem. A księztwa nie otrzymał, ale koniec zdrad swoich zelżywość wziął: a uciekszy, zasię poszedł do Amanithydy.
8
Ad últimum, in exítium sui conclúsus ab Aréta Arabum tyránno fúgiens de civitáte in civitátem, ómnibus odiósus, ut réfuga legum et exsecrábilis, ut pátriæ et cívium hostis, in Ægýptum extrúsus est: Na ostatek na swe zatracenie, będąc ściśniony od Arety tyrana Arabskiego, uciekając z miasta do miasta, wszystkim omierzły, jako odstępca zakonu: i obrzydły, ja­ko nieprzyjaciel ojczyzny i mieszczan, do Egiptu wypchniony jest.
9
et qui multos de pátria sua expúlerat, péregre périit, Lacedæmónas proféctus, quasi pro cognatióne ibi refúgium habitúrus: I który wiele ludzi z ojczyzny ich wygnał, w cudzej ziemi zginął, poszedszy do Lacedemonu jakoby tam dla powinowactwa miał mieć ucieczkę:
10
et qui insepúltos multos abiécerat, ipse et illamentátus, et insepúltus abícitur, sepultúra neque peregrína usus, neque pátrio sepúlcro partícipans. A który wielu niepogrzebionych pomiatywał, sam i bez żałoby, i bez pogrzebu był porzucony, nie mając ani pogrzebu cudzoziemskiego, ani będąc uczestnikiem grobu ojczystego.
11
His ítaque gestis, suspicátus est rex societátem desertúros Iudǽos: et ob hoc proféctus ex Ægýpto efferátis ánimis, civitátem quidem armis cepit. To tedy gdy się stało, domniemawał się król żeby Żydzi chcieli odstąpić od towarzystwa, i dla tegoż wyjechawszy z Egiptu z zajątrzonem sercem wziął miasto mocą,
12
Iussit autem milítibus interfícere, nec párcere occursántibus, et per domos ascendéntes trucidáre. I rozkazał żołnierzom zabijać, ani folgować tym, któreby potkali: i po domach chodząc, aby mordowali.
13
Fiébant ergo cædes iúvenum, ac seniórum, et mulíerum, et natórum extermínia, virginúmque, et parvulórum neces. A przetoż było zabijanie młodych i starych i nie­wiast i dzieci wygubienia, i panien i młodych dziatek mordy.
14
Erant autem toto tríduo octogínta míllia interfécti, quadragínta míllia vincti, non minus autem venúmdati. A było przez trzy dni całe ośmdziesiąt tysięcy zabi­tych, czterdzieści tysięcy powiązanych, a nie mniej zaprzedanych.
15
Sed nec ista suffíciunt: ausus est étiam intráre templum univérsa terra sánctius, Meneláo ductóre, qui legum et pátriæ fuit próditor: Ale i na tem nie dosyć, śmiał też wniść do kościoła po wszystkiej ziemi naświętszego, mając przewodnikiem Menelausa, który był zdrajcą praw i ojczyzny:
16
et sceléstis mánibus sumens sancta vasa, quæ ab áliis régibus, et civitátibus erant pósita ad ornátum loci, et glóriam, contrectábat indígne, et contaminábat. I złościwemi rękami wziąwszy naczynie śwęte, któ­re od innych królowi miast na ozdobę miejsca i chwałę by­ły położone, dotykał się ich. niegodnie, i splugawił.
17
Ita alienátus mente Antíochus, non considerábat quod propter peccáta habitántium civitátem, módicum Deus fúerat irátus: propter quod et áccidit circa locum despéctio: Tak Antioch oszalawszy, nie uważał, że dla grze­chów mieszkających w mieście, Bóg rozgniewał się był na mały czas, dla czego też przyszła na miejsca wzgarda.
18
alióquin nisi contigísset eos multis peccátis esse involútos, sicut Heliodórus, qui missus est a Seléuco rege ad exspoliándum ærárium, étiam hic statim advéniens flagellátus, et repúlsus útique fuísset ab audácia. Bo gdyby niebyli wielą grzechów uwikłani, jako Heliodorus, który posłań jest od Selewka króla na złupienie skarbu, i ten też przyjachawszy wnetby był ubiczowany i odstraszony pewnie od śmiałości.
19
Verum non propter locum, gentem: sed propter gentem, locum Deus elégit. Lecz nie dla miejsca naród, ale dla narodu miejsce Bóg obrał.
20
Ideóque et ipse locus párticeps factus est pópuli malórum: póstea autem fiet sócius bonórum, et qui derelíctus in ira Dei omnipoténtis est, íterum in magni Dómini reconciliatióne cum summa glória exaltábitur. A przetoż i samo miejsce stało się uczestnikiem nieszczęścia ludu, a potem będzie towarzyszem szczęścia: a które dla gniewu wszechmocnego Boga było opuszczone: zasię ubłagawszy wielkiego Pana, z wielką sławą będzie wywyższone.
21
Igitur Antíochus mille et octingéntis ablátis de templo taléntis, velóciter Antiochíam regréssus est, exístimans se præ supérbia terram ad navigándum, pélagus vero ad iter agéndum deductúrum propter mentis elatiónem. A tak Antioch, wziąwszy z kościoła tysiąc i ośmset talentów, z strzaskiem się wrócił do Antioch jej, tusząc sobie od hardości, że miał ziemię ku żeglowaniu, a morze ku chodzeniu przywieść, dla podniesienia myśli.
22
Relíquit autem et præpósitos ad affligéndam gentem: Ierosólymis quidem Philíppum génere Phrygem, móribus crudeliórem eo ipso a quo constitútus est: I zostawił przełożone na utrapienie narodu: w Jeru­zalem Philippa rodem z Phrygjej, obyczajmi okrutniejszego, niż ten sam, k tory, go postanowił:
23
in Garízim autem Andrónicum, et Meneláum, qui grávius quam céteri imminébant cívibus. A w Garyzym Andronika i Menelausa, którzy cię­żej niż inszy mieszczanom nalegali.
24
Cumque appósitus esset contra Iudǽos, misit odiósum príncipem Apollónium cum exércitu vigínti et duóbus míllibus, præcípiens ei omnes perféctæ ætátis interfícere, mulíeres, ac iúvenes véndere. A gdy się udał przeciwko Żydom, wyprawił przemierzłego hetmana Apolloniusa z wojskiem dwudziestu i dwu tysięcy, rozkazując mu, aby wszystkie doskonałych lat zabijał, niewiasty i młodzieniaszki przedawał.
25
Qui cum venísset Ierosólymam, pacem símulans, quiévit usque ad diem sanctum sábbati: et tunc feriátis Iudǽis arma cápere suis præcépit. Który gdy przyciągnął do Jeruzalem, zmyślając po­kój, dał pokój aż do dnia świętego Szabbathu: a na ten czas, gdy Żydowie święcili, kazał swoim do oręża.
26
Omnésque qui ad spectáculum procésserant, trucidávit: et civitátem cum armátis discúrrens, ingéntem multitúdinem perémit. I wszystkie co się byli wyszli dziwować pobił, a biegając po mieście ze zbrojnemi, niezmierną wielkość ludzi zabijał.
27
Iudas autem Machabǽus, qui décimus fúerat, secésserat in desértum locum, ibíque inter feras vitam in móntibus cum suis agébat: et fœni cibo vescéntes, demorabántur, ne partícipes essent coinquinatiónis. A Judas Machabeusz, który był dziesiąty, ustą­pił był na puste miejsce, tamże między zwierzęty po gó­rach z swemi żywot wiódł, i z ziół pokarmu używając mie­szkali: żeby nie byli uczestnikami splugawienia.
6
1
Sed non post multum témporis, misit rex senem quemdam Antiochénum, qui compélleret Iudǽos ut se transférrent a pátriis, et Dei légibus: Ale nie po długim czasie, posłał król niektórego star­ca Antiocheńczyka, któryby przymuszał Żydy, żeby się przenieśli od ojczystych i Bożych praw:
2
contamináre étiam quod in Ierosólymis erat templum, et cognomináre Iovis Olýmpii: et in Garízim, prout erant hi, qui locum inhabitábant, Iovis hospitális. Ażeby też spługawił kościół, który był w Jeruzalem, a nazwał go Jowisza Olimpiusza, a na Garyzym jacy byli ci, którzy na miejscu mieszkali Jowisza gościnnego.
3
Péssima autem et univérsis gravis erat malórum incúrsio: A na gorsze było i wszystkim ciężkie złości wtargnienie.
4
nam templum luxúria, et comessatiónibus géntium erat plenum, et scortántium cum meretrícibus: sacratísque ǽdibus mulíeres se ultro ingerébant, intro feréntes ea, quæ non licébat. Bo kościół pełen był zbytków, i obżarstwa pogań­skiego, i tych, którzy z nierządnicami nieczystotę płodzili: a w świętych gmachach niewiasty dobrowolnie się poda­wały, wnosząc tam rzeczy, których się nie godziło.
5
Altáre étiam plenum erat illícitis, quæ légibus prohibebántur. Ołtarz też pełen był rzeczy niesłusznych, których za­kon zakazował.
6
Neque autem sábbata custodiebántur, neque dies solémnes pátrii servabántur, nec simplíciter Iudǽum se esse quisquam confitebátur. Lecz ani Szabbathów święcono, ani dni uroczystych ojczystych zachowano, ani się zgoła żaden Żydem być nie wyznawał.
7
Ducebántur autem cum amára necessitáte in die natális regis ad sacrifícia: et cum Líberi sacra celebraréntur, cogebántur hédera coronáti Líbero circuíre. I wodzono je z gorzkiem musem w dzień narodzenia królewskiego na ofiary: a gdy obchodzili święto Bachuso­we, przymuszano ich w wieńcach bluszczonych Bachusowi kwoli chodzić.
8
Decrétum autem éxiit in próximas gentílium civitátes, suggeréntibus Ptolemǽis, ut pari modo et ipsi advérsus Iudǽos ágerent, ut sacrificárent: A Dekret wyszedł, do blizkich miast pogańskich, z poduszczenia Ptolemeistów, aby i oni także przeciwko Żydom czynili, żeby ofiary sprawowali:
9
eos autem, qui nollent transíre ad institúta géntium, interfícerent: erat ergo vidére misériam. I tych, którzy by nie chcieli przenieść się do ustaw pogańskich, aby zabijali. I tak widzieć było nędze.
10
Duæ enim mulíeres delátæ sunt natos suos circumcidísse: quas, infántibus ad úbera suspénsis, cum públice per civitátem circumduxíssent, per muros præcipitavérunt. Bo dwie niewieście oskarżono, że syny swe obrzezały: które zawiesiwszy im u piersi niemowlątka, jawnie w mieście obwiódszy, z muru zrzucili.
11
Alii vero, ad próximas coeúntes spelúncas, et laténter sábbati diem celebrántes, cum indicáti essent Philíppo, flammis succénsi sunt, eo quod verebántur propter religiónem, et observántiam, manu sibímet auxílium ferre. Drudzy zasię, zszedszy się do blizkich jaskiń, a dzień Szabbathu po kryomku obchodząc, gdy je Philippowi oznajmiono, ogniem są spaleni: dla tego że się obawiali, dla nabożeństwa i dla zachowania powinności ręką sobie pomoc dać.
12
Obsecro autem eos, qui hunc librum lectúri sunt, ne abhorréscant propter advérsos casus: sed réputent, ea, quæ accidérunt, non ad intéritum, sed ad correptiónem esse géneris nostri. Lecz proszę tych, którzy te księgi czytać będą, aby się nie obrażali dla przeciwnych przygód, ale żeby te rze­czy, które się przydały, poczytali, że były nie na zginienie, ale na skaranie rodzaju naszego.
13
Etenim multo témpore non sínere peccatóribus ex senténtia ágere, sed statim ultiónes adhibére, magni benefícii est indícium. Abowiem nie dopuścić grzesznikom długo czynić po swej wolej, ale zarazem pomścić się, znak jest wielkiego dobrodziejstwa.
14
Non enim, sicut in áliis natiónibus, Dóminus patiénter exspéctat, ut eas cum iudícii dies advénerit, in plenitúdine peccatórum púniat: Bo nie tak, jako w innych narodziech, Pan cierpli­wie czeka, aby je, gdy dzień sądu przyjdzie, w zupełno­ści grzechów pokarał:
15
ita et in nobis státuit ut, peccátis nostris in finem devolútis, ita demum in nos víndicet. Tak i o nas postanowił, aby gdy grzechy nasze do końca przyjdą, tak dopiero nad nami się mścił.
16
Propter quod numquam quidem a nobis misericórdiam suam ámovet: corrípiens vero in advérsis, pópulum suum non derelíquit. A przetoż nigdy od nas nie oddala miłosierdzia swe­go, ale karząc przeciwnościami lud swój nigdy nie opusz­cza.
17
Sed hæc nobis ad commonitiónem legéntium dicta sint paucis. Iam enim veniéndum est ad narratiónem. Ale to krótko, dla upomnienia czytających, niech będzie przypomniono: a teraz wróćmy się do historiej.
18
Igitur Eleázarus, unus de primóribus scribárum, vir ætáte provéctus, et vultu decórus, apérto ore hians compellebátur carnem porcínam manducáre. Eieazar tedy jeden z przedniejszych doktorów, mąż w leciech podeszły, i nadobnej twarzy, był przymu­szany, usta otworzywszy jeść świnie mięso.
19
At ille gloriosíssimam mortem magis quam odíbilem vitam compléctens, voluntárie præíbat ad supplícium. Ale on śmierć nachwalebniejszą raczej niż żywot omierzły obierając, dobrowolnie uprzedzał na śmierć.
20
Intuens autem quemádmodum oportéret accédere, patiénter sústinens, destinávit non admíttere illícita propter vitæ amórem. A przeglądając jako przystało przystąpić, skromnie znosząc, umyślił nie dopuszczać się rzeczy nieprzystojnych, dla miłości zdrowia.
21
Hi autem, qui astábant, iníqua miseratióne commóti propter antíquam viri amicítiam, tolléntes eum secréto rogábant afférri carnes, quibus vesci ei licébat, ut simularétur manducásse sicut rex imperáverat de sacrifícii cárnibus: A ci, którzy przy nim stali, nie dobrą litością wzru­szeni, dla starej przyjaźni z mężem, odwiódszy go osobno, prosili, aby przyniesiono mięsa, którego mu się używać go­dziło, aby zmyślono, że jadł, jako król był rozkazał, z mię­sa ofiarowanego:
22
ut hoc facto, a morte liberarétur: et propter véterem viri amicítiam, hanc in eo faciébant humanitátem. Żeby to uczyniwszy uszedł śmierci: a dla starej z mężem przyjaźni z nim ludzkość czynili.
23
At ille cogitáre cœpit ætátis ac senectútis suæ eminéntiam dignam, et ingénitæ nobilitátis canítiem, atque a púero óptimæ conversatiónis actus: et secúndum sanctæ, et a Deo cónditæ legis constitúta, respóndit cito, dicens præmítti se velle in inférnum. Ale on jął u siebie uważać zacność wieku i starości swej godną, i wrodzonego szlachectwa szedziwość, i z dzie­ciństwa obyczaje zachowanie dobrego: i według ustaw świętego, a od Boga danego zakonu, prędko odpowiedział, mówiąc: Że wolał pierwej iść do piekła.
24
Non enim ætáti nostræ dignum est, inquit, fíngere: ut multi adolescéntium, arbitrántes Eleázarum nonagínta annórum transísse ad vitam alienigenárum: Bo, prawi, na nasze lata zmyślać nie przystoi: żeby wiele młodzieńców, mniemając, iż Eleazar będąc w dzie­wiąci dziesiąt lat przeniósł się do życia cudzoziemców:
25
et ipsi propter meam simulatiónem, et propter módicum corruptíbilis vitæ tempus decipiántur, et per hoc máculam, atque exsecratiónem meæ senectúti conquíram. I oni, dla mego zmyślania, i dla trochy skazitelnego żywota, byli w błąd zawiedzieni: a przeto bych zmazy i przeklęctwa starości mojej nabył.
26
Nam etsi in præsénti témpore supplíciis hóminum erípiar, sed manum Omnipoténtis nec vivus, nec defúnctus effúgiam. Bo choćbych na ten czas uszedł mąk ludzkich, wszakże ręki wszechmocnego ani żywy ani umarły nie ujdę.
27
Quam ob rem fórtiter vita excedéndo, senectúte quidem dignus apparébo: A tak statecznie z żywota schodząc, okażę się być starości godnym:
28
adolescéntibus autem exémplum forte relínquam, si prompto ánimo, ac fórtiter pro gravíssimis ac sanctíssimis légibus honésta morte perfúngar. His dictis, conféstim ad supplícium trahebátur. A młodzieńcom mężny przykład zostawię, jeśli ochotnem sercem a mężnie za napoważniejsze i naświętsze pra­wa poczciwą śmierć podejm. To gdy wymówił, zaraz go na mękę pociągniono.
29
Hi autem, qui eum ducébant, et paulo ante fúerant mitióres, in iram convérsi sunt propter sermónes ab eo dictos, quos illi per arrogántiam prolátos arbitrabántur. A ci, którzy go wiedli, a mało przedtem byli łaskaw­szy, rozgniewali się dla słów od niego rzeczonych, które oni rozumieli, że z hardości rzeczone były.
30
Sed, cum plagis perimerétur, ingémuit, et dixit: Dómine, qui habes sanctam sciéntiam, maniféste tu scis, quia, cum a morte possem liberári, duros córporis sustíneo dolóres: secúndum ánimam vero propter timórem tuum libénter hæc pátior. A gdy od bicia umierał, westchnął i rzekł: Panie, który masz świętą znajomość, ty wiesz jawnie, że ja mo­gąc być od śmierci wybawion, ciężkie boleści na ciele cier­pię: wszakże według dusze dla bojaźni twojej rad to cierpię.
31
Et iste quidem hoc modo vita decéssit, non solum iuvénibus, sed et univérsæ genti memóriam mortis suæ ad exémplum virtútis et fortitúdinis derelínquens. A ten ci tym sposobem zszedł z żywota, nie tylko młodzieńcom, ale i wszemu narodowi pamiątkę śmierci swej, na przykład cnoty i męztwa, zostawiwszy.
7
1
Cóntigit autem et septem fratres una cum matre sua apprehénsos compélli a rege édere contra fas carnes porcínas, flagris, et táureis cruciátos. A przydało się, iż siedm braciej pospołu z matką ich pojmanych od króla przymuszano, aby przeciw prawu świnie mięso jedli, bijąc je biczmi bykowemi.
2
Unus autem ex illis, qui erat primus, sic ait: Quid quæris, et quid vis díscere a nobis? paráti sumus mori, magis quam pátrias Dei leges prævaricári. A jeden z nich, który był pierwszy, tak mówił: Cze­góż się pytasz? abo czego się chcesz od nas dowiedzieć? Gotowiśmy raczej umrzeć, niźli zakon Boży ojczysty przestąpić.
3
Irátus ítaque rex, iussit sartágines, et ollas ǽneas succéndi: quibus statim succénsis, Rozgniewawszy się tedy król, rozkazał pan wie i ko­tły miedziane rozpalić: które gdy natychmiast rozpalono, kazał temu, który naprzód mówił,
4
iussit, ei, qui prior fúerat locútus, amputári linguam: et cute cápitis abstrácta, summas quoque manus et pedes ei præscíndi, céteris eius frátribus, et matre inspiciéntibus. Język urżnąć, a skórę z głowy zdarszy, ręce i nogi jego obciąć: na co inni bracia jego i z matką patrzali.
5
Et cum iam per ómnia inútilis factus esset, iussit ignem admovéri, et adhuc spirántem torréri in sartágine: in qua cum diu cruciarétur, céteri una cum matre ínvicem se hortabántur mori fórtiter, A gdy już na wszystkiem niczemu się nie godził, kazał ogień przyłożyć, i jeszcze dychającego smażyć w panwi, w której gdy go długo męczono, drudzy pospołu z ma­tką napominali jeden drugiego, aby statecznie śmierć pod­jęli, mówiąc:
6
dicéntes: Dóminus Deus aspíciet veritátem, et consolábitur in nobis, quemádmodum in protestatióne cántici declarávit Móyses: Et in servis suis consolábitur. Pan Bóg wejrzy na prawdę, a ucieszy się w nas, ja­ko w oświadczeniu pieśni Mojżesz oznajmił: I w sługach swoich ucieszy się.
7
Mórtuo ítaque illo primo hoc modo, sequéntem deducébant ad illudéndum: et cute cápitis eius cum capíllis abstrácta, interrogábant si manducáret, priúsquam toto córpore per membra síngula punirétur. A gdy tym sposobem on pierwszy umarł, wiedziono drugiego ku naigrawaniu: a skórę głowy jego i z włosy zdar­szy, pytali, jeśliby chciał jeść pierwej niż go po wszystkiem ciele na każdym członku męczyć będą.
8
At ille respóndens pátria voce, dixit: Non fáciam. Propter quod et iste, sequénti loco, primi torménta suscépit: Ale on odpowiadając ojczystym głosem rzekł: Nie uczynię. Dla tego i ten wtóry pierwszego męki podjął:
9
et in último spíritu constitútus, sic ait: Tu quidem scelestíssime in præsénti vita nos perdis: sed Rex mundi defúnctos nos pro suis légibus in ætérnæ vitæ resurrectióne suscitábit. A konając, tak rzekł: Acz ty nazłośliwszy w niniej­szym żywocie nas tracisz: ale król świata, nas za swe pra­wa umarłe, na wiecznego żywota zmartwychwstanie wzbudzi.
10
Post hunc tértius illúditur, et linguam postulátus cito prótulit, et manus constánter exténdit: Po onym trzeci był naigrawan, a gdy mu język podać kazano, wnet podał, i śmiele ręce wyciągnął:
11
et cum fidúcia ait: E cælo ista possídeo, sed propter Dei leges nunc hæc ipsa despício, quóniam ab ipso me ea receptúrum spero: Iz ufnością mówił: Z nieba to mam, ale dla zakonu Bożego teraz i to wzgardzam: bo się od niego zasię to wziąć spodziewani:
12
ita ut rex, et qui cum ipso erant, miraréntur adolescéntis ánimum, quod tamquam níhilum dúceret cruciátus. Tak, iż król i którzy z nim byli, dziwowali się sercu młodzieńca, że jako na nic na męki nie dbał.
13
Et hoc ita defúncto, quartum vexábant simíliter torquéntes. A gdy ten tak umarł, czwartego także męcząc tra­pili:
14
Et cum iam esset ad mortem, sic ait: Pótius est ab homínibus morti datos spem exspectáre a Deo, íterum ab ipso resuscitándos: tibi enim resurréctio ad vitam non erit. A gdy już był blizki śmierci, tak rzekł: Lepiej jest od ludzi na śmierć zdanym, czekać nadzieje od Boga, któ­rzy od niego zasię mają być wskrzeszeni: bo tobie nie będzie zmartwychwstanie ku żywotowi.
15
Et cum admovíssent quintum, vexábant eum. At ille respíciens in eum, A gdy przywiedli piątego, męczyli go: ale on wej­rzawszy nań,
16
dixit: Potestátem inter hómines habens, cum sis corruptíbilis, facis quod vis: noli autem putáre genus nostrum a Deo esse derelíctum: Rzekł: Mając moc między ludźmi, będąc skażytelny, czynisz co chcesz: a nie mniemaj, żeby naród nasz był od Boga opuszczony.
17
tu autem patiénter sústine, et vidébis magnam potestátem ipsíus, quáliter te, et semen tuum torquébit. A ty cierpliwie czekaj, a ujrzysz wielką moc jego, jako ciebie i nasienie twe męczyć będzie.
18
Post hunc ducébant sextum, et is, mori incípiens, sic ait: Noli frustra erráre: nos enim propter nosmetípsos hæc pátimur, peccántes in Deum nostrum, et digna admiratióne facta sunt in nobis: Potem wiedziono szóstego, i ten poczynając umie­rać, tak mówił: Nie myl się darmo: bo my to sami dla sie­bie cierpiemy, żeśmy przeciw Bogu naszemu zgrzeszyli, i stały się nam rzeczy podziwienia godne.
19
tu autem ne exístimes tibi impúne futúrum, quod contra Deum pugnáre tentáveris. Wszakże ty nie mnimaj, żebyś miał uść karania, żeś się ważył przeciw Bogu walczyć.
20
Supra modum autem mater mirábilis, et bonórum memória digna, quæ pereúntes septem fílios sub uníus diéi témpore conspíciens, bono ánimo ferébat propter spem, quam in Deum habébat: Ale nad miarę matka dziwna, a pamiątki między do­brymi godna: która na ginące siedm synów jednego dnia patrząc dobrem sercem znosiła, dla nadzieje, którą w Bo­gu miała.
21
síngulos illórum hortabátur voce pátria fórtiter, repléta sapiéntia: et, femíneæ cogitatióni masculínum ánimum ínserens, Każdego z. nich ojczystym głosem mężnie napomi­nała, będąc pełna mądrości: a myśli niewieściej męzkiego serca dodając,
22
dixit ad eos: Néscio quáliter in útero meo apparuístis, neque enim ego spíritum et ánimam donávi vobis et vitam, et singulórum membra non ego ipsa compégi: Do nich mówiła: Nie wiem, jakoście się w żywocie moim ukazali: bo nie jam ducha i duszę wam darowała i żywot; i każdego członki nie jam sama spoiła:
23
sed enim mundi Creátor, qui formávit hóminis nativitátem, quique ómnium invénit oríginem, et spíritum vobis íterum cum misericórdia reddet et vitam, sicut nunc vosmetípsos despícitis propter leges eius. Ale stworzyciel świata, który sprawił człowiecze narodzenie, i który wynalazł poczęcie wszech rzeczy, i wam z miłosierdziem zaś ducha przywróci i żywot, jako wy teraz samymi sobą, dla praw jego gardzicie.
24
Antíochus autem, contémni se arbitrátus, simul et exprobrántis voce despécta, cum adhuc adolescéntior superésset, non solum verbis hortabátur, sed et cum iuraménto affirmábat se dívitem et beátum factúrum, et translátum a pátriis légibus amícum habitúrum, et res necessárias ei præbitúrum. Lecz Antioch, mniemając, żeby nim gardzono, i pu­ściwszy też mimo się głos urągający, gdy jeszcze namłodszy pozostał, nie tylko go słowy upominał, ale i pod przysięgą obiecował, że go bogatym i szczęśliwym uczynić miał, i je­śliby odstąpił od praw ojczystych, że go miał mieć za przyjaciela i potrzeb mu dodać,
25
Sed ad hæc cum adoléscens nequáquam inclinarétur, vocávit rex matrem, et suadébat ei ut adolescénti fíeret in salútem. Ale gdy się młodzieniec żadną miarą nie skłaniał, na to zawołał król matki, i radził jej, aby młodzieńcowi ra­dziła ku zdrowiu.
26
Cum autem multis eam verbis esset hortátus, promísit suasúrum se fílio suo. A gdy ją długimi słowy napominał, obiecała, że sy­nowi radzić miała.
27
Itaque inclináta ad illum, irrídens crudélem tyránnum, ait pátria voce: Fili mi, miserére mei, quæ te in útero novem ménsibus portávi, et lac triénnio dedi et álui, et in ætátem istam perdúxi. A tak schyliwszy się do niego, szydząc z okrutnego tyrana, mówiła głosem ojczystym: Synu mój, zmiłuj się nademną, któram cię dziewięć miesięcy w żywocie nosiła, i przez trzy lata przy piersiech miała, i chowała, i do tych lat przywiodła.
28
Peto, nate, ut aspícias ad cælum, et terram, et ad ómnia quæ in eis sunt: et intélligas quia ex níhilo fecit illa Deus, et hóminum genus: Proszę synu, abyś pojrzał na niebo i na ziemię, i na wszystko co na nich jest, i zrozumiał, iż to Bóg z niczego uczynił, i rodzaj ludzki.
29
ita fiet, ut non tímeas carníficem istum, sed dignus frátribus tuis efféctus párticeps, súscipe mortem, ut in illa miseratióne cum frátribus tuis te recípiam. Tak się stanie, że się nie będziesz bał tego kata: ale stawszy się godnym braciej twej uczestnikiem, podejm śmierć, abych cię z braty twemi w onem zmiłowaniu przy­jęła.
30
Cum hæc illa adhuc díceret, ait adoléscens: Quem sustinétis? non obédio præcépto regis, sed præcépto legis, quæ data est nobis per Móysen. To gdy ona jeszcze mówiła, rzekł młodzieniec: ko­góż czekacie? nie słucham rozkazania królewskiego, ale rozkazania zakonu, który nam jest dań przez Mojżesza.
31
Tu vero, qui invéntor omnis malítiæ factus es in Hebrǽos, non effúgies manum Dei. Ale ty któryś się stał wynalazcą wszelkiej złości na Hebrejczyki, nie ujdziesz ręki Bożej.
32
Nos enim pro peccátis nostris hæc pátimur. Bo my to dla grzechów naszych cierpiemy.
33
Et si nobis propter increpatiónem, et correptiónem Dóminus Deus noster módicum irátus est: sed íterum reconciliábitur servis suis. I acz się na nas, dla kaźni i karania, Pan Bóg nasz trochę rozgniewał, ale przejednan będzie sługom swoim.
34
Tu autem, o sceléste, et ómnium hóminum flagitiosíssime, noli frustra extólli vanis spebus in servos eius inflammátus: A ty złośliwy, a ze wszech ludzi nagorsży, nie wy­noś się próżno daremnemi nadziejami, rozspaliwszy się na sługi jego.
35
nondum enim omnipoténtis Dei, et ómnia inspiciéntis, iudícium effugísti. Abowiem jeszcześ nie uszedł sądu wszechmocnego, a wszystko widzącego Boga.
36
Nam fratres mei, módico nunc dolóre sustentáto, sub testaménto ætérnæ vitæ effécti sunt: tu vero iudício Dei iustas supérbiæ tuæ pœnas exsólves. Bo bracia moi krótkie teraz boleści wycierpiawszy, w przymierzu żywota wiecznego postanowieni są: ale ty sądem Bożym sprawiedliwe pychy twej karanie odnie­siesz.
37
Ego autem, sicut fratres mei, ánimam, et corpus meum trado pro pátriis légibus, ínvocans Deum matúrius genti nostræ propítium fíeri, teque cum torméntis, et verbéribus confitéri quod ipse est Deus solus. Lecz ja, jak i bracia moi, duszę i ciało moje dawam za prawa ojczyste, wzywając Boga aby co rychlej narodo­wi naszemu miłościwym był, a ty żebyś w mękach, i w ka­raniu wyznał, że on sam jest Bogiem.
38
In me vero et in frátribus meis désinet Omnipoténtis ira, quæ super omne genus nostrum iuste superdúcta est. Na mnie lepak, i na braci mojej ustanie gniew wszechmocnego, który jest sprawiedliwie wniesion na wszystek nasz naród.
39
Tunc rex accénsus ira in hunc, super omnes crudélius desǽvit, indígne ferens se derísum. Tedy król gniewem zapalony, nad tem okrutniejniż nad wszystkiemi się srożył, gniewając się, że był naigrany.
40
Et hic ítaque mundus óbiit, per ómnia in Dómino confídens. A tak i ten czystym zszedł, na wszystkiem w Panu ufając.
41
Novíssime autem post fílios, et mater consúmpta est. A na ostatek po syniech i matka koniec wzięła.
42
Igitur de sacrifíciis, et de nímiis crudelitátibus satis dictum est. A tak o ofiarach, i zbytnich okrucieństwach dosyć się rzekło.
8
1
Iudas vero Machabǽus, et qui cum illo erant, introíbant laténter in castélla: et convocántes cognátos, et amícos, et eos, qui permansérunt in Iudaísmo assuméntes, eduxérunt ad se sex míllia virórum. Ale Judas Machabeusz, i ci co z nim byli, kryjomko schodzili do miasteczek: a zwoławszy powinowate i przyjacioły, i przyjąwszy ku sobie te, którzy trwali w wierze Żydowskiej, wywiedli do siebie sześć tysięcy mężów.
2
Et invocábant Dóminum, ut respíceret in pópulum, qui ab ómnibus calcabátur: et misererétur templo, quod contaminabátur ab ímpiis: I wzywali Pana, aby we j rżał na l ud, który był od wszystkich deptany: a zmiłował się nad kościołem, który od niezbożnych był plugawiony:
3
misererétur étiam extermínio civitátis, quæ esset íllico complanánda, et vocem sánguinis ad se clamántis audíret: Aby się też zlitował nad zburzeniem miasta, które prędko miało być z ziemią zrównane, a wysłuchał głos krwie do niego wołającej:
4
memorarétur quoque iniquíssimas mortes parvulórum innocéntum, et blasphémias nómini suo illátas, et indignarétur super his. Żeby też wspomniał na niesprawiedliwe śmierci dziatek niewinnych, i na bluźnierstwa zadane imieniowi jego, ażeby się o to rozgniewał.
5
At Machabǽus, congregáta multitúdine, intolerábilis géntibus efficiebátur: ira enim Dómini in misericórdiam convérsa est. Ale Machabeusz, zebrawszy mnóstwo, stawał się nie­znośny poganom: bo się gniew Pański w miłosierdzie obró­cił.
6
Et supervéniens castéllis, et civitátibus improvísus, succendébat eas: et opportúna loca óccupans, non paucas hóstium strages dabat: A na miasteczka i miasta nachodząc, nie odpowiednie palił je, a miejsca sposobne posiadszy, niemało porażek nieprzyjaciół czynił:
7
máxime autem nóctibus ad huiuscémodi excúrsus ferebátur, et fama virtútis eius ubíque diffundebátur. A nawięcej w nocy do takich się wycieczek udawał, i sława mocy jego wszędy się roznosiła.
8
Videns autem Philíppus paulátim virum ad proféctum veníre, ac frequéntius res ei cédere próspere, ad Ptolemǽum ducem Cœlesýriæ, et Phœnícis scripsit ut auxílium ferret regis negótiis. A tak widząc Philip że mąż pomału się wzbijał, a iż się mu rzeczy częściej szczęśliwie powodziły: pisał do Ptolemeusa starosty Celesyrjej, i Phenicjej, aby dał ratunek sprawam królewskim.
9
At ille velóciter misit Nicánorem Pátrocli de primóribus amícum, datis ei de permístis géntibus, armátis non minus vigínti míllibus, ut univérsum Iudæórum genus deléret, adiúncto ei Górgia viro militári, et in béllicis rebus experientíssimo. A on wnet posłał Nikanora Patroklowego, z przedniejszych przyjaciela, dawszy zmieszanych narodów zbrojnych nie mniej dwudziestu tysięcy, aby wszystek naród Żydowski wygładził: przydawszy mu i Gorgiasza męża ry­cerskiego, i w rzeczach wojennych barzo biegłego.
10
Constítuit autem Nicánor, ut regi tribútum, quod Románis erat dandum, duo míllia talentórum de captivitáte Iudæórum suppléret: A postanowił Nikanor, aby daniej królowi, którą miano płacić Rzymianom, dwa tysiąca talentów, doło­żył z poimanych Żydów.
11
statímque ad marítimas civitátes misit, cónvocans ad coemptiónem Iudaicórum mancipiórum, promíttens se nonagínta mancípia talénto distractúrum, non respíciens ad vindíctam, quæ eum ab Omnipoténte esset consecutúra. I wnet posłał do miast nad morzem leżących, zwoływając kupców na kupowanie więźniów Żydowskich, obiecując im dawać dziewięćdziesiąt niewolników za je­den talent, nic się nie oglądając na pomstę, która od wszechmocnego Pana za nim iść miała.
12
Iudas autem ubi cómperit, indicávit his, qui secum erant, Iudǽis Nicánoris advéntum. A Judas, gdy się dowiedział, oznajmił tym, którzy przy nim byli Żydom o przyszciu Nikanora.
13
Ex quibus quidam formidántes, et non credéntes Dei iustítiæ, in fugam vertebántur: Z których niektórzy zlęknąwszy się, i niewierząc sprawiedliwości Bożej uciekali:
14
álii vero si quid eis supérerat vendébant, simúlque Dóminum deprecabántur ut eríperet eos ab ímpio Nicánore, qui eos priúsquam cóminus veníret, vendíderat: A drudzy, jeśli co jeszcze mieli przedawali, a społu Pana prosili, aby ich zachował od niezbożnego Nikanora, który pierwej niż się z nimi potkał, już je był poprzedał:
15
et si non propter eos, propter testaméntum tamen quod erat ad patres eórum, et propter invocatiónem sancti et magnífici nóminis eius super ipsos. A jeśli nie dla nich, wszakoż dla przymierza, które było z ojcy ich, i dla wzywania świętego a wielmożnego imienia jego nad nimi.
16
Convocátis autem Machabǽus septem míllibus, qui cum ipso erant, rogábat ne hóstibus reconciliaréntur, neque metúerent iníque veniéntium advérsum se hóstium multitúdinem, sed fórtiter conténderent, Machabeusz tedy zwoławszy siedm tysięcy, którzy z nim byli, prosił, aby się z nieprzyjacioły nie jednali, ani się bali mnóstwa nieprzyjaciół przeciwko im niesprawiedli­wie ciągnących: ale aby się mężnie potykali:
17
ante óculos habéntes contuméliam, quæ loco sancto ab his iniúste esset illáta, itémque et ludíbrio hábitæ civitátis iniúriam, adhuc étiam véterum institúta convúlsa. Mając przed oczyma zelżywość, którą oni miejscu świętemu niesłusznie uczynili, nad to i na krzywdę miasta wydanego na pośmiewisko, jeszcze też na ustawy przodków pogwałcone.
18
Nam illi quidem armis confídunt, ait, simul et audácia: nos autem in omnipoténte Dómino, qui potest et veniéntes advérsum nos, et univérsum mundum uno nutu delére, confídimus. Bo oni prawi, we zbrojach swych wespół, i w śmia­łości ufają: ale my ufamy w Panie wszechmogącym, który może i te którzy przeciw nam ciągną, i wszystek świat jednem skinieniem zgładzić.
19
Admónuit autem eos et de auxíliis Dei, quæ facta sunt erga paréntes: et quod sub Sennácherib centum octogínta quinque míllia periérunt: Przypominał im też i boskie pomocy, które się przodkom ich działy: i że pod Sennacheribem sto ośmdziesiąt i pięć tysięcy zginęło:
20
et de prœ́lio, quod eis advérsus Gálatas fuit in Babylónia, ut omnes, ubi ad rem ventum est, Macedónibus sóciis hæsitántibus, ipsi sex míllia soli peremérunt centum vigínti míllia, propter auxílium illis datum de cælo, et benefícia pro his plúrima consecúti sunt. I walkę, którą w Babilonie przeciw Galatom mie­li, jako gdy przyszło do rzeczy, gdy Macedończycy, towa­rzysze jęli sobą trwożyć, samych tylko sześć tysięcy porazi­li sto i dwa dzieścia tysięcy, za pomocą którą im dano z nie­ba: i dobrodziejstw za to barzo wiele dostali.
21
His verbis constántes effécti sunt, et pro légibus, et pátria mori paráti. Temi słowy stali się stałymi, i gotowemi dla zako­nu i ojczyzny umrzeć.
22
Constítuit ítaque fratres suos duces utríque órdini, Simónem, et Ioséphum, et Iónathan, subiéctis unicuíque millénis et quingenténis. A tak postanowił bracią swą hetmany nad obiema szykami, Simona, i Józefa, i Jonathę, poruczywszy każde­mu po tysiącu i po piąci set.
23
Ad hoc étiam ab Esdra lecto illis sancto libro, et dato signo adiutórii Dei, in prima ácie ipse dux commísit cum Nicánore. Nad to jeszcze, gdy od Ezdrasza im przeczytane były święte księgi, i dany znak Boskiego wspomożenia, sam hetman w pierwszym hufie potkał się z Nikanorem.
24
Et facto sibi adiutóre Omnipoténte, interfecérunt super novem míllia hóminum: maiórem autem partem exércitus Nicánoris vulnéribus débilem factam fúgere compulérunt. I mając pomocnika wszechmocnego, pobili więcej niż dziewięć tysięcy ludzi, a większą część wojska Nikanorowego ranami zwątliwszy uciekać przymusili:
25
Pecúniis vero eórum, qui ad emptiónem ipsórum vénerant, sublátis, ipsos usquequáque persecúti sunt: I pobrawszy pieniądze onych, którzy kupować je byli przyjachali, zewsząd je gonili.
26
sed revérsi sunt hora conclúsi, nam erat ante sábbatum: quam ob causam non perseveravérunt insequéntes. Ale się wrócili, czasem przymuszeni: bo było przed szabbatem: dla której przyczyny nie trwali w pogoni.
27
Arma autem ipsórum, et spólia congregántes, sábbatum agébant, benedicéntes Dóminum, qui liberávit eos in isto die, misericórdiæ inítium stillans in eos. Lecz zbroje ich i łupy zgromadziwszy, szabbat święcili: błogosławiąc Pana, który je dnia onego zachował, kropiąc na nie początkiem miłosierdzia swego.
28
Post sábbatum vero debílibus, et órphanis, et víduis divisérunt spólia: et resídua ipsi cum suis habuére. A po szabbacie szabbat, chorym, sierotom, i wdo­wom łupy rozdawali, a ostatek sami z swoimi mieli.
29
His ítaque gestis, et commúniter ab ómnibus facta obsecratióne, misericórdem Dóminum postulábant ut in finem servis suis reconciliarétur. To tedy gdy się stało, i gdy uczynili wszyscy w obec modlitwę, prosili miłosiernego Pana, aby do końca sługi swe w łaskę przyjął.
30
Et ex his, qui cum Timótheo, et Bácchide erant contra se contendéntes, super vigínti míllia interfecérunt, et munitiónes excélsas obtinuérunt: et plures prædas divisérunt, æquam portiónem debílibus, pupíllis, et víduis, sed et senióribus faciéntes. A z tych, którzy z Timotheuszem i z Bachidem przeciwko nim walczyli, więcej niż dwadzieścia tysięcy pobili, i wysokich zamków dostali, i wiele łupów podzielili, przypuściwszy w równy dział chore, sieroty i wdowy, ale i stare.
31
Et cum arma eórum diligénter collegíssent, ómnia composuérunt in locis opportúnis: resídua vero spólia Ierosólymam detulérunt: A gdy pilnie zebrali zbroje ich, wszystkie złożyli po miejscach sposobnych, a ostatek korzyści do Jeruzalem zanieśli.
32
et Philárchen, qui cum Timótheo erat, interfecérunt, virum sceléstum, qui in multis Iudǽos afflíxerat. Zabili i Philarcha, który był z Timotheuszem, męża złościwego, który był w wielu rzeczach Żydy utrapił.
33
Et cum epinícia ágerent Ierosólymis, eum, qui sacras iánuas incénderat, id est, Callísthenem, cum in quoddam domicílium refugísset, incendérunt, digna ei mercéde pro impietátibus suis réddita. A gdy dzień zwycięztwa w Jeruzalem obchodzili, tego, który był święte bramy spalił, to jest Gallisthena, gdy do niektórego domu uciekł, spalili: godną mu zapłatę za niezbożności jego oddając.
34
Facinorosíssimus autem Nicánor, qui mille negotiántes ad Iudæórum venditiónem addúxerat, Lecz nawiętszy złoczyńca Nikanor, który był tysiąc kupców na przedawanie Żydów przywiódł,
35
humiliátus auxílio Dómini ab his, quos nullos existimáverat, depósita veste glóriæ, per mediterránea fúgiens, solus venit Antiochíam, summam infelicitátem de intéritu sui exércitus consecútus. Poniżony za pomocą Bożą od tych, których sobie za nic nie miał, złożywszy szatę świetną, przez morze Międzyziemne uciekając, przyszedł sam do Antiochjej, wielkie nieszczęście z utracenia wojska swego podjąwszy.
36
Et qui promíserat Románis se tribútum restitúere de captivitáte Ierosolymórum, prædicábat nunc protectórem Deum habére Iudǽos, et ob ipsum invulnerábiles esse, eo quod sequeréntur leges ab ipso constitútas. A który obiecował Rzymianom zapłacić dań z wię­źniów Jerozolimskich, opowiadał teraz, iż Żydowie mają Boga obrońcę, a dla tego ranieni być nie mogą, że zakonu od niego postanowionego naśladują.
9
1
Eódem témpore, Antíochus inhonéste revertebátur de Pérside. Tegoż czasu Antioch sromotnie się wracał z Persjej.
2
Intráverat enim in eam, quæ dícitur Persépolis, et tentávit exspoliáre templum, et civitátem opprímere: sed multitúdine ad arma concurrénte, in fugam versi sunt: et ita cóntigit ut Antíochus post fugam túrpiter redíret. Bo wjachał był do miasta, które zowią Persepolis, i kusił się zbór złupić, i miasta podbić. Ale gdy się pospól­stwo do broniej zbiegło, tył podali, i tak się stało, iż An­tioch uciekszy z sromotą się wracał.
3
Et cum venísset circa Ecbátanam, recognóvit quæ erga Nicánorem, et Timótheum gesta sunt. A gdy przyjachał ku Ekbatanie, dowiedział się co się z Nikanorem i z Timotheuszem stało.
4
Elátus autem in ira, arbitrabátur se iniúriam illórum, qui se fugáverant posse in Iudǽos retorquére: ideóque iussit agitári currum suum sine intermissióne agens iter, cælésti eum iudício perurgénte, eo quod ita supérbe locútus est se ventúrum Ierosólymam, et congériem sepúlcri Iudæórum eam factúrum. A nadawszy się gniewem, spodziewał się, że krzywdę onych, przed któremi uciekł, mógł na Żydy obrócić: i dla tegoż rozkazał co prędzej poganiać, jadąc bez przestanku: gdyż go sąd niebieski przyciskał, za to że tak hardzie mó­wił, że miał przyjachać do Jeruzalem, uczynić ji mogiłą grobu Żydów.
5
Sed qui univérsa cónspicit Dóminus Deus Israel, percússit eum insanábili, et invisíbili plaga. Ut enim finívit hunc ipsum sermónem, apprehéndit eum dolor dirus víscerum, et amára internórum torménta: Ale który wszystko widzi, Pan Bóg Izraelski, zaraził go plagą nie uleczoną i niewidomą. Bo skoro tejże to mowy dokonał, zjęła go boleść sroga wnętrzności, i gorzkie dręczenie wnętrza.
6
et quidem satis iuste, quippe qui multis, et novis cruciátibus aliórum tórserat víscera, licet ille nullo modo a sua malítia cessáret. A iście barzo sprawiedliwie: jako tego, który mnogi­mi a nowemi mękami dręczył innych wnętrzności: acz on przedsię żadnym obyczajem od swej złości nie przesta­wał,
7
Super hoc autem supérbia replétus, ignem spirans ánimo in Iudǽos, et præcípiens accelerári negótium, cóntigit illum ímpetu eúntem de curru cádere, et gravi córporis collisióne membra vexári. A nad to będąc pychy pełen, i ogniem pałając na ser­cu przeciw Żydom, i rozkazując pospieszać: przydało się, że bieżąc wskok wypadł z woza, i od ciężkiego ciała stłu­czenia, członki jego strapione były.
8
Isque qui sibi videbátur étiam flúctibus maris imperáre, supra humánum modum supérbia replétus, et móntium altitúdines in statéra appéndere, nunc humiliátus ad terram in gestatório portabátur, maniféstam Dei virtútem in semetípso contéstans: A ten, który się zdał sobie, że i nawałnościam mor­skim rozkazował, nad ludzki zwyczaj hardości pełen, i gór wysokość miał na szali zważyć: teraz do ziemi poniżony noszon był na stołku, jawną moc Bożą na samym sobie oświadczając:
9
ita ut de córpore ímpii vermes scaturírent, ac vivéntis in dolóribus carnes eius efflúerent, odóre étiam illíus et fœtóre exércitus gravarétur: Tak, iż robacy z ciała złośnika wyciekali, a żyjącego w boleściach mięso padało, cuchnienie też i smród jego wojsku ciężkie było.
10
et qui paulo ante sídera cæli contíngere se arbitrabátur, eum nemo póterat propter intolerántiam fœtóris portáre. A który mało przedtem zdał się sobie gwiazd nie­bieskich dosięgać: tego już nikt nie mógł dla nieznośnego smrodu znosić.
11
Hinc ígitur cœpit ex gravi supérbia dedúctus ad agnitiónem sui veníre, divína admónitus plaga, per moménta síngula dolóribus suis augménta capiéntibus. Ztąd tedy począł od wielkiej pychy odwiedziony, ku uznania samego siebie przychodzić, Bożka plagą upomniony, gdy na każde okiemgnienie boleści jego więtszą moc brały.
12
Et cum nec ipse iam fœtórem suum ferre posset, ita ait: Iustum est súbditum esse Deo, et mortálem non pária Deo sentíre. A gdy już ani sam mógł swego smrodu znosić, tak mówił: Sprawiedliwa rzecz jest być poddanym Bogu, a śmiertelnemu, myślą nie równać się z Bogiem.
13
Orábat autem hic sceléstus Dóminum, a quo non esset misericórdiam consecutúrus. A modlił się ten złośnik do Pana, od którego nie miał otrzymać miłosierdzia.
14
Et civitátem, ad quam festínans veniébat ut eam ad solum dedúceret, ac sepúlcrum congestórum fáceret, nunc optat líberam réddere: A miasto, do którego prędko bieżał, aby je z ziemią zrównał, i grób na gromadzonych trupów uczynił: teraz chce wolneni uczynić.
15
et Iudǽos, quos nec sepultúra quidem se dignos habitúrum, sed ávibus ac feris diripiéndos traditúrum, et cum párvulis exterminatúrum díxerat, æquáles nunc Atheniénsibus factúrum pollicétur: A Żydy, o których był rzekł, że ich ani grobu go­dnych miał rozumieć, ale ptakom i zwierzom podać ku rozniesieniu, i z dziatkami wygładzić, teraz je równe Atheńczykom uczynić obiecuje.
16
templum étiam sanctum, quod prius exspoliáverat, óptimis donis ornatúrum, et sancta vasa multiplicatúrum, et pertinéntes ad sacrifícia sumptus de reddítibus suis præstatúrum: Kościół też śwęty, który był pierwej złupił, że i miał co nalepszemi darami ozdobić, i naczynia świętego więcej przyczynić, i nakłady do ofiar należące z dochodów swych dawać:
17
super hæc, et Iudǽum se futúrum, et omnem locum terræ perambulatúrum, et prædicatúrum Dei potestátem. I nad to Żydem zostać, a po wszech miejscach zie­mie przechodzić, i moc Bożą opowiadać.
18
Sed non cessántibus dolóribus (supervénerat enim in eum iustum Dei iudícium), despérans scripsit ad Iudǽos in modum deprecatiónis epístolam hæc continéntem: Ale gdy boleści nie przestawały (bo nań był przyszedł sprawiedliwy sąd Boży) rozpaczając napisał do Ży­dów na kształt odproszenia list to zamykający:
19
Optimis cívibus Iudǽis plúrimam salútem, et bene valére, et esse felíces, rex et princeps Antíochus. PRZENALEPSZYM mieszczanom Żydom dobre­go zdrowia, i dobrego mienia, i wszelakiego szczęścia król i hetman Antioch.
20
Si bene valétis, et fílii vestri, et ex senténtia vobis cuncta sunt, máximas ágimus grátias. Jeśliście dobrze zdrowi i dziatki wasze, i wszystko się wam po myśli powodzi, wielce dziękujemy.
21
Et ego in infirmitáte constitútus, vestri autem memor benígne revérsus de Pérsidis locis, et infirmitáte gravi apprehénsus, necessárium duxi pro commúni utilitáte curam habére: A ja niemocą złożony, a na was łaskawe wspomi­nając, gdym się wracał z Persjej, a wpadłem w wielką cho­robę, zdało mi się za rzecz potrzebną, abym o pospolitym pożytku staranie miał:
22
non despérans memetípsum, sed spem multam habens effugiéndi infirmitátem. Niewątpiąc sam o sobie, ale nadzieję wielką mając, że się z niemocy wybiegani.
23
Respíciens autem quod et pater meus, quibus tempóribus in locis superióribus ducébat exércitum, osténdit qui post se suscíperet principátum: A rozmyślając sobie, że i ociec mój czasów, których do wyższych miejsc wojska wiódł, naznaczył któryby po nim państwo ujął, iż jeśliby się co przeciwnego przydało, abo jako co trudnego dano znać, wiedząc ci, którzy po krainach byli: komu jest poruczona zwierzchność wszech rzeczy, z sobą nie trwożyli.
24
ut si quid contrárium accíderet, aut diffícile nuntiarétur, sciéntes hi, qui in regiónibus erant, cui esset rerum summa derelícta, non turbaréntur. Ku temu uważając, że blizkie książęta wszystkie, i sąsiedzi czasu patrzą, i skończenia czekają: syna mego Antiocha naznaczyłem królem: któregom częstokroć dojeżdżając do wyższych królestw wielom z waszych zale­cał: i pisałem do niego co niżej położono.
25
Ad hæc, consíderans de próximo poténtes quosque et vicínos tempóribus insidiántes, et evéntum exspectántes, designávi fílium meum Antíochum regem, quem sæpe recúrrens in superióra regna multis vestrum commendábam: et scripsi ad eum quæ subiécta sunt. A przetoż was proszę i żądam, pomniąc na dobrodziejstwa pospolicie i osobliwie, aby każdy wiarę przeciw­ko mnie, i przeciw synowi memu zachował.
26
Oro ítaque vos, et peto mémores beneficiórum públice et privátim, ut unusquísque consérvet fidem ad me et ad fílium meum. Bo mam nadzieję, że się będzie skromnie i łudzicie sprawował, i naśladował przedsięwzięcia mego:
27
Confído enim eum modéste et humáne actúrum, et sequéntem propósitum meum, et commúnem vobis fore. I będzie wam pospolity.
28
Igitur homicída et blasphémus péssime percússus, et ut ipse álios tractáverat, péregre in móntibus miserábili óbitu vita functus est. A tak mężobójca i bluźnierz okrutnie zarażony, jako się sam z drugimi obchodził, w drodze, między górami mizerna śmiercią żywota dokonał.
29
Transferébat autem corpus Philíppus collactáneus eius: qui, métuens fílium Antíochi, ad Ptolemǽum Philométorem in Ægýptum ábiit. A Philip, któryż nim był pospołu wychowań, pro­wadził ciało: który bojąc się syna Antiocha, do Ptolemeusa Philometora do Egiptu zjachał.
10
1
Machabǽus autem, et qui cum eo erant, Dómino se protegénte, templum quidem, et civitátem recépit: A Machabeusz, i którzy z nim byli, za obroną Pań­ską kościół i miasto zasię wziął.
2
aras autem, quas alienígenæ per platéas exstrúxerant, itémque delúbra demolítus est: A ołtarze, których byli cudzoziemcy po ulicach nabudowali, tudzież też zbory rozwalił.
3
et purgáto templo, áliud altáre fecérunt, et de ignítis lapídibus igne concépto sacrifícia obtulérunt post biénnium, et incénsum, et lucérnas, et panes propositiónis posuérunt. I wychędożywszy kościół, inny ołtarz sprawili: a z kamienia rozpalonego ogień wskrzesawszy, sprawowali ofiary po dwu lat, i kadzenie, i lampy, i chleby pokładne wystawili.
4
Quibus gestis, rogábant Dóminum prostráti in terram, ne ámplius tálibus malis incíderent: sed et, si quando peccássent, ut ab ipso mítius corriperéntur, et non bárbaris, ac blasphémis homínibus traderéntur. Co uczyniwszy, padając na ziemię prosili Pana, aby już więcej w takowe nędze nie wpadali: ale i jeśliby kiedy grzeszyli, aby łaskawiej od niego byli karani, a nie dzikim a bluźnierskim ludziom podawani.
5
Qua die autem templum ab alienígenis pollútum fúerat, cóntigit eádem die purificatiónem fíeri, vigésima quinta mensis, qui fuit Casleu. A którego dnia kościół od cudzoziemców był splugawiony, tegoż dnia przydało się, że się oczyścienie stało, dwudziestego i piątego dnia miesiąca, który był Kasleu.
6
Et cum lætítia diébus octo egérunt in modum tabernaculórum, recordántes quod ante módicum témporis diem solémnem tabernaculórum in móntibus, et in spelúncis more bestiárum égerant. I z weselem przez ośm dni obchodzili jako święto Kuczek: wspominając iż przed małym czasem dzień uroczysty Kuczek po górach, i po jaskiniach jako zwierzęta obcho­dzili.
7
Propter quod thyrsos, et ramos vírides, et palmas præferébant ei, qui prosperávit mundári locum suum. A przetoż gałązki i rózgi zielone, i palmy nosili przed tym, który zdarzył, że oczyścione było miejsce swoje.
8
Et decrevérunt commúni præcépto, et decréto, univérsæ genti Iudæórum ómnibus annis ágere dies istos. I pospolitem rozkazaniem i wyrokiem ustawili, aby one dni wszystek naród Żydowski na każdy rok obchodził.
9
Et Antíochi quidem, qui appellátus est Nóbilis, vitæ excéssus ita se hábuit. A Antiocha, którego zwano zacnym, taki był koniec żywota.
10
Nunc autem de Eupátore Antíochi ímpii fílio, quæ gesta sunt narrábimus, breviántes mala, quæ in bellis gesta sunt. A teraz o Eupatorze, synie Antiocha niezbożnego, co się działo powiemy, skracając złe przygody, które się na walkach przydawały.
11
Hic enim suscépto regno, constítuit super negótia regni Lýsiam quemdam, Phœnícis, et Sýriæ milítiæ príncipem. Bo ten dostąpiwszy królestwa, przełożył nad sprawami królestwa niejakiego Lisyasza, hetmana rycerstwa Phenicjej i Syrjej.
12
Nam Ptolemǽus, qui dicebátur Macer, iusti tenax erga Iudǽos esse constítuit, et præcípue propter iniquitátem, quæ facta erat in eos, et pacífice ágere cum eis. Abowiem Ptolemeusz, którego zwano Macer, prawa Żydom umyślił zachować, a zwłaszcza dla niesprawiedliwości, która się im była stała, i spokojnie się z nimi ob­chodzić.
13
Sed ob hoc accusátus ab amícis apud Eupátorem, cum frequénter próditor audíret, eo quod Cyprum créditam sibi a Philométore deseruísset, et ad Antíochum Nóbilem translátus étiam ab eo recessísset, venéno vitam finívit. Ale przeto będąc oskarżony od przyjaciół do Eupatora, gdy go częstokroć zdrajcą nazywano, (przeto, iż Cy­pru od Philometora jemu poruczonego odbieżał, i do Antiocha zacnego się udawszy, i od tego odstał) trucizną żywota dokonał.
14
Górgias autem, cum esset dux locórum, assúmptis ádvenis, frequénter Iudǽos debellábat. A Gorgiasz, będąc hetmanem na tych miejscach, nazbierawszy przychodniów, często z Żydy wojował.
15
Iudǽi vero, qui tenébant opportúnas munitiónes, fugátos ab Ierosólymis suscipiébant, et belláre tentábant. A Żydzi, którzy mieli zamki na różnych miejscach, wygnane z Jeruzalem przyjmowali, i kusili się walczyć.
16
Hi vero, qui erant cum Machabǽo, per oratiónes Dóminum rogántes ut esset sibi adiútor, ímpetum fecérunt in munitiónes Idumæórum: A ci, którzy z Machabeuszem byli, przez modlitwę Pana prosząc, aby im był na pomocy, uderzyli na obronne miejsca Idumejczyków:
17
multáque vi insisténtes, loca obtinuérunt, occurréntes interemérunt, et omnes simul non minus vigínti míllibus trucidavérunt. l dobywając ich wielka mocą, miejsca otrzymali, a kto się im nawinął zabijali, i wszystkich w obec niemniej dwudziestu tysięcy zamordowali.
18
Quidam autem cum confugíssent in duas turres valde munítas, omnem apparátum ad repugnándum habéntes, A gdy niektórzy uciekli na dwie wieże barzo obron­ne, wszystkie potrzeby na odpór mające.
19
Machabǽus ad eórum expugnatiónem relícto Simóne, et Iosépho, itémque Zachǽo, eísque qui cum ipsis erant satis multis, ipse ad eas, quæ ámplius perurgébant, pugnas convérsus est. Machabeusz na ich zdobywanie Simona, Józefa, i Zacheusza, i tych, którzy z nimi byli, dosyć wielu zosta­wiwszy, sam się udał do tych bitew więcej, które przyna­glały.
20
Hi vero, qui cum Simóne erant, cupiditáte ducti, a quibúsdam, qui in túrribus erant, suási sunt pecúnia: et septuagínta míllibus dídrachmis accéptis, dimisérunt quosdam effúgere. Ale ci, którzy z Simonem byli, chciwością uniesie­ni, od niektórych, którzy na wieżach byli, dali się uwieść pieniędzom: a wziąwszy siedmdziesiąt tysięcy Dydrachm, niektórym uciec dopuścili.
21
Cum autem Machabǽo nuntiátum esset quod factum est, princípibus pópuli congregátis, accusávit, quod pecúnia fratres vendidíssent, adversáriis eórum dimíssis. A gdy Machabeuszowi oznajmiono co się stało, zgromadziwszy przedniejsze z ludu, skarżył na nie, iż bra­cią za pieniędze przedali, wypuściwszy ich nieprzyjacioły.
22
Hos ígitur proditóres factos interfécit, et conféstim duas turres occupávit. Tych tedy uczyniwszy je zdrajcy, zabił, i natych­miast dwu wież dobył.
23
Armis autem ac mánibus ómnia próspere agéndo in duábus munitiónibus plus quam vigínti míllia perémit. I sprawując wszystko szczęśliwie, bronią i rękoma, więcej niż dwadzieścia tysięcy zabił na dwu zamkach.
24
At Timótheus, qui prius a Iudǽis fúerat superátus, convocáto exércitu peregrínæ multitúdinis, et congregáto equitátu Asiáno, advénit quasi armis Iudǽam captúrus. A Timotheusz, który pierwej od Żydów był zwyciężony, zebrawszy wojsko ludu cudzoziemskiego, i zgromadziwszy jezdne z Azjej, przyciągnął, jakoby mocą miał wziąć ziemię Żydowską.
25
Machabǽus autem, et qui cum ipso erant, appropinquánte illo, deprecabántur Dóminum, caput terra aspergéntes, lumbósque cilíciis præcíncti, Lecz Machabeusz i ci co z nim byli, gdy się on przy­bliżał, modlili się Panu, głowy ziemią posypawszy, a biodra włosiennicami opasawszy.
26
ad altáris crepídinem provolúti, ut sibi propítius, inimícis autem eórum esset inimícus, et adversáriis adversarétur, sicut lex dicit. Padszy u spodku ołtarza, aby im iniłościw, a nie­przyjaciołom ich był nieprzyjacielem, i sprzeciwnikom sprzeciwił się, jako zakon mówi:
27
Et ita post oratiónem, sumptis armis, lóngius de civitáte procedéntes, et próximi hóstibus effécti, resedérunt. A tak po modlitwie wziąwszy zbroje, odszedszy dalej od miasta, a przyszedszy bliżej ku nieprzyjaciołom, położyli się.
28
Primo autem solis ortu utríque commisérunt: isti quidem victóriæ, et prosperitátis sponsórem cum virtúte Dóminum habéntes: illi autem ducem belli ánimum habébant. A skoro słońce weszło, stoczyli bitwę z obudwu stron: ci mając rękojmią zwycięztwa i szczęścia Pana z cnotą: a oni za hetmana ku bitwie serce mając.
29
Sed cum véhemens pugna esset, apparuérunt adversáriis de cælo viri quinque in equis, frenis áureis decóri, ducátum Iudǽis præstántes: Lecz gdy sroga bitwa była, ukazali się nieprzyjacio­łom z nieba pięć mężów na koniech, uzdami złotemi ozdo­bni: którzy byli przewodnikami Żydom:
30
ex quibus duo Machabǽum médium habéntes, armis suis circumséptum incólumem conservábant: in adversários autem tela, et fúlmina iaciébant, ex quo et cæcitáte confúsi, et repléti perturbatióne cadébant. Z których dwa Machabeusza między sobą mając, broniami swemi obtoczywszy zdrowego zachowywali, a na nieprzyjacioły zastrzały i piorony miotali, przez co i ślepotą zamieszani, i napełnieni trwogi upadali.
31
Interfécti sunt autem vigínti míllia quingénti, et équites sexcénti. I zabito ich dwadzieścia tysięcy i pięćset, a jezdnych sześćset.
32
Timótheus vero confúgit in Gázaram præsídium munítum, cui prǽerat Chǽreas. A Timotheusz uciekł na Gazarę zameczek obronny, w którym był starosta Chereasz.
33
Machabǽus autem, et qui cum eo erant, lætántes obsedérunt præsídium diébus quátuor. Ale Machabeusz i ci, którzy z nim byli, z ochotą obiegli zamek przez czterzy dni.
34
At hi, qui intus erant, loci firmitáte confísi, supra modum maledicébant, et sermónes nefándos iactábant. A ci, którzy na nim byli, ufając miejsca obronie, nad miarę złorzeczyli, i mowy niesłusznie miotali.
35
Sed cum dies quinta illucésceret, vigínti iúvenes ex his, qui cum Machabǽo erant, accénsi ánimis propter blasphémiam, viríliter accessérunt ad murum, et feróci ánimo incedéntes ascendébant: Ale gdy piąty dzień nastawał, dwadzieścia młodzieńców z tych, którzy z Machabeuszem byli, zapaleni sercem o one bluźnierstwa, mężnie do muru przystąpili, i srogiem sercem idąc wstępowali.
36
sed et álii simíliter ascendéntes, turres portásque succéndere aggréssi sunt, atque ipsos malédicos vivos concremáre. Lecz i drudzy także wstępując, wieże i bramy palić poczęli, i same bluźnierze żywo palili.
37
Per contínuum autem bíduum præsídio vastáto, Timótheum occultántem se in quodam repértum loco peremérunt: et fratrem illíus Chǽream, et Apollóphanem occidérunt. A przez dwa dni ustawicznie zamek zburzywszy, Timotheusza, który się był skrył na jednem miejscu, do­stawszy zabili: i brata jego Chereasza, i Appolophana za­bili.
38
Quibus gestis, in hymnis et confessiónibus benedicébant Dóminum, qui magna fecit in Israel, et victóriam dedit illis. Co sprawiwszy, z pieśniami i z wyznawaniem błogo­sławili Pana, który wielkie rzeczy uczynił w Izraelu, a dał im zwycięztwo.
11
1
Sed parvo post témpore, Lýsias procurátor regis, et propínquus, ac negotiórum præpósitus, gráviter ferens de his, quæ accíderant, Ale po małym czasie, Lisyasz sprawca i powinowaty królewski, i nad sprawami przełożony, to co się stało ciężko znosząc.
2
congregátis octogínta míllibus, et equitátu univérso, veniébat advérsus Iudǽos, exístimans se civitátem quidem captam géntibus habitáculum factúrum, Zebrawszy ośmdziesiąt tysięcy, i wszystkę jazdę, ruszył się przeciw Żydom, rozumiejąc, iż miasta dobyw­szy uczynić je miał mieszkaniem pogańskiem,
3
templum vero in pecúniæ quæstum, sicut cétera delúbra géntium, habitúrum, et per síngulos annos venále sacerdótium: A że kościół miał iść na zysk pieniężny, jako inne zbory pogańskie, a kapłaństwo przedajne na każdy rok;
4
nusquam recógitans Dei potestátem, sed mente effrenátus in multitúdine péditum, et in míllibus équitum, et in octogínta elephántis confidébat. W niwczem się nie oglądając na Bożą moc, ale roz­puściwszy wodze serca w mnóztwie pieszych, i w tysiącach konnych, i w ośmdziesiąt elephantów, ufał.
5
Ingréssus autem Iudǽam, et apprópians Bethsúræ, quæ erat in angústo loco, ab Ierosólyma intervállo quinque stadiórum, illud præsídium expugnábat. A tak wtargnąwszy do ziemie Żydowskiej, a przybli­żywszy się do Bethsury, która była w ciasnem miejscu, na piąci stajach od Jeruzalem, onego zamku dobywał.
6
Ut autem Machabǽus, et qui cum eo erant, cognovérunt expugnári præsídia, cum fletu et lácrymis rogábant Dóminum, et omnis turba simul, ut bonum ángelum mítteret ad salútem Israel. A gdy Machabeusz i ci co z nim byli dowiedzieli się, iż zamków dobywano, z płaczem i łzami prosili Pana, i wszystek lud pospolity z nimi, aby zesłał anioła dobrego ku wybawieniu Izraela.
7
Et ipse primus Machabǽus, sumptis armis, céteros adhortátus est simul secum perículum subíre, et ferre auxílium frátribus suis. A sam naj pierwej Machabeusz, porwawszy broń, napominał drugich, aby się z nim wdali w niebezpieczeń­stwo, a dali ratunek braciej swej.
8
Cumque páriter prompto ánimo procéderent, Ierosólymis appáruit præcédens eos eques in veste cándida, armis áureis hastam vibrans. A gdy pospołu ochotnem sercem wjeżdżali w Jeruza­lem, ukazał się rycerz jadący przed nimi w szacie świetnej, we złotej zbroi, drzewcem obracając.
9
Tunc omnes simul benedixérunt misericórdem Dóminum, et convaluérunt ánimis: non solum hómines, sed et béstias ferocíssimas, et muros férreos paráti penetráre. Tedy wszyscy społu błogosławili miłosiernego Pana, i byli na umyśle utwierdzeni: będąc gotowi nie tylko przez ludzie, ale i przez naokrutniejsze bestyje, i przez mury żelazne przebić się.
10
Ibant ígitur prompti, de cælo habéntes adiutórem, et miserántem super eos Dóminum. A tak szli ochotnie, mając z nieba pomocnika, i li­tościwego nad sobą Pana.
11
Leónum autem more ímpetu irruéntes in hostes, prostravérunt ex eis úndecim míllia péditum, et équitum mille sexcéntos: A jako lwi rzuciwszy się pędem na nieprzyjacioły, porazili z nich jednaście tysięcy pieszych, a tysiąc i sześćset jezdnych;
12
univérsos autem in fugam vertérunt, plures autem ex eis vulneráti nudi evasérunt. Sed et ipse Lýsias túrpiter fúgiens evásit. A wszystkie w tył obrócili, a więcej z nich rannych nago uszło. Lecz i sam Lisyasz sromotnie uciekając uszedł.
13
Et quia non insensátus erat, secum ipse réputans factam erga se diminutiónem, et intélligens invíctos esse Hebrǽos, omnipoténtis Dei auxílio inniténtes, misit ad eos: A iż był nie głupi, rozmyśliwszy sobie jaką szkodę podjął, i rozumiejąc, iż Hebrejczykowie niezwyciężeni są, polegając na wszechmocnego Boga pomocy:
14
promisítque se consensúrum ómnibus, quæ iusta sunt, et regem compulsúrum amícum fíeri. Posłał do nich, i obiecował zezwolić na wszystko co słuszna jest, i króla przywieść, aby był przyjacielem.
15
Annuit autem Machabǽus précibus Lýsiæ, in ómnibus utilitáti cónsulens: et quæcúmque Machabǽus scripsit Lýsiæ de Iudǽis, ea rex concéssit. I przyzwolił Machabeusz na prośby Lisyaszowe, po­żytkowi we wszystkiem dogadzając, i cokolwiek Macha­beusz pisał Lisyaszowi o Żydziech, tego król pozwolił.
16
Nam erant scriptæ Iudǽis epístolæ a Lýsia quidem hunc modum continéntes: Lýsias pópulo Iudæórum salútem. Bo były listy napisane do Żydów od Lisyasza ten sposób zamykające: Lisyasz ludowi Żydowskiemu zdro­wia.
17
Ioánnes, et Abésalom, qui missi fúerant a vobis, tradéntes scripta, postulábant ut ea, quæ per illos significabántur, implérem. Ja i Abesalom, którzy byli posłani od was, oddawszy pisanie, żądali, abym to co się przez nie dało znać, wypełnił.
18
Quæcúmque ígitur regi potuérunt perférri, expósui: et quæ res permittébat, concéssit. A tak cokolwiek mogło się odnieść do króla, przeło­żyłem: a czego rzecz dopuszczała, pozwoliłem.
19
Si ígitur in negótiis fidem conservavéritis, et deínceps bonórum vobis causa esse tentábo. Przetoż jeśli w sprawach wiarę zachowacie, na potem starać się będę, abych wam był przyczyną dobrego.
20
De céteris autem per síngula verbo mandávi et istis, et his, qui a me missi sunt, cólloqui vobíscum. A o innych rzeczach o każdej z osobna dałem rozkazanie słowne, i tym, i owym, którzy odemnie posłani są, aby się z wami namówili.
21
Bene valéte. Anno centésimo, quadragésimo octávo mensis Dióscori, die vigésima et quarta. Miejcie się dobrze. Roku setnego czterdziestego ósmego miesiąca Dioskora, dnia dwudziestego i czwar­tego.
22
Regis autem epístola ista continébat: Rex Antíochus Lýsiæ fratri salútem. Królewski zaś list to w sobie miał: KRÓL Antioch Lysiaszowi bratu zdrowia.
23
Patre nostro inter deos transláto, nos voléntes eos, qui sunt in regno nostro sine tumúltu ágere, et rebus suis adhibére diligéntiam, Gdyż ociec nasz między bogi przeniesion jest, my chcąc, aby ci którzy są w królestwie naszeni, bez trwogi żyli, a rzeczy swej pilnowali.
24
audívimus Iudǽos non consensísse patri meo ut transferréntur ad ritum Græcórum, sed tenére velle suum institútum, ac proptérea postuláre a nobis concédi sibi legítima sua. Słyszeliśmy, iż Żydowie nie przyzwolili ojcu memu, żeby mieli przeniesieni być do obyczajów Greckich, ale że chcą trzymać swe ustawy, i dla tego żądają od nas, aby­śmy im dopuścili praw ich.
25
Voléntes ígitur hanc quoque gentem quiétam esse, statuéntes iudicávimus templum restítui illis, ut ágerent secúndum suórum maiórum consuetúdinem. Chcąc tedy, aby ten naród był w pokoju, stanowiąc osądziliśmy, aby im kościół był przywrócony, aby się po­dług zwyczaju przodków swych rządzili.
26
Bene ígitur féceris, si míseris ad eos, et déxteram déderis: ut cógnita nostra voluntáte, bono ánimo sint, et utilitátibus própriis desérviant. Dobrze tedy uczynisz, jeśli do nich poślesz, a dasz im prawą rękę: aby poznawszy wolę naszą, byli dobrego serca, a własnych pożytków przestrzegali.
27
Ad Iudǽos vero regis epístola talis erat: Rex Antíochus senátui Iudæórum, et céteris Iudǽis salútem. A list do Żydów królewski taki był: KRÓL Antioch radzie Żydowskiej, i innym Żydom zdrowia.
28
Si valétis, sic estis ut vólumus: sed et ipsi bene valémus. Jeśli się dobrze macie, takeście jako chcemy: ale i my dobrze się mamy.
29
Adiit nos Meneláus, dicens velle vos descéndere ad vestros, qui sunt apud nos. Przyszedł do nas Menelaus, powiadając, że wy chce­cie zstąpić do waszych, którzy są u nas.
30
His ígitur, qui cómmeant usque ad diem trigésimum mensis Xánthici, damus dextras securitátis, A przetoż tym, którzy do nas przyda, aż do dnia trzydziestego miesiąca Xanthika, dajemy prawicę bezpieczeństwa.
31
ut Iudǽi utántur cibis, et légibus suis, sicut et prius: et nemo eórum ullo modo moléstiam patiátur de his, quæ per ignorántiam gesta sunt. Aby Żydzi używali pokarmów i praw swoich, jako i przed tem: a iżby żaden z nich żadnym sposobem przy­krości nie cierpiał, w tych rzeczach które się z niewiadomości działy.
32
Mísimus autem et Meneláum, qui vos alloquátur. A posłaliśmy i Menelausa, któryby z wami mówił:
33
Valéte. Anno centésimo quadragésimo octávo, Xánthici mensis quintadécima die. Dobrze się miejcie. Roku setnego czterdziestego ósmego, Xanthika miesiąca dnia piętnastego.
34
Misérunt autem étiam Románi epístolam, ita se habéntem: Quintus Mémmius, et Titus Manílius legáti Romanórum, pópulo Iudæórum salútem. Posłali też i Rzymianie list taki: QUINTUS Memmius, i Titus Manilius, Legaci Rzymscy ludowi Żydow­skiemu zdrowia.
35
De his, quæ Lýsias cognátus regis concéssit vobis, et nos concéssimus. Tego co wam Lisyasz królewski powinowaty po­zwolił, i myśmy pozwolili.
36
De quibus autem ad regem iudicávit referéndum, conféstim áliquem míttite, diligéntius inter vos conferéntes, ut decernámus, sicut cóngruit vobis: nos enim Antiochíam accédimus. A o czem rozumiał, że się miał królik dołożyć, pil­nie się między sobą naradziwszy, wnet kogo poślicie, aby­śmy skazali, tak jako wam należy, bo my jedziemy do Antioch je j.
37
Ideóque festináte rescríbere, ut nos quoque sciámus cuius estis voluntátis. A przetoż co najrychlej odpiszcie, abyśmy i my wiedzieli, co jest za wola wasza.
38
Bene valéte. Anno centésimo quadragésimo octávo, quintadécima die mensis Xánthici. Miejcie się dobrze. Roku setnego czterdziestego ósmego, piętnastego dnia miesiąca Xanthika.
12
1
His factis pactiónibus, Lýsias pergébat ad regem, Iudǽi autem agricultúræ óperam dabant. Gdy się te umowy stały, Lisyasz jachał do króla, a Żydowie rolą się bawili.
2
Sed hi, qui reséderant, Timótheus, et Apollónius Gennǽi fílius, sed et Hierónymus, et Démophon super hos, et Nicánor Cypriárches, non sinébant eos in siléntio ágere, et quiéte. Ale ci, którzy byli zostali, Timotheusz i Apolloniusz, syn Genneusza, ale i Hieronym, i Demophon, i nad te Nikanor książę z Cypru, nie dopuszczali im żyć w mil­czeniu i w pokoju.
3
Ioppítæ vero tale quoddam flagítium perpetrárunt: rogavérunt Iudǽos, cum quibus habitábant, ascéndere scaphas, quas paráverant, cum uxóribus, et fíliis, quasi nullis inimicítiis inter eos subiacéntibus. A Joppitowie taką złość zbroili: prosili Żydów, z któremi mieszkali, aby wsiedli w łodzi, które byli nagotowali z żonami i z dziećmi, jakoby z nimi żadnego nieprzyjacielstwa nie mieli.
4
Secúndum commúne ítaque decrétum civitátis, et ipsis acquiescéntibus, pacísque causa nihil suspéctum habéntibus: cum in altum processíssent, submersérunt non minus ducéntos. A tak według pospolitego wyroku miejskiego, gdy i sami przyzwolili, a nic podejrzanego dla pokoju nie mieli, zajachawszy na głębią, potopili nie mniej dwu set.
5
Quam crudelitátem Iudas in suæ gentis hómines factam ut cognóvit, præcépit viris, qui erant cum ipso: et invocáto iusto iúdice Deo, O którem okrucieństwie nad narodem swym uczynionem, gdy się dowiedział Judas, rozkazał mężom, którzy byli z nim, a wezwawszy sędziego sprawiedliwego Boga,
6
venit advérsus interfectóres fratrum, et portum quidem noctu succéndit, scaphas exússit, eos autem, qui ab igne refúgerant, gládio perémit. Przyciągnął na braciej morderze, i zapalił port w no­cy, i łodzie popalił, a te, którzy ognia uszli mieczem poza­bijał.
7
Et cum hæc ita egísset, discéssit quasi íterum reversúrus, et univérsos Ioppítas eradicatúrus. A gdy to tak sprawił, odciągnął jakoby się zaś znowu wrócić miał, a wszystkie Jopity wykorzenić.
8
Sed cum cognovísset et eos, qui erant Iámniæ, velle pari modo fácere habitántibus secum Iudǽis, Lecz gdy się dowiedział, że i ci, którzy byli w jamniej, chcieli takież Żydom u nich mieszkającym uczynić:
9
Iamnítis quoque nocte supervénit, et portum cum návibus succéndit: ita ut lumen ignis apparéret Ierosólymis a stádiis ducéntis quadragínta. Jamnity też w nocy najachał, i port z okrętami spa­lił, tak, iż łunę od ognia było widać w Jeruzalem, przez dwieście i czterdzieści stajów.
10
Inde cum iam abiíssent novem stádiis, et iter fácerent ad Timótheum, commisérunt cum eo Arabes quinque míllia viri, et équites quingénti. Ztamtąd, gdy już byli odciągnęli, na dziewięcioro staj, i ciągnęli ku Timotheuszowi, potkało się z nim Arabczyków pięć tysięcy mężów, i jezdnych pięćset.
11
Cumque pugna válida fíeret, et auxílio Dei próspere cessísset, resídui Arabes victi petébant a Iuda dextram sibi dari, promitténtes se páscua datúros, et in céteris profutúros. A gdy tęga bitwa była, i za pomocą Bożą fortunnie się wiodło, ostatek Arabczyków zwyciężonych prosili Judy, aby im dał prawicę, obiecując paszej postąpić, i w innych rzeczach być ku pożytku.
12
Iudas autem arbitrátus vere in multis eos útiles, promísit pacem: dextrísque accéptis, discessére ad tabernácula sua. Tedy Judas rozumiejąc, że prawdziwie w wielu rzeczach mogą być pożyteczni, obiecał pokój, i dawszy sobie ręce odeszli do namiotów swoich.
13
Aggréssus est autem et civitátem quamdam firmam póntibus murísque circumséptam, quæ a turbis habitabátur géntium promiscuárum: cui nomen Casphin. Najachał też i niektóre miasto mocne, mostami i mury obtoczone, w którem mieszkało mnóstwo narodów rozmaitych, które zwano Kasphin.
14
Hi vero, qui intus erant, confidéntes in stabilitáte murórum, et apparátu alimoniárum, remíssius agébant, maledíctis lacesséntes Iudam, et blasphemántes, ac loquéntes quæ fas non est. A ci, którzy w mieście byli, ufając w mocności mu­rów, i w dostatku żywności, swawolniej sobie poczynali, złorzeczeństwy drażniąc Judę, i bluźniąc, i mówiąc co się nie godzi.
15
Machabǽus autem, invocáto magno mundi Príncipe, qui sine ariétibus et máchinis tempóribus Iesu præcipitávit Iéricho, írruit feróciter muris: A Machabeusz wzywając wielkiego Pana świata, który bez taranów, i bez machin za czasów Jezusa obalił Jerycho, uderzył okrutnie na miasto.
16
et capta civitáte per Dómini voluntátem, innumerábiles cædes fecit, ita ut ádiacens stagnum stadiórum duórum latitúdinis, sánguine interfectórum flúere viderétur. I dobywszy miasta za wolą Pańską, niezliczone mor­dy poczynił: tak, iż przyległe jezioro, które było wszerz na dwojgu staj, zdało się że krwią pobitych opływało.
17
Inde discessérunt stádia septingénta quinquagínta, et venérunt in Cháraca ad eos, qui dicúntur Tubianǽi, Iudǽos: Ztamtąd odeszli przez siedmset i pięćdziesiąt stajow, i przyszli do Charaka, do tych Żydów, które Thubiany zowią.
18
et Timótheum quidem in illis locis non comprehendérunt, nullóque negótio perfécto regréssus est, relícto in quodam loco firmíssimo præsídio. A Timotheusza na onych miejscach nie zastali: któ­ry się był nic niesprawiwszy wrócił, zostawiwszy na niektórem miejscu mocna obronę.
19
Dosítheus autem et Sosípater, qui erant duces cum Machabǽo, peremérunt a Timótheo relíctos in præsídio, decem míllia viros. A Dosytheusz, i Sosipater, którzy byli hetmani z Machabeuszem, pobili od Timotheusza na zamku zostawionych dziesięć tysięcy mężów.
20
At Machabǽus, ordinátis circum se sex míllibus, et constitútis per cohórtes, advérsus Timótheum procéssit, habéntem secum centum vigínti míllia péditum, equitúmque duo míllia quingéntos. Lecz Machabeusz zszykowawszy około siebie sześć tysięcy, i rozsadziwszy je w hufce, ciągnął przeciw Timotheuszowi, który miał z sobą sto i dwadzieścia tysięcy pie­szych, a jezdnych dwa tysiąca i pięćset.
21
Cógnito autem Iudæ advéntu, Timótheus præmísit mulíeres, et fílios, et réliquum apparátum, in præsídium, quod Cárnion dícitur: erat enim inexpugnábile, et accéssu diffícile propter locórum angústias. A Timotheusz, dowiedziawszy się o przy ciągnieniu Judy, wprzód wysłał niewiasty, i dzieci, i inne potrzeby na zamek, który zowią Karnion, bo był niedobyty, a tru­dny do przystępu dla ciasności miejsc.
22
Cumque cohors Iudæ prima apparuísset, timor hóstibus incússus est ex præséntia Dei, qui univérsa cónspicit: et in fugam versi sunt álius ab álio, ita ut magis a suis deiceréntur, et gladiórum suórum íctibus debilitaréntur. A gdy się pierwszy huf Judy ukazał, padł na nieprzyjacioły strach, z obecności Boga, który wszystko wi­dzi: i jęli uciekać jeden od drugiego, tak iż więcej od swych byli porażeni, i od razów mieczów swych słabieli.
23
Iudas autem veheménter instábat púniens profános, et prostrávit ex eis trigínta míllia virórum. A Judas barzo docierał, karząc niezbożne, i poraził z nich trzydzieści tysięcy mężów.
24
Ipse vero Timótheus íncidit in partes Dosíthei, et Sosípatris: et multis précibus postulábat ut vivus dimitterétur, eo quod multórum ex Iudǽis paréntes habéret ac fratres, quos morte eius décipi eveníret. A sam Timotheusz napadł na skrzydło Dosytheusza, i Sosipatra, i prosił ich wielkiemi prośbami, aby go żywo puścili, dla tego. iż wielu z Żydów miał rodzice, i bra­cią, któremby przyszło oszukać się dla śmierci jego.
25
Et cum fidem dedísset restitutúrum se eos secúndum constitútum, illǽsum eum dimisérunt propter fratrum salútem. A tak, gdy im przyrzekł, że je miał wolno puścić we­dług umowy, puścili go zdrowo dla braciej wybawienia:
26
Iudas autem egréssus est ad Cárnion, interféctis vigínti quinque míllibus. A Judas wyciągnął do Karnion u, pobiwszy dwadzieścia i pięć tysięcy.
27
Post horum fugam, et necem, movit exércitum ad Ephron civitátem munítam, in qua multitúdo diversárum géntium habitábat: et robústi iúvenes pro muris consisténtes fórtiter repugnábant: in hac autem máchinæ multæ, et telórum erat apparátus. Po tych ucieczce i porażce, ruszył się z wojskiem do Ephrona miasta obronnego, w którem mnóztwo narodów rozlicznych mieszkało, i duży młodzieńcy stojąc na murze mocno się bronili: a w tem machin wiele, i strzelby gotowość.
28
Sed cum Omnipoténtem invocássent, qui potestáte sua vires hóstium confríngit, cepérunt civitátem: et ex eis, qui intus erant, vigínti quinque míllia prostravérunt. Ale gdy wzywali wszechmocnego, który mocą swą kruszy nieprzyjacielskie siły, wzięli miasto, a z onych, któ­rzy w niem byli, dwadzieścia i pięć tysięcy porazili.
29
Inde ad civitátem Scythárum abiérunt, quæ ab Ierosólymis sexcéntis stádiis áberat. Ztamtąd przyszli do miasta Scythów, które jest od Jeruzalem na sześci set stajan.
30
Contestántibus autem his, qui apud Scythopolítas erant, Iudǽis, quod benígne ab eis haberéntur, étiam tempóribus infelicitátis quod modéste secum égerint: Ale gdy Żydowie, którzy u Scytopolitanów byli, dali świadectwo, że się z nimi łaskawie obchodzili, i czasów nieszczęścia skromnie się przeciw im zachowali.
31
grátias agéntes eis, et exhortáti étiam de cétero erga genus suum benígnos esse, venérunt Ierosólymam die solémni septimanárum instánte. Podziękowawszy im, i napomniawszy, aby i na po­tem na naród ich łaskawi byli, przyjachali do Jeruzalem, gdy uroczysty dzień święty.
32
Et post Pentecósten abiérunt contra Górgiam præpósitum Idumǽæ. Tegodniów nadchodził, a po pięćdziesiątnicy ru­szyli się przeciw Gorgiaszowi staroście Idumejskiemu.
33
Exívit autem cum pedítibus tribus míllibus, et equítibus quadringéntis. A wyciągnął ze trzema tysięcy pieszych, i czterzmi sty jezdnych.
34
Quibus congréssis, cóntigit paucos rúere Iudæórum. Którzy, gdy zwiedli bitwę, przydało się, iż trocha Żydów poległo.
35
Dosítheus vero quidam de Bacénoris eques, vir fortis, Górgiam tenébat: et, cum vellet illum cápere vivum, eques quidam de Thrácibus írruit in eum, humerúmque eius amputávit: atque ita Górgias effúgit in Marésa. A Dosytheusz niektóry z Bacenorowych jezdny, mąż mocny dzierżał Gorgiasza: a gdy go chciał pojmać ży­wo, jezdny niektóry z Thraków natarł nań: i odciął mu ramię: i tak Gorgiasz uciekł do Maresa.
36
At illis, qui cum Esdrim erant, diútius pugnántibus et fatigátis, invocávit Iudas Dóminum adiutórem, et ducem belli fíeri: A gdy ci, którzy z Esdrynem byli, długo walczyli i zmordowali się, Judas wzywał Pana, aby im był pomo­cnikiem i hetmanem bitwy.
37
incípiens voce pátria, et cum hymnis clamórem extóllens, fugam Górgiæ milítibus incússit. I począwszy głosem ojczystym i z pieśniami woła­nie podnosząc, rycerstwo Gorgiaszowe uciekać przymusił.
38
Iudas autem collécto exércitu venit in civitátem Odóllam: et cum séptima dies superveníret, secúndum consuetúdinem purificáti, in eódem loco sábbatum egérunt. Tedy Judas, zebrawszy wojsko, przyszedł do miasta Odollę, a gdy dzień siódmy przyszedł, według zwyczaju oczyściwszy się święcili szabbat na temże miejscu.
39
Et sequénti die venit cum suis Iudas, ut córpora prostratórum tólleret, et cum paréntibus póneret in sepúlcris patérnis. A nazajutrz Judas przyjachał z swemi, aby pobrał ciała pobitych, i pochował je z powinowatemi w grobiech ojcowskich.
40
Invenérunt autem sub túnicis interfectórum de donáriis idolórum, quæ apud Iámniam fuérunt, a quibus lex próhibet Iudǽos: ómnibus ergo maniféstum factum est, ob hanc causam eos corruísse. Tedy naleźli pod szatami pobitych dary bałwanów, którzy byli w Jamniej, czego Żydom zakon zakazuje. Wszystkim tedy jawno było, iż dla tego byli porażeni.
41
Omnes ítaque benedixérunt iustum iudícium Dómini, qui occúlta fécerat manifésta. A tak wszyscy błogosławili sprawiedliwy sąd Pań­ski, który rzeczy skryte jawnemi uczynił.
42
Atque ita ad preces convérsi, rogavérunt ut id, quod factum erat, delíctum oblivióni traderétur. At vero fortíssimus Iudas hortabátur pópulum conserváre se sine peccáto, sub óculis vidéntes quæ facta sunt pro peccátis eórum, qui prostráti sunt. A tak udawszy się na modlitwy, prosili, aby ten grzech, który się stał, w zapamiętanie przyszedł. Ale namężniejszy Judas napominał lud, aby się bez grzechu zachowali, widząc na oczy co się stało dla grzechów onych, którzy polegli.
43
Et facta collatióne, duódecim míllia drachmas argénti misit Ierosólymam offérri pro peccátis mortuórum sacrifícium, bene et religióse de resurrectióne cógitans A złożywszy dwanaście tysięcy drachm srebra po­słał do Jeruzalem, aby ofiarowano za grzechy umarłych ofiarę: dobrze i pobożnie o zmartwychwstaniu myśląc.
44
(nisi enim eos, qui cecíderant, resurrectúros speráret, supérfluum viderétur, et vanum oráre pro mórtuis), (Bo, by się był nienadziewał, że oni pobici zmar­twychwstać mieli, zdało by się rzecz nie potrzebna i pró­żna, modlić się za umarłe).
45
et quia considerábat quod hi, qui cum pietáte dormitiónem accéperant, óptimam habérent repósitam grátiam. A iż uważał, że ci, którzy pobożnie byli zasnęli, ba­rzo dobrą łaskę mieli zachowaną.
46
Sancta ergo et salúbris est cogitátio pro defúnctis exoráre, ut a peccátis solvántur. A tak święta i zbawienna jest myśl modlić się za umarłe, aby byli od grzechów rozwiązani.
13
1
Anno centésimo quadragésimo nono, cognóvit Iudas Antíochum Eupátorem veníre cum multitúdine advérsus Iudǽam, Roku setnego czterdziestego i dziewiątego dowiedział się Judas, iż Antioch Eupator ciągnie z mnóstwem na Żydowską ziemię.
2
et cum eo Lýsiam procuratórem, et præpósitum negotiórum, secum habéntem péditum centum decem míllia, et équitum quinque míllia, et elephántos vigínti duos, currus cum fálcibus trecéntos. A z nim Lisyasz sprawca i przełożony nad sprawami, mając z sobą pieszych sto i dziesięć tysięcy, a jezdnych pięć tysięcy, i Elephantów dwadzieścia i dwa, i wozów z kosa­mi trzysta.
3
Commíscuit autem se illis et Meneláus: et cum multa fallácia deprecabátur Antíochum, non pro pátriæ salúte, sed sperans se constítui in principátum. A przymieszał się do nich i Menelaus, i z wielką chytrością prosił Antiocha nie o zachowanie ojczyzny, ale mając nadzieję, że miał być wsadzony na państwo.
4
Sed Rex regum suscitávit ánimos Antíochi in peccatórem: et suggerénte Lýsia hunc esse causam ómnium malórum, iussit (ut eis est consuetúdo) apprehénsum in eódem loco necári. Lecz król nad królmi wzruszył serce Antiochowe prze­ciw złośnikowi: i gdy Lisyasz przypominał, że on był przy­czyną wszego złego, rozkazał (jako u nich jest obyczaj) pojmawszy go na temże miejscu zabić,
5
Erat autem in eódem loco turris quinquagínta cubitórum, aggéstum úndique habens cíneris: hæc prospéctum habébat in præceps. A była na onem miejscu wieża na pięćdziesiąt łokiet która miała ze wsząd około siebie kupy popiołu: z tej było pojrzenie na dół przykre.
6
Inde in cínerem déici iussit sacrílegum, ómnibus eum propelléntibus ad intéritum. Ztamtąd kazał onego świętokrajcę w popiół wrzucić, gdy go wszyscy popychali na stracenie.
7
Et tali lege prævaricatórem legis cóntigit mori, nec terræ dari Meneláum. Takimci prawem przestępcy zakonu przydało się umrzeć, ani w ziemi być pochowanym Menelausowi,
8
Et quidem satis iuste: nam quia multa erga aram Dei delícta commísit, cuius ignis, et cinis erat sanctus: ipse in cíneris morte damnátus est. A zaiste dosyć sprawiedliwie; bo iż wiele przeciw oł­tarzowi Bożemu złości poczynił, którego ogień i popiół był święty, sam na popiołową śmierć zdan jest.
9
Sed rex mente effrenátus veniébat, nequiórem se patre suo Iudǽis ostensúrus. Ale król ciągnął sercem nieujęty, chcąc się pokazać gorszym na Żydy niźli ociec jego.
10
Quibus Iudas cógnitis, præcépit pópulo ut die ac nocte Dóminum invocárent, quo, sicut semper, et nunc adiuváret eos: Czego się Judas dowiedziawszy, przykazał ludowi, aby we dnie i w nocy Pana wzywali, aby jako zawsze, tak i teraz im był na pomocy:
11
quippe qui lege, et pátria, sanctóque templo privári vereréntur: ac pópulum, qui nuper páululum respirásset, ne síneret blasphémis rursus natiónibus subdi. Jako tym, którzy się bali, aby zakonu i ojczyzny, i kościoła świętego nie utracili: a iżby indowi, który nie daw­no trochę sobie wytchnął, nie dopuszczał znowu przyść w poddaństwo narodom bluźnierskim.
12
Omnibus ítaque simul id faciéntibus, et peténtibus a Dómino misericórdiam cum fletu, et ieiúniis, per tríduum contínuum prostrátis, hortátus est eos Iudas ut se præparárent. To gdy wszyscy społu uczynili, i prosili miłosierdzia od Pana z płaczem i z posty przez trzy dni ustawicznie le­żąc na ziemi, napominał ich Judas aby się gotowali.
13
Ipse vero cum senióribus cogitávit priúsquam rex admovéret exércitum ad Iudǽam, et obtinéret civitátem, exíre, et Dómini iudício commíttere éxitum rei. Sam z starszymi umyślił pierwej niżby król z woj­skiem przyciągnął do Żydowskiej ziemie, a niżby wziął miasto, wyciągnąć, a sądowi Pańskiemu skończenie rze­czy poruczyć.
14
Dans ítaque potestátem ómnium Deo mundi creatóri, et exhortátus suos ut fórtiter dimicárent, et usque ad mortem pro légibus, templo, civitáte, pátria, et cívibus starent, circa Modin exércitum constítuit. A tak wszystko dawszy w moc Bogu stworzycielowi świata, a swych napomniawszy, aby się mężnie potykali, i aż do śmierci o zakon, kościół, miasto, ojczyznę, i mieszczany się zastawiali, położył się z wojskiem u Modyn.
15
Et dato signo suis Dei victóriæ, iuvénibus fortíssimis eléctis, nocte aggréssus aulam régiam, in castris interfécit viros quátuor míllia, et máximum elephantórum cum his, qui superpósiti fúerant: I dawszy swoim hasło zwycięstwa Bożego Dobraw­szy sobie co mężniejsze młodzieńce, uderzywszy w nocy na dwór królewski, zabił w obozie mężów cztery tysią­ce, i co nawiętszego elephanta, z temi, którzy na nim byli:
16
summóque metu, ac perturbatióne hóstium castra repléntes, rebus próspere gestis, abiérunt. I napełniwszy wielką trwogą i zamieszaniem obóz nieprzyjacielski a rzeczy fortunnie odprawiwszy, odjachali.
17
Hoc autem factum est die illucescénte, adiuvánte eum Dómini protectióne. A to się stało, gdy się już rozedniwało, za pomocą obrony Pańskiej.
18
Sed rex, accépto gustu audáciæ Iudæórum, arte difficultátem locórum tentábat: Ale król skosztowawszy śmiałości Żydowskiej, for­telem pokuszał się o trudności miejsc:
19
et Bethsúræ, quæ erat Iudæórum præsídium munítum, castra admovébat: sed fugabátur, impingébat, minorabátur. I położył się obozem u Bethsury, która była obron­nym zamkiem Żydowskim: ale go odpędzono, i szkodzo­no, i urywano.
20
His autem, qui intus erant, Iudas necessária mittébat. A onym, którzy w zamku byli, Judas potrzeb do­dawał.
21
Enuntiávit autem mystéria hóstibus Rhódocus quidam de Iudáico exércitu, qui requisítus comprehénsus est, et conclúsus. A Rhodok niejaki, który był z wojska Judzkiego, ta­jemnice nieprzyjaciołom oznajmił, który szukany pojman jest, i wsadzony.
22
Iterum rex sermónem hábuit ad eos, qui erant in Bethsúris: dextram dedit, accépit, ábiit: Powtóre król uczynił recz do tych, którzy byli Bethsurze, rękę dał, wziął odjachał.
23
commísit cum Iuda, superátus est. Ut autem cognóvit rebellásse Philíppum Antiochíæ, qui relíctus erat super negótia, mente consternátus, Iudǽos déprecans, subditúsque eis, iurat de ómnibus, quibus iustum visum est: et reconciliátus óbtulit sacrifícium, honorávit templum, et múnera pósuit. Zwiódł bitwę z Juda porażeni jest. A dowiedziaw­szy się, iż Philip wybijał się z mocy w Antiochjej, któ­rego był zostawił nad sprawami: upadszy na sercu, przepraszając Żydy, i podając się im, przysiągł na wszystko co się słuszna widziało: a pojednawszy się, ofiarę ofiarował, kościół uczcił, i dary zostawił:
24
Machabǽum amplexátus est, et fecit eum a Ptolemáide usque ad Gerrénos ducem et príncipem. Machabeusza obłapił, i uczynił go książęciera i hetmanem od Ptolemaidy aż do Gerenów:
25
Ut autem venit Ptolemáidam, gráviter ferébant Ptoleménses amicítiæ conventiónem, indignántes ne forte fœdus irrúmperent. A gdy przyjachał do Ptolemaidy, za złe mieli Ptolemejczycy przyjacielstwa postanowienie, gniewając się, żeby snać przymierza me zgwałcili.
26
Tunc ascéndit Lýsias tribúnal, et expósuit ratiónem, et pópulum sedávit, regressúsque est Antiochíam: et hoc modo regis proféctio, et réditus procéssit. Tedy Lisyasz wstąpił na stolicę, i dał sprawę, i lud uśmierzył, i wrócił się do Antiochjej. A temci sposobem toczył się królewski odjazd i przyjazd.
14
1
Sed post triénnii tempus, cognóvit Iudas, et qui cum eo erant, Demétrium Seléuci cum multitúdine válida, et návibus, per portum Trípolis ascendísse ad loca opportúna, Ale po trzech leciech dowiedział się Judas i ci co z nim byli, iż Demetrius Selewków z potężnem wojskiem i z okręty przez port Tripolu cisnął na miejsca sposobne,
2
et tenuísse regiónes advérsus Antíochum, et ducem eius Lýsiam. I wziął ziemię przeciwko Antiochowi, i hetmanowi jego Lisyaszowi.
3
Alcimus autem quidam, qui summus sacérdos fúerat, sed voluntárie coinquinátus est tempóribus commistiónis, consíderans nullo modo sibi esse salútem, neque accéssum ad altáre, A niejaki Alcimus, który był nawyższym kapłanem, ale się był dobrowolnie splugawił czasu pomieszania, bacząc, że żadnym obyczajem żyw zostać nie mógł ani przy­stępu mieć do ołtarza:
4
venit ad regem Demétrium centésimo quinquagésimo anno, ófferens ei corónam áuream, et palmam, super hæc et thallos, qui templi esse videbántur. Et ipsa quidem die síluit. Przyszedł do króla Demetriusa roku setnego pięćdziesiątego ofiarując mu koronę złotą i palmę, i niejakie zielone gałązki, które się zdały być kościelne. A onego dnia milczał.
5
Tempus autem opportúnum deméntiæ suæ nactus, convocátus a Demétrio ad consílium, et interrogátus quibus rebus et consíliis Iudǽi niteréntur, Potem upatrzywszy czas szaleństwu swemu pogo­dny, gdy był od Demetriusa wezwań do rady, a pytano go, na których rzeczach i radach Żydowie się sądzili.
6
respóndit: Ipsi, qui dicúntur Assidǽi Iudæórum, quibus præest Iudas Machabǽus, bella nútriunt, et seditiónes movent, nec patiúntur regnum esse quiétum: Odpowiedział: Ci, które zowią Assydejczyki między Żydami, których hetmanem jest Judas Machabeusz, mno­żą wojny, i tumulty wzruszają, a nie dopuszczają króle­stwu zostać w pokoju.
7
nam et ego defraudátus paréntum glória (dico autem summo sacerdótio) huc veni: Bo i ja złupiony z chwały przodków moich, (mówię z na wyższego kapłaństwa), tum się uciekł.
8
primo quidem utilitátibus regis fidem servans, secúndo autem étiam cívibus cónsulens: nam illórum pravitáte univérsum genus nostrum non mínime vexátur. Naprzód zachowując wiarę pożytkom królewskim: a potem też radząc o mieszczanach: bo dla ich przewro­tności wszystek naród nasz nie pomału jest utrapiony.
9
Sed oro his síngulis o rex cógnitis, et regióni et géneri, secúndum humanitátem tuam pervulgátam ómnibus, próspice: Ale proszę królu, te wszystkie rzeczy uznawszy, i o ziemi, i o narodzie, według twej ludzkości wszystkim zna­jomej, obmyślaj.
10
nam, quámdiu súperest Iudas, impossíbile est pacem esse negótiis. Bo póki żyw Judas, nie jest rzecz podobna, aby rzeczy były w pokoju.
11
Tálibus autem ab hoc dictis, et céteri amíci hostíliter se habéntes advérsus Iudam, inflammavérunt Demétrium. To gdy on powiedział, drudzy też przyjaciele będąc nieprzyjacielskiego serca przeciw Judzie, zapalili Demetriusa.
12
Qui statim Nicánorem præpósitum elephantórum ducem misit in Iudǽam: Który natychmiast Nikanora przełożonego nad Elephanty, hetmana posłał do Judzkiej ziemie:
13
datis mandátis ut ipsum quidem Iudam cáperet: eos vero, qui cum illo erant, dispérgeret, et constitúeret Alcimum máximi templi summum sacerdótem. Dawszy rozkazanie, aby Judę pojmał, i tych, którzy z nim byli rozproszył, a Alcyma nawyższym kapłanem nawyższego kościoła postanowił,
14
Tunc gentes, quæ de Iudǽa fúgerant Iudam, gregátim se Nicánori miscébant, misérias, et clades Iudæórum prosperitátes rerum suárum existimántes. Tedy pogani, którzy byli z Żydowskiej ziemie przed Juda uciekli, kupami się do Nikanora przymieszywali, mniemając, iż nędza i klęski Żydów miały być ich szczę­ściem.
15
Audíto ítaque Iudǽi Nicánoris advéntu, et convéntu natiónum, conspérsi terra rogábant eum, qui pópulum suum constítuit, ut in ætérnum custodíret, quique suam portiónem signis evidéntibus prótegit. A tak Żydowie, usłyszawszy o przyściu Nikanorowem, i o zgromadzeniu narodów, ziemią się posypawszy, prosili onego, który swój lud postanowił, aby na wieki strzegł, i który cząstkę swoję jasnemi cudami broni,
16
Imperánte autem duce, statim inde movérunt, convenerúntque ad castéllum Dessau. A za rozkazaniem hetmana, zarazem się ztamtąd ruszyli, a ściągnęli się do miasteczka Dessau.
17
Simon vero frater Iudæ commíserat cum Nicánore: sed contérritus est repentíno advéntu adversariórum. A Simon brat Judy potkał się z Nikanorem: ale się przeląkł nagłego przypadnienia nieprzyjaciół.
18
Nicánor tamen, áudiens virtútem cómitum Iudæ, et ánimi magnitúdinem, quam pro pátriæ certamínibus habébant, sánguine iudícium fácere metuébat. Wszakoż Nikanor, słysząc o męztwie towarzyszów Judy, i o wielkiem sercu, które mieli bijąc się za ojczyznę, bał się krwią rozsądku uczynić.
19
Quam ob rem præmísit Posidónium, et Theodótium, et Matthíam, ut darent dextras atque accíperent. Przetoż posilał przed sobą Possydoniusza, i Theodocyusza, i Mathiasza, aby dali prawicę i wzięli.
20
Et cum diu de his consílium agerétur, et ipse dux ad multitúdinem retulísset, ómnium una fuit senténtia amicítiis annúere. A gdy się o to długo namawiali, a sam hetman przed ludem one rzecz przełożył, wszystkich jedno zdanie było zezwolić na przyjaźń.
21
Itaque diem constituérunt, qua secréto inter se ágerent: et síngulis sellæ prolátæ sunt, et pósitæ. A tak naznaczyli dzień, którego mieli z sobą na osobności mówić i dla każdego wyniesiono stołek i postawiono.
22
Præcépit autem Iudas armátos esse locis opportúnis, ne forte ab hóstibus repénte mali áliquid orirétur: et cóngruum collóquium fecérunt. A Judas rozkazał, aby zbrojni byli na miejscach sposobiech, by się snać z prędka od nieprzyjaciół co złego nic zaczęło: I mieli przystojną rozmowę.
23
Morabátur autem Nicánor Ierosólymis, nihílque iníque agébat: gregésque turbárum, quæ congregátæ fúerant, dimísit. A Nikanor mieszkał w Jeruzalem, i nic niesprawiedliwie nie czynił, i gromady gminu, które się były ze­brały rozpuścił.
24
Habébat autem Iudam semper carum ex ánimo, et erat viro inclinátus. I zawsze mu był z serca miły Judas, i był mężowi przychylny.
25
Rogavítque eum dúcere uxórem, filiósque procreáre. Núptias fecit: quiéte egit, communitérque vivébant. I prosił go, by żonę pojął, i syny spłodził. Pojął żonę, i mieszkał spokojnie, i żyli społecznie.
26
Alcimus autem, videns caritátem illórum ad ínvicem, et conventiónes, venit ad Demétrium, et dicébat Nicánorem rebus aliénis assentíre, Iudámque regni insidiatórem successórem sibi destinásse. Lecz Alcymus, widząc między nimi społeczną mi­łość, i umowy, przyszedł do Demetriusa, i oznajmił mu, że Nikanor na rzeczy szkodliwe pozwolił, a Judę zdrajcę królestwa następcą swym naznaczył.
27
Itaque rex exasperátus, et péssimis huius criminatiónibus irritátus, scripsit Nicánori, dicens gráviter quidem se ferre de amicítiæ conventióne, iubére tamen Machabǽum cítius vinctum míttere Antiochíam. A tak król zajątrzony, a złościwemi potwarzami je­go rozdrażniony, napisał Nikanorowi mówiąc, że mu nie miło iż przyjaźń zawarł: wszakże rozkazuje, aby co rychlej Machabeusza związanego do Antiochjej posłał.
28
Quibus cógnitis, Nicánor consternabátur, et gráviter ferébat, si ea, quæ convénerant, írrita fáceret, nihil læsus a viro: Co zrozumiawszy Nikanor, lękał się, i było mu to ciężko, jeśliby to miał złamać na czem było stanęło, nie będąc w niczem obrażony od męża.
29
sed, quia regi resístere non póterat, opportunitátem observábat, qua præcéptum perfíceret. Ale, iż się królowi nie mógł sprzeciwić, upatrował pogodę, której by wypełnił rozkazanie.
30
At Machabǽus, videns secum austérius ágere Nicánorem, et consuétum occúrsum ferócius exhibéntem, intélligens non ex bono esse austeritátem istam, paucis suórum congregátis, occultávit se a Nicánore. Lecz Machabeusz widząc, że się z nim Nikanor ostrze obchodził, i na zwykłem potykaniu srożej mu się stawił, rozumiejąc, iż ta srogość nie z dobrego pochodziła, zebraw­szy nie wiele ludu swego, schronił się przed Nikanorem.
31
Quod cum ille cognóvit fórtiter se a viro prævéntum, venit ad máximum et sanctíssimum templum: et sacerdótibus sólitas hóstias offeréntibus, iussit sibi tradi virum. Czego gdy się on dowiedział, iż był mężnie od męża uprzedzon, wszedł do nawiętszego, a naświętszego kościo­ła, a gdy kapłani zwykłe ofiary sprawowali, rozkazał im, aby męża wydali
32
Quibus cum iuraménto dicéntibus nescíre se ubi esset qui quærebátur, exténdens manum ad templum, Lecz, gdy oni pod przysięgą powiadali, iż nie wiedzą gdzieby był, którego szukano: ściągnąwszy rękę przeciw kościołowi, przysiągł mówiąc:
33
iurávit, dicens: Nisi Iudam mihi vinctum tradidéritis, istud Dei fanum in planítiem dedúcam, et altáre effódiam, et templum hoc Líbero patri consecrábo. Jeśli mi Judy związanego nie wydacie, ten kościół Boży zrównani z ziemią, i ołtarz wywalę, a ten kościół po­święcę Bachusowi.
34
Et his dictis ábiit. Sacerdótes autem protendéntes manus in cælum, invocábant eum, qui semper propugnátor esset gentis ipsórum, hæc dicéntes: I to rzekłszy szedł precz. Lecz kapłani, podniósłszy ręce w niebo, wzywali tego, który zawsze był obrońcą narodu ich, to mówiąc:
35
Tu Dómine universórum, qui nullíus índiges, voluísti templum habitatiónis tuæ fíeri in nobis. Ty Panie wszech rzeczy, który niczego nie potrzebu­jesz, chciałeś, aby był kościół mieszkania twego między nami.
36
Et nunc sancte sanctórum ómnium Dómine, consérva in ætérnum impollútam domum istam, quæ nuper mundáta est. A teraz święty wszystkich świętych Panie, zacho­waj na wieki nie splugawionym dom ten, który nie dawno jest oczyściony.
37
Razías autem quidam de senióribus ab Ierosólymis delátus est Nicánori, vir amátor civitátis, et bene áudiens: qui pro afféctu pater Iudæórum appellabátur. A Razyasz niejaki z starszych z Jeruzalem był oskarżon przed Nikanorem, a ten mąż miłośnik miasta, i dobrą sławę mając: którego dla życzliwości nazwań był ojcem Żydów.
38
Hic multis tempóribus continéntiæ propósitum ténuit in Iudaísmo, corpúsque et ánimam trádere conténtus pro perseverántia. Ten przez wiele czasów przedsięwzięcie czystości trzymał w zakonie Żydowskim, gotów wydać ciało i duszę, za wytrwanie.
39
Volens autem Nicánor manifestáre ódium, quod habébat in Iudǽos, misit mílites quingéntos, ut eum comprehénderent. A Nikanor, chcąc okazać nienawiść, która miał przeciw Żydom, posłał pięćset żołnierzów, aby go pojmali.
40
Putábat enim, si illum decepísset, se cladem Iudǽis máximam illatúrum. Bo mniemał, gdyby go był zwiódł, że miał wielką klęskę Żydom uczynić.
41
Turbis autem irrúere in domum eius, et iánuam dirúmpere, atque ignem admovére cupiéntibus, cum iam comprehenderétur, gládio se pétiit: A tak, gdy się chciał werwać gmin do domu jego, i drzwi wybić, i ogień założyć: gdy go już pojmać mieli, prze­bił się mieczem.
42
éligens nobíliter mori pótius, quam súbditus fíeri peccatóribus, et contra natáles suos indígnis iniúriis agi. Woląc raczej poczciwie umrzeć, a niźli poddać się grzesznikom, i nieprzystojnie rodowi swemu krzywdy cierpiąc.
43
Sed cum per festinatiónem non certo ictu plagam dedísset, et turbæ intra óstia irrúmperent, recúrrens audácter ad murum præcipitávit semetípsum viríliter in turbas: Ale gdy przed kwapieniem nie pewnym razem ranę sobie zadał, a gmin się we drzwi wdzierał, wbieżawszy śmiele na mur, mężnie się z góry zrzucił na ludzie.
44
quibus velóciter locum dántibus cásui eius, venit per médiam cervícem: Którzy, gdy prędko dali plac spadnieniu jego, padł na szyję,
45
et cum adhuc spiráret, accénsus ánimo, surréxit: et cum sanguis eius magno fluxu deflúeret, et gravíssimis vulnéribus esset sáucius, cursu turbam pertránsiit: A gdy jeszcze dychał, zapaliwszy się sercem powstał: a chociaż krew z niego wielkim strumieniem ciekła i acz był ciężko zraniony, przeszedł wskok przez lud:
46
et stans supra quamdam petram prærúptam, et iam exsánguis efféctus, compléxus intestína sua, utrísque mánibus proiécit super turbas, ínvocans dominatórem vitæ ac spíritus, ut hæc illi íterum rédderet: atque ita vita defúnctus est. I stanąwszy na niejakiej skale przykrej, gdy go już krew uchodziła, uchwyciwszy obiema rękoma wnętrzno­ści swe, rzucił jena lud, wzywając tego, który jest Pasem żywota i Ducha, aby mu je zaś przywrócił. A tym spo­sobem umarł.
15
1
Nicánor autem, ut cómperit Iudam esse in locis Samaríæ, cogitávit cum omni ímpetu die sábbati commíttere bellum. A Nikanor, dowiedziawszy się, że Judas był na miej­scach Samaryi, umyślił ze wszystką mocą w dzień soboty stoczyć bitwę.
2
Iudǽis vero, qui illum per necessitátem sequebántur, dicéntibus: Ne ita feróciter, et bárbare féceris, sed honórem tríbue diéi sanctificatiónis, et honóra eum, qui univérsa cónspicit: A gdy Żydowie, którzy z przymuszenia z nim iść mu­sieli, mówili mu, nie czyń tak okrutnie a nie ludzkie, ale uczci dzień święty, i czci tego, który wszystko widzi.
3
ille infélix interrogávit, si est potens in cælo, qui imperávit agi diem sabbatórum. On nieszczęsny zapytał, jeśli jest możny na niebie, który rozkazał obchodzić dzień sobotni?
4
Et respondéntibus illis: Est Dóminus vivus ipse in cælo potens, qui iussit agi séptimam diem: A gdy oni odpowiedzieli, jest Pan żywy sam w nie­bie możny, który rozkazał obchodzić dzień siódmy.
5
at ille ait: Et ego potens sum super terram, qui ímpero sumi arma, et negótia regis impléri. Tamen non obtínuit ut consílium perfíceret. On zasię odpowiedział: A jam też mocny na ziemi, który każę brać zbroje, i sprawy królewskie wypełnić. Wszakże nie dokazał, aby był radę wykonał.
6
Et Nicánor quidem cum summa supérbia eréctus, cogitáverat commúne trophǽum statúere de Iuda. A Nikanor wielką hardością wyniesiony, umyślił był pospolity znak zwycięztwa wystawić z Judy.
7
Machabǽus autem semper confidébat cum omni spe auxílium sibi a Deo affutúrum: A Machabeusz ustawicznie ufał ze wszystką nadzie­ją, iż mu miał przyjść ratunek od Boga.
8
et hortabátur suos ne formidárent ad advéntum natiónum, sed in mente habérent adiutória sibi facta de cælo, et nunc sperárent ab Omnipoténte sibi affutúram victóriam. I napominał swoich, aby się nie bali przyścia poganów: ale aby mieli na pamięci wspomożenia im z nieba podawane: i teraz, aby się spodziewali, że im miało przyść od wszechmocnego zwycięztwo.
9
Et allocútus eos de lege, et prophétis, ádmonens étiam certámina, quæ fécerant prius, promptióres constítuit eos: I mówiąc do nich z zakonu i z proroków, przypomina­jąc też bitwy, które pierwej miewali, uczynili je ochotniejsze.
10
et ita ánimis eórum eréctis simul ostendébat géntium falláciam, et iuramentórum prævaricatiónem. A tak serca im dodawszy, przytem okazował zdra­dy poganów, i zgwałcenie przysiąg.
11
Síngulos autem illórum armávit, non clýpei, et hastæ munitióne, sed sermónibus óptimis, et exhortatiónibus, expósito digno fide sómnio, per quod univérsos lætificávit. A każdego z nich uzbroił, nie bronią tarczej i drze­wa, ale dobremi mowami i napominaniem: powiedziaw­szy sen wiary godny, którym wszystkie uweselił.
12
Erat autem huiuscémodi visus: Oníam, qui fúerat summus sacérdos, virum bonum et benígnum, verecúndum visu, modéstum móribus, et elóquio decórum, et qui a púero in virtútibus exercitátus sit, manus protendéntem oráre pro omni pópulo Iudæórum: A było widzenie takowe: Oniasza, który był nawyższym kapłanem, męża dobrego, i łaskawego, wstydli­wego wejrzenia, i skromnych obyczajów, i wymowy ozdobnej, i który z dzieciństwa w cnotach był ćwiczony, ręce wyciągnąwszy, modlącego się za wszystek lud Żydowski.
13
post hoc apparuísse et álium virum ætáte, et glória mirábilem, et magni decóris habitúdine circa illum: Potem, że się ukazał i drugi mąż w leciech i w chwa­le dziwnej, i wielkiej ozdoby przy nim.
14
respondéntem vero Oníam dixísse: Hic est fratrum amátor, et pópuli Israel: hic est, qui multum orat pro pópulo, et univérsa sancta civitáte, Ieremías prophéta Dei. A iż odpowiadając Oniasz rzekł: Tenci jest miłośnik braciej i ludu Izraelskiego, ten, jest, który się wiele modli za lud i za wszystko miasto święte, Jeremiasz prorok Boży.
15
Extendísse autem Ieremíam dextram, et dedísse Iudæ gládium áureum, dicéntem: A że Jeremiasz zściągnął prawą rękę, i podał Judzie miecz złoty, mówiąc:
16
Accipe sanctum gládium munus a Deo, in quo deícies adversários pópuli mei Israel. Weźmi miecz święty dar od Boga, którym porazisz przeciwniki ludu mego Izraelskiego.
17
Exhortáti ítaque Iudæ sermónibus bonis valde, de quibus extólli posset ímpetus, et ánimi iúvenum confortári, statuérunt dimicáre et conflígere fórtiter: ut virtus de negótiis iudicáret, eo quod cívitas sancta, et templum periclitaréntur. A tak będąc napomnieni namowami Judy barzo dobremi, któremi mogła być wzbudzona ochota, i serca młodych ludzi umocnione, postanowili bić się i potykać mężnie, aby męztwo o rzeczach osądziło: przeto że mia­sto święte, i kościół był w niebezpieczeństwie.
18
Erat enim pro uxóribus, et fíliis, itémque pro frátribus, et cognátis minor sollicitúdo: máximus vero et primus pro sanctitáte timor erat templi. Bo mniejsze było staranie o żony, i o syny, i o bra­cią, i o krewne, ale nawiększa i napierwsza była bo jaźń o świętobliwość kościoła.
19
Sed et eos qui in civitáte erant, non mínima sollicitúdo habébat pro his, qui congressúri erant. Ale i ci, którzy w mieście byli, nie pomału się troska­li o te, którzy się potykać mieli.
20
Et cum iam omnes sperárent iudícium futúrum, hostésque adéssent, atque exércitus esset ordinátus, béstiæ equitésque opportúno in loco compósiti, A gdy się już wszyscy spodziewali przyszłego są­du, a nieprzyjaciele już blizko byli, wojsko zszykowane było, i bestye, i jezdni na sposobnem miejscu postawieni:
21
consíderans Machabǽus advéntum multitúdinis, et apparátum várium armórum, et ferocitátem bestiárum, exténdens manus in cælum, prodígia faciéntem Dóminum invocávit, qui non secúndum armórum poténtiam, sed prout ipsi placet, dat dignis victóriam. Machabeusz, uważając nadchodzenie wojska, i rozmaite przyprawy broni, i srogość bestyi, wyciągnąwszy ręce ku niebu, prosił Pana, który dziwne cuda sprawuje: któ­ry nie według mocy z t rój, ale jako się mu podoba godnym zwycięztwo daje.
22
Dixit autem ínvocans hoc modo: Tu Dómine, qui misísti ángelum tuum sub Ezechía rege Iuda, et interfecísti de castris Sennácherib centum octogínta quinque míllia: I mówił, wzywając tym sposobem: Ty Panie, któryś posłał anioła twego, za Ezechiasza króla Judzkiego, i po­biłeś z wojska Sennacherib sto ośmdziesiąt i pięć tysięcy:
23
et nunc dominátor cælórum mitte ángelum tuum bonum ante nos, in timóre, et tremóre magnitúdinis bráchii tui, I teraz panujący niebiosom, spuść anioła twego do­brego przed nami, w bojaźni i w strachu wielkości ramie­nia twego:
24
ut métuant qui cum blasphémia véniunt advérsus sanctum pópulum tuum. Et hic quidem ita perorávit. Aby się przelękli, którzy z bluźnieniem idą przeciw świętemu ludowi twemu. A ten tak modlitwę skończył.
25
Nicánor autem, et qui cum ipso erant, cum tubis et cánticis admovébant. A Nikanor i którzy z nim byli, z trąbami i z pie­śniami następowali.
26
Iudas vero, et qui cum eo erant, invocáto Deo, per oratiónes congréssi sunt: Lecz Judas i którzy z nim by!1, wzywając Boga z modlitwami zwiedli bitwę.
27
manu quidem pugnántes, sed Dóminum córdibus orántes, prostravérunt non minus trigínta quinque míllia, præséntia Dei magnífice delectáti. Rękoma wprawdzie wojując, ale sercem Panu się modląc: porazili nie mniej trzydziestu i piąci tysięcy ludzi, radując się wielce z obecności Bożej.
28
Cumque cessássent, et cum gáudio redírent, cognovérunt Nicánorem ruísse cum armis suis. A gdy przestali, i z weseleni się wracali, dowiedzieli się, ż Nikanor upadł we swej zbrojej.
29
Facto ítaque clamóre, et perturbatióne excitáta, pátria voce omnipoténtem Dóminum benedicébant. Tedy okrzyk uczyniwszy i trwogę wzruszywszy, błogosławili głosem ojczystym Pana wszechmocnego.
30
Præcépit autem Iudas, qui per ómnia córpore et ánimo mori pro cívibus parátus erat, caput Nicánoris, et manum cum húmero abscíssam, Ierosólymam perférri. A Judas przykazał, który zawsze ciałem i sercem gotów był dla mieszczan umrzeć, głową Nikanorowę, i rę­kę z ramieniem uciętą, do Jeruzalem zanieść.
31
Quo cum pervenísset, convocátis contribúlibus, et sacerdótibus ad altáre, accersíit et eos, qui in arce erant. Gdzie gdy przyjachał, zezwawszy mieszczany i kapłany do ołtarza, wezwał i tych, którzy na zaniku byli.
32
Et osténso cápite Nicánoris, et manu nefária, quam exténdens contra domum sanctam omnipoténtis Dei, magnífice gloriátus est. I ukazawszy głowę Nikanorowę, i rękę przeklętą, którą zściągnąwszy na dom święty wszechmocnego Boga, hardzie się chlubił:
33
Linguam étiam ímpii Nicánoris præcísam iussit particulátim ávibus dari: manum autem deméntis contra templum suspéndi. I język niezbożnego Nikanora wyrżnąwszy, kazał po kęsu ptakom dać, z rękę szaleńca zawiesić przeciw kościołowi.
34
Omnes ígitur cæli benedixérunt Dóminum, dicéntes: Benedíctus, qui locum suum incontaminátum servávit. Tedy wszyscy błogosławili Pana niebieskiego, mó­wiąc: Błogosławiony, który miejsce swe zachował niesplugawione.
35
Suspéndit autem Nicánoris caput in summa arce, ut évidens esset, et maniféstum signum auxílii Dei. Zawiesił też głowę Nikanorowę na wierzchu zamku, aby było jasne, a jawne znamię ratunku Bożego.
36
Itaque omnes commúni consílio decrevérunt nullo modo diem istum absque celebritáte præteríre: A tak wszyscy za spółecznem zezwoleniem postano­wili, aby dnia onego żadną miarą bez święcenia nie mijali:
37
habére autem celebritátem tertiadécima die mensis Adar, quod dícitur voce Syríaca, prídie Mardochǽi diéi. Ale żeby mieli święto trzynastego dnia księżyca Adar, jako Syryjskim językiem zowią, dniem przededniem Mardocheuszowym.
38
Igitur his erga Nicánorem gestis, et ex illis tempóribus ab Hebrǽis civitáte posséssa, ego quoque in his fáciam finem sermónis. A gdy się to z Nikanorem stało, a od onego czasu Hebrejczykowie miasto otrzymali: ja też na tem miejscu koniec uczynię pisaniu memu.
39
Et si quidem bene, et ut históriæ cómpetit, hoc et ipse velim: sin autem minus digne, concedéndum est mihi. A jeśli dobrze i jako historyi przystoi, tegom i sam pragnął: a jeśli nie tak godnie, ma mi być odpuszczono.
40
Sicut enim vinum semper bíbere, aut semper aquam, contrárium est: altérnis autem uti, delectábile: ita legéntibus si semper exáctus sit sermo, non erit gratus. Hic ergo erit consummátus. Bo jako zawżdy pić wino, abo zawżdy wodę, jest rzecz przeciwna, ale na przemiany używać, jest rzecz wdzięczna: tak czytającym, jeśliby zawsze było pisanie doskonałe, nie będzie wdzięczne tym co czytają. Tu tedy będzie koniec.